BOŞANMANIN ÇOCUKLARA YANSIMALARI: PSİKOLOJİK DAYANIKLILIK VE ÇOCUK HAKLARI TEMELLİ BİR İNCELEME

Öz

Boşanma süreci yalnızca eşler arasındaki bir hukuki ayrılık değil, aynı zamanda çocukların gelişimsel, duygusal ve sosyal dünyalarını doğrudan etkileyen çok boyutlu bir aile değişimidir. Çocuklar, bulundukları gelişim dönemine göre boşanmaya farklı tepkiler vermekte; bebeklikten ergenliğe uzanan süreçte ayrılığın anlamlandırılması, başa çıkma becerileri ve uyum düzeyleri önemli ölçüde çeşitlilik göstermektedir. Bu çalışma, boşanmanın çocuklara yansımalarını gelişimsel perspektiften değerlendirmekte; psikolojik dayanıklılık kavramını çocukların bu zorlu yaşam olayıyla başa çıkma süreçlerinde belirleyici bir koruyucu faktör olarak ele almaktadır. Ayrıca Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (ÇHS) çerçevesinde çocuğun üstün yararı, görüş bildirme hakkı ve katılım hakkının boşanma sürecindeki kritik rolü incelenmiştir. Boşanma, çocuk hakları ve psikolojik dayanıklılığı aynı çerçevede bütünleştiren çalışmaların sınırlı olması nedeniyle, bu araştırma literatüre disiplinlerarası bir bakış kazandırarak çocukların boşanma sürecinde korunmasına yönelik bütüncül bir değerlendirme sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Boşanma
• çocuk psikolojisi
• gelişim dönemleri
• çocuk hakları
• psikolojik dayanıklılık.

THE IMPACT OF DIVORCE ON CHILDREN: A STUDY BASED ON PSYCHOLOGICAL RESILIENCE AND CHILDREN’S RIGHTS

Öz

The divorce process is not merely a legal separation between spouses, but also a multidimensional family change that directly affects children's developmental, emotional, and social worlds. Children react differently to divorce depending on their stage of development; from infancy to adolescence, their understanding of the separation, coping skills, and levels of adjustment vary significantly. This study evaluates the impact of divorce on children from a developmental perspective, addressing psychological resilience as a key protective factor in their coping with this challenging life event. Furthermore, the critical role of the child's best interests, right to be heard, and right to participate within the framework of the United Nations Convention on the Rights of the Child (CRC) in the divorce process is examined. Given the limited number of studies that integrate divorce, children's rights, and psychological resilience within the same framework, this research contributes an interdisciplinary perspective to the literature, offering a comprehensive assessment of how to protect children during the divorce process.

Anahtar Kelimeler

• Divorce
• child psychology
• developmental stages
• children's rights
• psychological resilience.

Kaynakça

1. Altunkeser, B., ve Kılıç, N. (2023). Çocuklarda boşanmaya uyum: bir derleme çalışması. Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 6(2), 97-120. https://doi.org/10.58434/apdad.1315405
2. Altuntaş, G. (2012). Boşanmış ebeveynler ile boşanmamış ebeveynlerin lise birinci, ikinci, üçüncü sınıflarında okuyan çocuklarının sürekli öfke ve öfke ifade tarzı, benlik saygısı ve anksiyete düzeylerinin karşılaştırılması. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
3. Arifoğlu, B., ve Öz, F. (2008). Boşanmış aile çocuklarına hemşirelik yaklaşımı. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi, 15(1), 76-84.
4. Arslan, S. (2018). Boşanmanın lise öğrencileri üzerindeki etkisinin okul sosyal hizmeti bakış açısıyla incelenmesi: Sincan ilçesi örneği. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
5. Ateş, H., Acar, B. ve Yaman Ö.M., (2025). Ebeveyn Yabancılaşması: Velayet Uyuşmazlıklarında Baba Mağduriyetleri ve Psikososyal Etkileri. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 29(1), 661 - 717. doi.org/10.60002/ebyuhfd.1632534
6. Aydın, O. (2009). Boşanma sürecinde velayet ile ilgili anlaşmazlık yaşayan ebeveynlerin çocuklarına ilişkin düşünceleri ve çocukların boşanmaya uyum düzeylerinin incelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
7. Baker, A. J. (2010). Adult recall of childhood psychological maltreatment: Adult children of emotional abuse and parental alienation. Journal of Family Violence, 25(6), 565-577.
8. Bakırcı Hepvar, S. S. (2025). Velayetin kaldırılmasında çocuğun üstün yararı ilkesinin rolünün incelenmesi. Uluslararası Hukuk ve Sosyal Bilim Araştırmaları Dergisi, 7(2), 43-54. https://doi.org/10.51524/uhusbad.1845175

