Yapay Zeka Döneminde Çocuk Olmak: Fırsatlar ve Riskler

Öz

Yapay Zeka (YZ) çağında çocuk olmanın getirdiği fırsatları ve riskleri ele almaktadır. YZ’ nin eğitim, yaratıcılık ve beceri gelişimi ile erişilebilirlik gibi alanlarda çocuklara önemli avantajlar sunduğu belirtilmektedir. Mahremiyet ve veri güvenliği ihlalleri, istismar ve sömürü riskleri ile bağımlılık ve sosyal izolasyon gibi tehlikeler de vurgulanmaktadır. Çocuk hakları perspektifinden YZ’nin etkilerini değerlendirerek, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin temel ilkelerinin dijital ortamda da geçerli olduğunu savunmaktadır. YZ sistemlerinin tasarımında çocuğun üstün yararının gözetilmesi, yasal ve etik düzenlemelerin yapılması, ebeveynlerin ve eğitimcilerin bilinçlendirilmesi, çocukların dijital okuryazarlığının artırılması ve teknoloji şirketlerinin sorumluluğu gibi çözüm önerileri sunulmaktadır. YZ çağında çocuklar için fırsatlar kadar mahremiyet, güvenlik ve psikolojik riskler de vardır. Riskleri azaltmak için yasal düzenlemeler, bilinçlendirme ve çocuk güvenliğini öncelikleyen teknolojik çözümler şartlardan bahsedilmiştir. YZ’ nin çocuklar için sunduğu fırsatların değerlendirilmesi ve potansiyel risklerin en aza indirilmesi gerektiği, bu dengeyi sağlamanın tüm paydaşların ortak sorumluluğu olduğu vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zeka
• Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi
• Çocuk hakları

Being a Child in the Age of Artificial Intelligence: Opportunities and Risks

Öz

The AI era presents significant opportunities for children in education, creativity, skill development, and accessibility. However, it also brings risks such as privacy violations, data security breaches, exploitation, addiction, and social isolation. From a child rights perspective, the principles of the UN Convention on the Rights of the Child must also apply in digital spaces. AI systems should prioritize the best interests of children, supported by legal and ethical regulations. Solutions include raising awareness among parents and educators, improving children's digital literacy, and ensuring technology companies take responsibility. While AI offers immense potential for children, privacy, security, and psychological risks must be addressed. Reducing these risks requires legal frameworks, public awareness, and child-safe technological solutions. Balancing AI's benefits and risks is a shared responsibility among all stakeholders to ensure a safe and empowering digital future for children.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• UN Convention on the rights of the child
• Children

Kaynakça

1. Akyel, Y., ve Tur, E. (2024). Yapay zekanın potansiyelinin ve eğitim bilimlerindeki uygulamalarının araş¬tırılması ve araştırmalarda beklentiler, zorluklar ve gelecek yönelimleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(1), 645–711.
2. Alnahdi, F. M. (2020). Applications of artificial intelligence in enhancing learning for students with visual impairment: A review. British Journal of Visual Impairment, 38(3), 318-333.
3. Autor, D. H., & Bresnahan, T. F. (2003). The changing nature of work: Implications for the labor market. In O. Ashenfelter & D. Card (Eds.), Handbook of labor economics (Vol. 3, pp. 1297–1344). Elsevier.
4. Avrupa Konseyi. (2023). Strategy for the Rights of the Child (2022-2027). Council of Europe. https://www.coe.int/en/web/children/strategy-for-the-rights-of-the-child
5. Barassi, V. (2020). Child data citizen: How tech companies are profiling us from before birth. MIT Press. Başkaya, F., ve Karacan, H. (2022). Yapay zekâ tabanlı sistemlerin kişisel veri mahremiyeti üzerine et¬kisi: Sohbet robotları üzerine inceleme. Bilişim Teknolojileri Dergisi, 15(4), 481–491.
6. Berber, L., ve Atabey, A. (2021). Yapay Zeka Sistemlerinin Çocuk Haklarına Etkilerinin Değerlendirilme Yöntemi: Çocuk Hakları Etki Analizi. Adalet Dergisi, (66), 55-85.
7. Bers, M. U. (2020). Coding as a playground: Programming and computational thinking in the early childhood classroom. Routledge.
8. Bigham, J. P., Ladner, R. E., & Wobbrock, J. O. (2020). AI for accessibility. Communications of the ACM, 63(5), 48-55.

