The Phenomenon of Repetition in the Qur’an and Zamakhshari: A Semantic, Wisdom-based, and Functional Analysis

Öz

The Qur’an holds a unique eloquence that challenged the revered poetic tradition of the Arabs at the time of its revelation. As a reflection of divine wisdom, it employs a distinct linguistic style that deeply moves its audience. Among its remarkable features is the repetition of certain verses-a literary hallmark that sets the Qur’an apart. Analyzing these repetitions is essential for a deeper understanding of its message. This study explores the phenomenon of repetition in the Qur’an through the lens of Zamakhshari. To date, no standalone scholarly work in the existing literature has focused specifically on his views regarding this subject. This research therefore aims to introduce Zamakhshari’s perspective into modern Qur’anic scholarship, addressing a significant gap in the field. The study draws heavily on classical sources, especially Kashshaf. Zamakhshari argues that the Qur’an’s repetitions are not merely rhetorical devices, but rather expressions of timeless wisdom that resonate profoundly with the human soul.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Qur’an
• Zamakhshari
• Kashshaf
• Repetition

Kur’an’da Tekrar Olgusu ve Zemahşerî: Anlam, Hikmet ve Fonksiyonel Analiz

Öz

Kur’an, indirildiği dönemde Araplar arasında büyük bir saygınlığa sahip olan şiir geleneğinin cazibesine meydan okuyan benzersiz bir belâgat gücüne sahiptir. Kur’an, ilâhî hikmetin yansıması olarak insanları derinden etkileyen eşsiz bir dil kullanmaktadır. Kur’an’ı eşsiz kılan unsurlardan biri de bazı âyetlerin metin olarak tekrar edilmesidir. Kur’an’daki bu tekrarların incelenmesi, mesajın doğru anlaşılması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, Zemahşerî’nin bakış açısıyla Kur’an’daki tekrar olgusunu tahlil etmeyi amaçlamaktadır. Mevcut literatürde Zemahşerî’nin bu konuya ilişkin görüşlerini ele alan bağımsız bir çalışma bulunmamaktadır. Bu bağlamda, Zemahşerî’nin görüşlerini modern Kur’an araştırmalarına kazandırmak amaçlanmaktadır. Araştırma, el-Keşşâf başta olmak üzere klasik kaynaklardan elde edilen bilgilerin kapsamlı bir literatür taramasıyla değerlendirilmesine dayanmaktadır. Zemahşerî, Kur’an’daki tekrarların yalnızca edebî bir üslup özelliği olmadığını, aynı zamanda insan ruhuna hitap eden evrensel bir hikmet taşıdığını vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• Zemahşerî
• el-Keşşâf
• Tekrar