9. Bayındır, N. (2023). Boşanmanın öğrencilerin akademik yaşantılarına etkisi. Uluslararası Karamanoğlu Mehmetbey Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 52-58. https://doi.org/10.47770/ukmead.1288663
10. Bernet, W., von Boch-Galhau, W., Baker, A. J., & Morrison, S. L. (2010). Parental alienation, DSM-V, and ICD-11. The American Journal of Family Therapy, 38(2), 76-187.
11. Birleşmiş Milletler. (1989). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. [Erişim adresi: https://www.unicef.org/turkiye/%C3%A7ocuk-haklar%C4%B1na-dair s%C3%B6zle%C5%9Fme, Erişim tarihi: 10.12.2025]
12. Bowlby, J. (1973). Attachment and loss. New York: Basic Books.
13. Çeri, İ. (2025). Velayetin kullanılmasında çocuğun üstün yararı. Kocaeli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 0(31), 167-205
14. Divorce Education. (t.y.). The Center for Divorce Education. [Erişim adresi: https://divorce-education.com/]
15. Dönmez, Ş. ve Avcı, R. (2023). Ebeveyn Yabancılaşması. Klinik ve Ruh Sağlığı Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 3(1), 19-36.
16. Foulkes-Jamison, L. (2011). The Effects Of Divorce On Children. [Erişim adresi: https://www.cpancf.com/articles_files/art_32attached_file.pdf ]
17. Erdim, L. ve Ergun, A. (2016). Boşanmanın ebeveyn ve çocuk üzerindeki etkileri. Sağlık Bilimleri ve Meslekleri Dergisi, s. 78-84.
18. Eryılmaz, G. (2023). İkili ilişkilerde güvenin yordayıcıları olarak çocukluk dönemi mutluluk/huzur anıları ile psikolojik sağlamlık. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
19. Geniş, M., Toker, B., ve Şakiroğlu, M. (2019). Boşanmanın çocuklara etkisi, çocuğa söylenmesi ve ebeveyn yabancılaşması derleme çalışması. Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 3(3), 190-199.
20. Güler, F. (2014). Boşanma sürecinde çocukların benlik saygısı depresyon ve kabul-red algısının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. (Yayınlamamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara
21. Güngör, M. (2024). Ergenlerde çocukluk yaşantıları, psikolojik sağlamlık ve gelecek vizyonları arasındaki ilişki. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
22. Halisdemir, D., ve Nazlı, S. (2023). Boşanmaya uyum programının velayeti üstlenmiş anne ve çocuklarının boşanmaya uyum, psikolojik sağlamlık ve aile yaşam doyumlarına etkisi. Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 6(1), 1-36. https://doi.org/10.58434/apdad.1273362a
23. Hetherington, E. M., Hagan-Stanley, M., Anderson, E. R. (1989). Marital transitions: A child’s perspective. American Psychologist, 44 (2), 303-312.
24. Karaırmak, Ö. (2006). Psikolojik Sağlamlık, Risk Faktörleri ve Koruyucu Faktörler. Türk Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 3(26), 129-142. https://doi.org/10.17066/pdrd.22262
25. Kök, H. (2025,). Boşanma sürecinde bir sorun olarak ebeveyne yabancılaşma sendromu. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi, 21-38
26. Kristiyani, V., Sitinjak, C., & Srifianti, S. (2025). The contribution of emotion regulation and family resilience among earthquake survivors. Bulletin of Counseling and Psychotherapy, 7(2). https://doi.org/10.51214/002025071508000
27. Kucukkaragoz, H., & Meylani, R. (2025). Parental alienation syndrome: A systematic review and qualitative synthesis of contemporary research literature aligned with sustainable development goals (SDGs). Journal of Lifestyle and SDGs Review, 5(4), 06146. https://doi.org/10.47172/2965-730X.SDGsReview.v5.n04.pe06146
28. Lundy, L. (2007). 'Voice' is not enough: Conceptualising article 12 of the united nations convention on the rights of the child. British Educational Research Journal, 33(6), 927-942.
29. Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The construct of resilience: a critical evaluation and guidelines for future work. Child development, 71(3), 543–562. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00164
30. Masten, A. S. (2018). Resilience theory and research on children and families: past, present, and promise. Journal of Family Theory & Review, 10(1), 12-31. https://doi.org/10.1111/jftr.12255