9. Birleşmiş Milletler. (1989). Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi. http://cocukhaklari.barobirlik.org.tr/dokuman/mevzuat_uamevzuat/birlesmismilletler.pdf
10. Bower, M., Howe, C., McCredie, N., Robinson, A., & Grover, P. (2017). Artificial intelligence in schools: A review of literature. Computers ve Education, 113, 273-290.
11. Boztepe, C. (2025). Eğitimde yapay zekâ uygulamaları: Fırsatlar, sınırlılıklar ve etik tartışmalar. Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9(1), 98-121.
12. Brown, O., Davison, R. M., Decker, S., Ellis, D. A., Faulconbridge, J., Gore, J., ... & Hibbert, P. (2024). Theory-driven perspectives on generative artificial intelligence in business and management. British Journal of Management, 35(1), 3-23.
13. Caygın, F., Yavuz, C., (2020) Yapay Zekâ ve Çocuk Haklarına Kısa Bir Bakış, İstanbul Barosu Dergisi, 94(3), 218-229
14. Charisi , V. , Chaudron , S. , Di Gioia , R. , Vuorikari , R. , Escobar Planas , M. , Sanchez , M. J. I. , & Gomez Gutierrez , E. ( 2022 ). Artificial intelligence and the rights of the child: Towards an integrated agenda for research and policy (No. JRC127564). Joint Research Centre, Publications Office of the European Union
15. Chesney, R., & Citron, D. (2019). Deepfakes and the new disinformation war. Foreign Affairs, 98(1), 147-155.
16. Coşkun, F., ve Gülleroğlu, H. D. (2021). Yapay zekânın tarih içindeki gelişimi ve eğitimde kullanılması. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 54(3), 947-966.
17. Çetin, B. (2023). Dijital erişilebilirlik: Kapsam, kavramlar, standartlar, yasalar / Digital accessibility: Scope, concepts, standards, laws. FBU-DAE: Fenerbahçe Üniversitesi Dijital Araştırmalar ve Eğitim Dergisi, 3(1), 57–68.
18. Dawoud, M. (2017). Privacy preserving search and data retrieval from data clouds (Veri bulutlarında mahremiyet korumalı arama ve veri getirme yontemi), Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Türkiye.
19. Demir, A. (2022). COVID-19 ve çocuklar. Habitus Toplumbilim Dergisi, 3(3), 19-42.
20. Demircioğlu, D. (2025). Gelecekte çocuk eğitimi ve yapay zekâ. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi, 3(5), 17-24.
21. European Agency for Special Needs and Inclusive Education. (2020). Inclusive digital education. https://www.european-agency.org/sites/default/files/Inclusive_Digital_Education.pdf
22. Floridi, L., Cowls, B., Beltramini, M., Saunders, D., & Vayena, E. (2018). An ethical framework for a good AI society: opportunities, risks, principles, and recommendations. AI and Society, 33(4), 689-707.
23. Gates, B. (2023). The age of AI has begun. https://www.gatesnotes.com/The-Age-of-AI-Has-Begun
24. Jose, J. (2025). The impact of integrating Microsoft Teams–Reading Progress as an Artificial Intelligence (AI) platform for promoting learners’ reading aloud skills. Education and Information Technologies, 30(6), 7077-7115.
25. Jupalli, T. K., Reddy, M. S. T., & Kondaveeti, H. K. (2023). Artificial intelligence in higher education. In Mobile and sensor-based technologies in higher education (pp. 1–30). IGI Global.
26. Kamalov, F., Santandreu Calonge, D., & Gurrib, I. (2023). New era of artificial intelligence in education: Towards a sustainable multifaceted revolution. Sustainability, 15(16), 12451.
27. Livingstone, S., & Third, A. (2017). Children and young people’s rights in the digital age: An emerging agenda. New media & society, 19(5), 657-670.
28. McStay, A., & Rosner, G. (2021). Emotional artificial intelligence in children’s toys and devices: Ethics, governance and practical remedies. Big Data & Society, 8(1), 2053951721994877.
29. O'Neil, C. (2016). Weapons of math destruction: How big data increases inequality and threatens democracy. Crown.
30. Özdemir, G., ve Kaya, L. (2022). Yapay zeka destekli oyunların çocukların bilişsel becerilerine etkisi: Bir derleme çalışması. Oyun ve Öğrenme Dergisi, 6(3), 201-215.
31. Özer, S., Sancar Yazıcı, A., Akgül, S., ve Yıldırım, A. (2023). Okullarda yapay zekâ kullanımına ilişkin öğretmen görüşleri. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(10), 1776–1794.
32. Salas-Pilco, S. Z., Xiao, K., & Oshima, J. (2022). Artificial intelligence and new technologies in inclusive education for minority students: A systematic review. Sustainability, 14(20), 13572.
33. Stolińska, A., Noga, M., Grabiński, T., Surowiec, A., & Byrski, W. (2022). Usability and performance of selected configurations of eye tracking sets in augmentative and alternative communication–case study. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomii i Informatyki w Krakowie, (18), 123-144.
34. Topol, E. J. (2019). Deep medicine: How artificial intelligence can make healthcare human again. Basic Books.
35. Tozduman Yaralı, K. (2021). Dikkat, bellek ve öğrenmede medyanın etkisi. Şükran Kılıç (Ed.). Çocuk ve Medya. (s. 66- 93). Pegem Akademi.
36. Troullinou, P., Trevisan, F., Makhoul, E., Ziouvelou, X., Mitrou, L., Fratantoni, P., ... & Segkouli, S. (2024). Deconstructing controversial predictive technologies for children in law enforcement to identify, understand, and address ethical issues. In Smart Ethics in the Digital World: Proceedings of the ETHICOMP 2024. 21st International Conference on the Ethical and Social Impacts of ICT (pp. 253-255). Universidad de La Rioja.
37. TRT Haber. (2025). İngiltere’de yapay zeka ile üretilen çocuk istismarı görsellerine yeni yasal düzenleme. TRT Haber 3 Şubat. Çevrim içi erişim: https://www.trthaber.com/haber/dunya/ingilterede-yapay-zeka-ile-uretilen-cocuk-istismari-gorsellerine-yeni-yasal-duzenleme-896548.html, erişim tarihi: 21 Mayıs 2024.
38. Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.
39. Twenge, J. M. (2017). iGen: Why today’s super-connected kids are growing up less rebellious, more tolerant, less happy–and completely unprepared for adulthood–and what that means for the rest of us. Atria Books.
40. UNICEF. (2021). Policy guidance on AI for children. United Nations Children’s Fund.
41. Yılmaz, A., ve Şahin, B. (2023). Yapay zeka destekli kişiselleştirilmiş öğrenme ortamlarının öğrenci başarısı ve motivasyonu üzerindeki etkileri. Eğitim ve Teknoloji Araştırmaları Dergisi, 9(2), 125-140.
42. Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education – Where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(1), Article 39.