Contextual Construction of the Saying ‘There is no Unity in Islam’

Öz

In pre-Islamic Arabian society, social, economic, political and military treaties between individuals and tribes were important. Despite the fact that these treaties were important and actually practiced, it is difficult to understand the narration of the Messenger of Allah in the hadith sources that says “There is no alliance in Islam” in absolute terms. At first glance, the narration could be understood as Islam’s total prohibition of alliances and treaties. On the other hand, it is obvious that the Messenger of Allah participated in social alliances such as hilf al-fudul before his prophethood and expressed his pride in being part of such a community during his prophethood. On the other hand, it is also known that a treaty was made between the Islamic State of Medina and the polytheists with the Treaty of Hudaybiyyah. In this study, it is explained how this narration has been understood and should be understood in the historical process. In order to understand the narration from a holistic point of view, all the relevant narratives have been examined, and the historical meanings and interpretations have been compiled by scanning the sources. The majority of our classical sources have evaluated the narration within the framework of treaties of muaqhat that require inheritance. When considered in its historical context, it is seen that the narration occurred during the conquest of Mecca and emphasized the unity of Muslims and the lack of need for alliance between tribes.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Alliance
• Hilf
• Criticism
• Context

‘İslâm’da İttifak Yoktur’ Rivayetinin Bağlam İnşası

Öz

İslâm öncesi Arabistan toplumunda şahıslar ve kabileler arası sosyal, ekonomik, siyasî, askerî antlaşmalar/hilf önemliydi. Söz konusu antlaşmalar önemli ve de fiilen uygulanmakta olmasına rağmen hadis kaynaklarında Resûlullah’ın mutlak olarak “İslâm’da ittifak yoktur” rivayetini anlamayı zorlaştırmıştır. Rivayet, ilk bakışta İslâm’ın ittifak ve antlaşmaları tamamen yasakladığı şeklinde anlaşılabilmektedir. Buna karşılık Resûlullah’ın peygamberlik öncesi hilfü’l-fudûl gibi sosyal ittifaklara katıldığı ve peygamberliği döneminde böyle bir cemiyette yer almaktan gurur duyduğunu ifade ettiği izahtan varestedir. Öbür taraftan Hudeybiye musâlahasıyla Medine İslâm Devleti ile müşrikler arasında bir antlaşma yapıldığı da bilinmektedir. Bu çalışmada sözü edilen rivayetin tarihi süreç içerisinde nasıl anlaşıldığı ve anlaşılması gerektiği izah edilmiştir. Rivayetin bütüncül bir bakış açısıyla anlaşılması için ilgili bütün tarikler incelenmiş, kaynaklar taranarak tarihi süreçteki anlama ve yorumlar derlenmiştir. Klasik kaynaklarımızın ekseriyeti rivayeti miras gerektiren muâhât antlaşmaları çerçevesinde değerlendirmiştir. Tarihî bağlam bütünlüğü ile ele alındığında rivayetin Mekke’nin fethi sırasında varit olduğu, Müslümanların birlik ve beraberliğinin sağlanması sebebiyle artık aşiretler arası ittifaka gerek kalmadığına vurgu yaptığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• İttifak
• Hilf
• Tenkit
• Bağlam

Kaynakça

1. Abdurrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî. el-Musannef. thk. Habîbu’r-Rahmân el-A’zamî. 11 Cilt. Hindistan: el-Meclisu’l-İlmî, 2. Basım., 1983.
2. Agitoğlu, Nurullah. Hadis ve Bağlam. İstanbul: Kitâbî Yayınları, 2015.
3. Agitoğlu, Nurullah. “Hadiste Bağlam İnşası”. The Journal of Academic Social Science Studies 4/5 (2013), 127-145.
4. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût-Adil Mürşid. 50 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 1995.
5. Akyürek, Yunus. “Cahiliye Dönemi Kureyş Toplumunda Hilf Olgusu”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/38 (2018), 33-56.
6. Algül, Hüseyin. “Hilfü’l-Mutayyebîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32-33. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
7. Ali, Cevad. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. 10 Cilt. Bağdat, 2. Basım, 1993.
8. Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddin Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ. Umdetu’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. 25 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.

9. Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Şemsü’l-Hak b. Emîr Alî ed-Diyânüvî. Avnü’l-maʿbûd şerhu Süneni Ebî Dâvûd. thk. Abdurrahman Muhammed Osman. 14 Cilt. Mektebetu Selefiyye, 2. Basım, 1968.
10. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2003.
11. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyin. Delâilü’n-nübüvve. thk. Abdulmu’ti Emin Kal’acî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye ve Dâru Reyyân, 1408/1988.
12. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Âhkâmu’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık Kamhâvî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1992.
13. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. Tâcu’l-luga ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdulğafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1990.
14. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl. Sünen. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 2000.
15. Duman, Muhammet. “Ehâbiş Kabilelerinin Köken Sorunu: Ensâb Literatürü Üzerinden Bir Tartışma”. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/3 (2023), 771-786.
16. Ebû Ubeyd, Kâsım b. Sellâm. Kitâbu’l-Emvâl. thk. Ebû Enes Seyid b. Receb. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Hedyi’n-Nebevi - Dâru’l-Fazile, 2007.
17. Ebû Yaʿlâ, Ahmed b. Alî b. el-Müsennâ et-Temîmî el-Mevsılî. Müsnedu Ebî Yaʿlâ. thk. Hüseyin Selîm Esed. 14 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 2. Basım, 1990.
18. Ebû’l-Karayâ, Beşîr. “el-Hilf min manzûr İslâmî, te’silü’l-mefhûm ve binaunnumûzec”. Mecelletu Külliyeti’l-İktisâd ve Ulûmi’s-Siyâsiyye 19/2 (2019), 161-207.
19. Efendioğlu, Mehmet. “Taktî‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/483-484. İstanbul: TDVYayınları, 2010.
20. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el- Kâmûsü’l-muhît. thk. Muhammed Naim el-Arksusi. 1 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, 8. Basım, 2005.
21. Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdillâh Bağdâdî Rûmî. Mu’cemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrut: Daru Sadr, 1977.
22. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb el-Büstî. A’lâmü’l-hadîs fi şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed b. Sa‘d b. Abdurrahman Âl-i Suûd. 4 Cilt. Mekke: Merkezu İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, 1988.
23. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb el-Büstî. Meâlimü’s-sünen. thk. Muhammed Râgıb et-Tabbâh. 4 Cilt. Halep: Matbaatu’l-İlmiyye, 1932.
24. İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Alî b. Halef b. Abdilmelik b. Battâl el-Bekrî el-Kurtubî. Şerhu İbn Battâl alâ Sahîhi’l-Buhârî. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhîm. 10 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 2003.
25. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el- Absî el-Kûfî. el-Musannef. thk. Muhammed Avvâme. 26 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kıble ve Dâru Kurtuba, 2006.
26. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Abdulaziz b. Abdillah b. Bâz - M.Fuad Abdulbaki - Muhibbuddin el-Hatîb. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1379.
27. İbn Hacer el-Askalânî, Ebû’l-Fadl Ahmed b. Alî b. Muhammed. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Abdullâh b. Abdulmuhsin et-Türkî. 14 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 2008.
28. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Sahihu İbn Hibbân. thk. Muhammed Ali Sönmez - Halis Aydemir. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
29. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik b. Hişâm el-Himyerî. es-Sîretu’nnebeviyye. thk. Mustafa es-Sakâ - İbrâhîm el-Ebyârî - Abdulhafîz Şelebî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
30. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb. Tehzîbu Sünen-i Ebî Dâvûd. thk. Ali b. Muhammed el-İmrân. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2. Basım, 2019.
31. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr ed-Dimeşkî. el-Bidâye ve’nnihâye. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî. 21 Cilt. Cize: Dâru Hicr, 1997.
32. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Ali el-Ensârî. Lisânü’l- ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1300.
33. İbn Râhûye, Ebû Ya‘kûb İshâk b. İbrâhîm b. Mahled et-Temîmî el-Hanzalî el- Mervezî. el-Müsned. thk. Merkezu’l-Buhûs bi Dâri’t-Te’sîl. 4 Cilt. Kahire-Beyrut: Dâru’t-Te’sîl, 2016.
34. İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. Tabakât. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetu’l- Hâncî, 2001.
35. İbnu’l-Cârûd, Ebû Muhammed Abdullah b. Alî b. el-Cârûd en-Nîsâbûrî. el- Müntekâ mine’s-süneni’l-müsned. thk. Merkezu’l-Buhûs bi Dâri’t-Te’sîl. Kahire: Dâru’t-Te’sîl, 2014.
36. İbnu’l-Esîr, Ebü’s-Seâdât Mecdüddîn el-Mübârek b. Esîrüddîn Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî - Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t- Türâsi’l-Arabî, 1963.
37. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. Üsdü’l-gâbe fî marifeti’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvız. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
38. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Alî b. Ahmed. et-Tavdîh li şerhi’l-Câmii’s-sahîh. thk. Hâlid er-Rabbât vd. 36 Cilt. Doha: Vizâretü‟l-Evkâf ve’ş-Şüûni’l-İslâmiyye, 2008.
39. İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
40. İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed er-Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l- Kur’ân. thk. Safvan Adnan ed-Davudî. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 4. Basım, 2009.
41. İstemi, Fuat. “Hadislerin Bağlamının Tespitinde İhtisar ve Takti’ Uygulamasının Neden Olduğu Sorunlar”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/31 (2017), 315-326.
42. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. İkmâlü’l-mu’lim bifevâidi Müslim. thk. Yahya İsmâîl. 9 Cilt. Mansûra: Dâru’l-Vefâ, 1998.
43. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. Meşârikü’l-envâr alâ sıhâhi’l-âsâr. 2 Cilt. Kahire: Dâru’t-Türâs, ts.
44. Kaya, Büşra Sıdıka. İslâm Öncesi Dönem Emân Uygulamaları. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
45. Kirmânî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Yûsuf b. Alî. el-Kevâkibu’dderârî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2. Basım, 1981.
46. Kudâî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Selâme b. Ca‘fer. Müsnedü’ş-Şihâb. thk. Hamdî b. Abdulmecîd es-Selefî. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1985.
47. Maʿmer b. Râşid, Ebû Urve. el-Câmiʿ. thk. Habîbu’r-Rahmân el-Aʿzamî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2. Basım, 1983.
48. Muhammed b. Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb b. Ümeyye b. Amr el-Hâşimî. el-Münemmak fî ahbâri Kureyş. thk. Hurşîd Ahmed Fârık. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1985.
49. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiu’ssahîh. thk. Ebu Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 1 Cilt. Riyâd: Dâru Taybe, 2006.
50. Nehhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. en-Nâsih ve’l-mensûh. thk. Süleymân b. İbrâhîm b. Abdullah. 3 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Âsime, 2009.
51. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 18 Cilt. Kahire: Matbaatu’l-Mısriyye bi’l-Ezher, 1929.
52. Özdeğirmenci, Saliha. Hz. Peygamberin Hutbe ve Hitabeleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2020.
53. Özdemir, Veysel. Abdullah b. Amr ve es-Sahîfetü’s-Sâdıka’sı. Ankara: İlâhiyât Yayıncılık, 2015.
54. Özen, Şükrü. “Velâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/11-15. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
55. Sehârenpûrî, Halîl Ahmed. Bezlü’l-mechûd fî halli Ebî Dâvûd. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, ts.
56. Sıbt İbn Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Şemsüddîn Yûsuf b. Kızoğlu et-Türkî. Mirʾâtü’z-zamân fî târîhi’l-a’yân. thk. Muhammed Berekat ve Ammar Reyhavi. 23 Cilt. Beyrut: Darü’r-Risaletü’l-Alemiyye, 2013.
57. Sönmez, Nesim. “Hılfu’l-Fudûl Teşkilatı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (2014), 399-418.
58. Süheylî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahmân b. Abdillâh. er-Ravzü’l-ünüf fî şerhi’s- Sîreti’n-nebevîyye. thk. Abdurrahman el-Vekîl. 7 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’lİslâmiyye, 1967.
59. Taberânî, Ebû’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Mu’cemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdulmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetu İbn Teymiye, 2. Basım, 1983.
60. Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmiʿu’l-beyân an teʾvîli âyi’l-Kurʾân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî. 26 Cilt. Cîze: Dâru Hicr, 2001.
61. Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Tehzîbu’l-âsâr (el- Cüz’ü’l-mefkûd). thk. Ali Rızâ b. Abdillâh b. Ali Rızâ. 1 Cilt. Dımaşk: Dâru’l- Me’mûn li’t-Türâs, 1995.
62. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. Şerhu müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1994.
63. Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleyman b. Dâvûd b. el-Cârûd el-Basrî. Müsned. thk. Muhammed Abdulmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Cize: Mektebetu Hicr, 1999.
64. Tehânevî, Muhammed Aʿlâ b. Ali b. Muhammed Hâmid b. Muhammed Sâbir el-Ömerî el-Fârûkî. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Refik el-Acem vd. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan Nâşirûn, 1996.
65. Uslu, Rifat. “Miras Hukukuna Dair Bir İnceleme: Nisâ ve Enfâl Sûreleri Özelinde”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (2020), 144-157.
66. Übbî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hilfe b. Ömer el-Veştâtî. İkmâlü İkmâli’l- Muʿlim bi-fevâidi Müslim. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1328.
67. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd. Kitâbü’l-Meğâzî. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1984.
68. Yıldız, Abdullah. “Hz. Peygamber’in Örnekliğinde Af ve İnsan Kardeşliği”. Hadis ve Siyer Araştırmaları Dergisi 2/1 (2016), 53-73.
69. Yüksel Çamur, Fatma. Anlatıbilim ve Hadis. Ankara: TDV Yayınları, 2024.
70. Zakzuk, Mahmud Hamdi vd. el-Mevsûatül-Kur’âniyyetil-mütehassasa. Kahire: Vizaretü’l-Evkaf el-Meclisü’l-A’la li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2002.
71. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1983.
72. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’lİslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.