Commentary of Omar Fāik on the Ney Ghazal of Sāib-i Tabrizī (Review-Text)

Yıl 2025, Cilt: 61 Sayı: 2, 791 - 830, 20.06.2025

Halim Yar

https://doi.org/10.61304/did.1568333

Öz

The first representative of Sabki Hindi, Saib Tabrizi, is also referred to as a Mawlawi in the biographical dictionaries. The ghazal that Saib Tabrizi claimed to have written in his Diwan, inspired by the ney metaphor in the Mathnawi, was translated into Turkish and commented on by Ebubekir Nusret and Ömer Faik. There is a study by Yusuf Öz on Ömer Faik’s commentary on Saib Tabrizi’s reed ghazal. The study was prepared based on the sole manuscript in the Konya Mevlana Museum Library, and the formal characteristics of the text are outlined in the analysis section. Upon examining the text created from the manuscript, we found several instances where the text and the manuscript did not align. Based on this, we decided to create an edition critique using other manuscripts and present the content of the text. In this study, we created an edition critique of Ömer Faik’s commentary based on four different copies from our libraries. We provided information about the lives and works of Saib Tabrizi and Ömer Faik, drawn from biographical dictionaries and their own works, and introduced the form and content of the text. By examining the translation and commentary methods employed by the commentator, we analyzed the figures of speech he used while translating and commenting on the text, uncovering his approaches to textual analysis.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Literature , Mathnawi , Nay , Commentary , 19th century , Saib Tabrizi , Ömer Faik

Sâib-i Tebrizinin Ney Gazeline Ömer Fâik'in Şerhi (İnceleme-Metin)

Öz

Sebk-i Hindî’nin ilk temsilcisi Sâib-i Tebrîzî tabakât kitaplarında Mevlevî olarak zikredilir. Sâib-i Tebrîzî’nin Dîvânı içerisinde Mesnevî’deki ney istiaresinden ilham alarak yazdığını söylediği gazel, Ebûbekir Nusret ve Ömer Fâik tarafından Türkçeye tercüme ve şerh edilmiştir. Sâib-i Tebrîzî’nin ney gazeline dair Ömer Fâik’in şerhi hakkında Yusuf Öz’e ait bir çalışma mevcuttur. Çalışma, Konya Mevlânâ Müzesi Kütüphanesi’nde bulunan tek nüshaya dayanılarak ortaya konulmuş ve inceleme kısmında metnin şeklî özellikleri belirtilmiştir. Nüshadan hareketle oluşturulmuş metni tetkik ettiğimizde metnin içerisinde anlam ilişkisinin oluşmadığı bazı yerlerin olduğunu gördük. Buna binaen diğer yazmaları da kullanarak tenkitli bir metin ortaya koymaya ve metnin içeriğini tanıtmaya karar verdik. Bu çalışmada Ömer Fâik’in tenkitli metnini kütüphanelerimizde bulunan dört farklı nüshadan hareketle oluşturduk. Sâib-i Tebrîzî’nin ve Ömer Fâik’in hayatı ve eserlerine dair tabakât kitaplarından ve kendi eserlerinden bilgiler verdik, metnin şekli ve içeriğini tanıttık. Şârihin izlemiş olduğu tercüme ve şerh metodunu irdeleyerek metni tercüme ve şerh ederken kullandığı söz sanatlarını inceledik ve metni çözümleme yöntemlerini gösterdik.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Mesnevî , Ney , Şerh , 19. yüzyıl , Sâib-i Tebrîzî , Ömer Fâik

Kaynakça

• Ak, Murat. “Bir Osmanlı Münevveri Fâik Ömer ve Dîvân-ı Nuût’u”. İSTEM 13/25 (2015). 47-94.
• Aksoyak, İsmail Hakkı. “Fâik’in ‘Elâ Yâ Eyyühe’s-Sâkî Edir Ke’sen ve Nâvilhâ’ Mısraına Tasavvufî Şerhi: Lübb-i Sühan”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 2/3 (2016). 223-251.
• Bilkan, Ali Fuat. “Sebk-i Hindî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/253-255. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Bursalı Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333.
• Büyükkaya, Hande. Fâik Ömer ve Dîvânı: Karşılaştırmalı Metin-İnceleme. İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yükseklisans Tezi, 2008.
• Ceylan, Ömür. “Şerh: Türk Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/565-568. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Demirel, Şener. “Mevlânâ’nın Mesnevî’si ve Şerhleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/10 (2007), 469-504.
• Deylemî, Ebû Mansûr Şehrdâr b. Ebû Şücâʿ Şîrveyh b. Şehrdâr. Müsned’ül-Firdevs. Kayseri: Kayseri Râşid Efendi Kütübhanesi, 108, 1a-439a.
• Esrar Dede. Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018.
• Fatin Davud. Hâtimetu’l-eş’âr. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneleri ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017.
• Güleç, İsmail. Türk Edebiyatında Mesnevî Tercüme ve Şerhleri. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2008.
• İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. Son Asır Türk Şâirleri. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1969.
• Ömer Fâik. Makâlât-ı Sıddîkî. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, NEKTY10224. 1a-45a. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TY/nekty10224.pdf.
• Ömer Fâik, Nizâmu’l-atîk fi Bahri’l-amîk (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, NEKTY10309. 1a-34a. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TY/nekty10309.pdf.
• Öz, Yusuf. “Sâib-i Tebrîzî’nin Mevlânâ’dan İlhamla Yazdığı Bir Gazeli ve Türkçe Şerhi”. Mevlana Araştırmaları. ed. Adnan Karaismailoğlu. 4/103-125. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
• Sadıkoğlu, S. Cengiz. ”Sâib-i Tebrîzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/541-542. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Şemseddi Sâmî. Kâmusu’l-a’lâm. İstanbul: Mihran Matbaası, 1314.
• Şensoy, Sedat. “Şerh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/555-558. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Ünlü, Osman. “Türk Edebiyatında Sâib-i Tebrîzî Şerhleri”. Sosyal Bilimler Dergisi 4/1 (2006), 85-93.
• Ünver, İsmail. “Çevri Yazıda Yazım Birliği Üzerine Öneriler”. Türkoloji Dergisi 11/1 (1993), 51-89.
• Yazar, Sâdık. Anadolu Sahası Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.