31. Morgan, C. A., Chang, Y. H., Choy, O., Tsai, M. C., & Hsieh, S. (2021). Adverse Childhood Experiences Are Associated with Reduced Psychological Resilience in Youth: A Systematic Review and Meta-Analysis. Children (Basel, Switzerland), 9(1), 27. https://doi.org/10.3390/children9010027
32. Öngören, S. (2017). Boşanma ve Boşanmanın Erken Çocukluk Dönemi Çocuklar Üzerindeki Etkileri. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, s. 73-87.
33. Özcan, B. (2005). Anne-babaları boşanmış ve anne-babaları birlikte olan lise öğrencilerinin yılmazlık özellikleri ve koruyucu faktörler açısından karşılaştırılması. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
34. Özdemir, S. (2025). Hukuki, psikososyal ve toplumsal boyutlarıyla boşanma ve velayet sürecinin çocuklar üzerindeki etkileri (Analiz No. 447). Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı (SETA).
35. Öztop, H., Bıçakçı, M., Soylu, N., Oğurtan, S. G., Nadir, U., Taşoluk, E.,. Tok, S. (2018). Tek Ebeveynli Aileler, 1. Baskı. Ankara: Aile Çalışma ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Aile Eğitim Programı.
36. Sancaklı, D. (2014). Boşanmış annelerin ve çocuklarının boşanma sürecine ilişkin yaşantıları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Maltepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
37. Sayan Karahan, A. (2021). Boşanma aşamasında mahkeme merkezli eğitim uygulamalarına ilişkin bir inceleme. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 1(42), 341–362.
38. Stahl, P. M. (2014). Velayet değerlendirmeleri: Basitten karmaşığa konular [Child custody evaluations: From basic to complex issues] (Çiğdem Kudiaki, Çev.). Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
39. Şentürk, E. (2019). Anne babası boşanma aşamasında olan çocukların algıladıkları anne baba tutumları ile boşanma sürecine uyumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Malatya.
40. Tejakum, W. (2026). Exploring and modelling resilience in mothers of adolescents with intellectual disabilities in thailand: Multi-method approach (Doctoral dissertation, University of Glasgow).
41. Tolan, Ö. Ç. (2023). Boşanma ve etkileri: çocuklar ve ergenler üzerindeki psikolojik sonuçları. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 50, 321-338. https://doi.org/10.52642/susbed.1221560
42. T.C. Adalet Bakanlığı. (2020, Ekim 18). Uygulamayla çiftler aile danışmanlığına yönlendirilecek [Basın açıklaması]. [Erişim adresi: https://basin.adalet.gov.tr/uzman-tavsiyesine-gore-aile-mahkemesi-karar-verecek, Erişim tarihi: 30.11.2025]
43. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (t.y.). Aile Danışmanlığı / Boşanma Süreci Danışmanlığı Hizmeti. [Erişim adresi: https://www.aile.gov.tr/athgm/uygulamalar/aile-danismanligi-hizmeti/, Erişim tarihi: 30.11.2025]
44. Torun, F. (2011). Ebeveyn Yabancılaştırma Sendromu. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 3(3), 446-482.
45. TUİK, (2025). Evlenme ve boşanma istatistikleri. [Erişim adresi: https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/58165, Erişim tarihi: 04.04.2026]
46. Uçan, Ö. (2007). Boşanma sürecinde kriz merkezine başvuran kadınların retrospektif olarak değerlendirilmesi. Klinik Psikiyatri Dergisi, 10 (1), 38-45.
47. Ungar M. (2011). The social ecology of resilience: addressing contextual and cultural ambiguity of a nascent construct. The American journal of orthopsychiatry, 81(1), 1–17. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.2010.01067.x Utah Courts. (t.y.). Divorce education. [Erişim adresi: https://www.utcourts.gov/en/self-help/case-categories/family/dived.html]
48. Yıldırım, O., Demir, Y., Sağlam, Ü., Subaşı, M., ve Yılmaz, A. R. (2021). Çocuk ve Ergenlere Risk Faktörü: Boşanma. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, 1(2), 79-96.
49. Yolcuoğlu, D. İ. G. (2009). Türkiye’de Çocuk Koruma Sisteminin Genel Olarak Değerlendirilmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 18(18), 43-58. https://doi.org/10.21560/spcd.15089
50. Yurdakul, G. (2022). Ebeveyn yabancılaştırma sendromu: çocuklar, ebeveynler ve sosyal hizmet uzmanları üzerinden değerlendirme. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.