Kaynakça

1. Abdülmün’im, Seyyid Hasan. Zâhirâtü’t-tekrâr fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: y.y., 1980.
2. Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431.
3. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. 10 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1990.
4. Aydın, Ertuğrul. “Kur’an-ı Kerîm’de Kıssaların Tekrar Edilme Sebepleri”. Tafsir Dergisi 3/2 (2023), 62-77.
5. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. İʿcâzü’l-Ḳurʾân. Mısır: Dâru’l-Ma’ârif, 1997.
6. Baş, Erdoğan. Kur’ân’ın Üslûbu ve Tekrarlar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2003.
7. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Meraşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1431.
8. Bozkurt, Ecem Sena. “Kur’an-ı Kerim’de Tekrarın Hikmetleri”. Temel İslam Bilimleri Öğrenci Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 50-56.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. 6 Cilt. Şam: Dâru İbn Kesîr, 1443.
10. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1971.
11. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh. Beyrut: Dâru’l-İlim li’l-Melâyîn, 1431.
12. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf el-Hanefî. et-Taʿrîfât. Beyrut: Daru’l- Kütübi’l- İlmiyye, 1431.
13. Çağrıcı, Mustafa. “Hak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/137-139. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
14. Çatal, Şafak. el-Keşşâf ve el-Mîzân Adlı Tefsirlerin Kur’ân İlimleri Açısından Mukâyesesi. İstanbul: Üniversite Yayınları, 2022.
15. Çatal, Şafak. “Kamer Sûresinde Tekrar Eden Âyetlerin Bağlam İlişkisi”. Baberti Dergisi 18 (2023), 58-75.
16. Demirayak, Kenan. Arap Edebiyat Tarihi-I. Erzurum: Fenomen Yayınları, 2012.
17. Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV Yayınları, 20. Basım, 2012.
18. Demirci, Sabri. “Kur’an-ı Kerim’deki Tekrarlar Meselesi ve Mefâtîhu’l-Ğayb Tefsiri’nde Râzî’nin Yaklaşımı”. SOBİDER: Sosyal Bilimler Dergisi 2/5 (2015), 286-307.
19. Doğan, Deniz. “Rahmân Sûresinde Tekrar Eden Âyetlerin Amacı ve Bağlam İlişkisi”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 29 (2017), 265-268.
20. Durmuş, İsmail. “Tekit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/365-368. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
21. Ebüssuûd Efendi. İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1431.
22. Endelüsî, İbn Atıyye. el-Muḥarrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l- Kütübi’l- İlmiyye, 1431.
23. Erbaş, Ali. Kur’ân’daki Tekrarlar ve Hikmetleri. 44 Cilt. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
24. Eren, Cüneyt. “Kur’ân-ı Kerîm’de Tekrar Olduğu İddiasının Belağat Açısından Değerlendirilmesi”. EKEV Akademi Dergisi 3/2 (2001), 91-107.
25. Fazl Hasan Abbas. İʿcâzü’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. Beyrut: 1973.
26. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1431.
27. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. el-Kāmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Resâle, 8. Basım, 2005.
28. Foulquié, P. Pedagoji Sözlüğü (Dictionnaire de la Langue Pédagogique). çev. C. Karakaya. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1994.
29. Gezer, Süleyman. Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre Kur’ân. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
30. Görmez, Hatice. “Beşer Dilinin İmkânları ve Kur’an-ı Kerim’in Anlatım Üslubuna Dair”. İslâmî Araştırmalar 27/1 (2016), 22-30.
31. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb el-Büstî. Beyânü iʿcâzi’l-Ḳurʾân. Mısır: Dâru’l-Ma’ârif, 1976.
32. Hicâzî, Muhammed Mahmud. el-Vahdetü’l-mevzûiyye fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Hadis, 1970.
33. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. Teʾvîlü müşkili’l-Ḳurʾân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431.
34. İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1431.
35. İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1431.
36. Kaçar, Halil İbrahim. “Terdîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/507-508. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
37. Karaçam, İsmail. Sonsuz Mûcize Kur’ân. İstanbul: Çağ Yayınevi, 1987.
38. Karaman, Hayrettin v.dğr. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: DİB Yayınları, 2015.
39. Karaman, Hayrettin v.dğr. Kur’an Yolu Tefsiri. 5 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 4. Basım, 2012.
40. Karaman, Ramazan. “Kur’an-ı Kerim’in Anlaşılması Bakımında Kıssalar, Yeminler ve Tekrarların Önemi”. Din Öğretimi Dergisi 19 (1989), 47-52.
41. Karlığa, Bekir. Hadislerle Kur’ân-ı Kerîm Tefsiri (İbn Kesîr). 16 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1983.
42. Kâsımî, Cemaleddin. Tefsir İlminin Temel Meseleleri. çev. Sezai Özel. İstanbul: İz Yayıncılık, 1990.
43. Kirmânî, Mahmud b. Hamza. Esrâru’t-tekrâr fi’l-Kur’ân. Kahire: yy, ts.
44. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1432.
45. Kutub, Seyyid b. İbrâhîm b. Hüseyn eş-Şâzilî. Fî Zılâli’l-Kur’ân. 6 Cilt. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1968.
46. Makhmudov, Bakhtier - Karagöz, Mustafa. “Fadl Hasan Abbâs’ın Kur’an İlimlerine Yaklaşımı -Tefsîru’l-Kur’âni’l-Mecîd Adlı Eseri Bağlamında”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/1 (2023), 307-333.
47. Mertoğlu, M. Suat. “Üslûbü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/382. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
48. Mertoğlu, M. Suat. “Zemahşerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/235-238. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
49. Muhammed Kutub. Dirâsât Ḳurʾâniyye. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1993.
50. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsul-basît fî tercemeti’l-kâmûsi’l-muhît: Kâmûsul- Muhît tercümesi. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. baskı., 2013.
51. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve hakāʾiku’t-teʾvîl. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1431.
52. Okiç, M. Tayyib. Tefsir ve Hadis Usulünün Bazı Meseleleri. İstanbul: Nun Yayıncılık, 1995.
53. Özek, Ali. “el-Keşşâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Asnsiklopedisi. 25/329-330. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
54. Özervarlı, M. Sait. “Kadir Gecesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/124-125. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
55. Özkan, Halit. “Takrir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/469-471. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
56. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebu’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyaü’t-Türasi’l-Arabî, 1431.
57. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir. Muhtârü’s-sıhâh. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1431.
58. Sarı, Mevlüt. Türkish English Arabic Persian. İstanbul: Gonca Yayınevi, ts.
59. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Mektebetü’s-Sekâfiyye, 1974.
60. Şen, Ayşegül. Kuran-ı Kerimde Tekrarlar, Yeminler ve Mesellerin İletişim Açısından Değerlendirilmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
61. Şeyhûn, Mahmud Seyyid. Esrâru’t-tekrâr fî lugati’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Hidâye, 1983.
62. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî b. Muhammed Hâmid el-Fârûkī. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ʿulûm. thk. Ali Dahruc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1433.
63. Tîbî, Ebû Muhammed Şerefüddîn Hüseyn b. Abdillâh b. Muhammed. Fütûḥu’l-ġayb fi’l-keşf ʿan ḳınâʿi’r-reyb (Şerḥu/Ḥâşiyetü’l-Keşşâf). 17 Cilt. Dubai: Câize Dubey ed-Düveliyye li’l-Kur’âni’l-Kerîm, 2013.
64. Topal, Hüseyin. “Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’daki Tekrarlara Bakışı”. Orta Asya’dan Anadolu’ya İlmin Yolculuğu, 543-553.
65. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. thk. Asım Cüneyd Köksal - Murat Kaya. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2023.
66. Zebîdî, Muhammed Murtazâ el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Hidâye, 1431.
67. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1431.
68. Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ‘ulûmi`l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü`l-Fazl ed-Dimyâtî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma'rife, 1957.
69. Zülfikar, Hamza. “Tekrar”. Türk Ansiklopedisi. Ankara: MEB Yayınları, 1982.
70. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-‘irfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Fevvâz Ahmed Zemerlî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1995.