Analysis Of Alifbas Used In Holy Qur’an Teaching (1972–2012)

Öz

This study examines alifbas prepared for use in teaching the reading and recitation of the Qur’an. The primary aim is to analyze the alifbas published from Kur’an Okumaya Giriş - the first official alifba issued by the Presidency of Religious Affair - up to the year 2012; to evaluate the changes observed in the writing and instructional structuring of alifbas, to identify the pedagogical principles and methods adopted in their use, and to provide suggestions for the design of future alifbas in light of historical experience. The study begins in 1972, as previous scholarship had already addressed alifbas published before this date. It is limited to the year 2012 to deliberately exclude from its scope the effects of the abolition of age restrictions previously imposed on Qurʾan courses, which are believed to have significantly influenced alifba instruction. The research is significant in that it represents one of the few studies focused specifically on alifba teaching. Adopting a qualitative research design, the study employs document analysis, and the data are interpreted using descriptive analysis methods. Within the examined period, three main instructional methods were identified in Qurʾanic alphabet instruction: the letter-based method, the syllable-based method, and the sound-based method. While the two methods reveal the common teaching approaches of the period analyzed, the sound-based method was introduced in 2010. The study also found that since the early 2000s, specially designed handbooks for children, which include the relationships between letters and object sounds, have started to be prepared.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Teaching the Holy Qurʾan
• Teaching Alifba
• Letter Method
• Syllable Method
• The Sound Based Method

Kur’ân-ı Kerîm Öğretiminde Kullanılan Elifbâların İncelenmesi (1972-2012)

Öz

Bu araştırmada Kur’ân-ı Kerîm öğretiminde kullanılmak üzere hazırlanan elifbâlar incelenmiştir. Araştırmanın temel amacı, Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayımlanan ilk elifbâ olma özelliğine sahip Kur’an Okumaya Giriş’ten başlayarak, 2012 yılına kadar hazırlanan elifbâları incelemek, elifbâ yazımında yaşanan değişimi değerlendirmek, elifbâ öğretiminde benimsenen ilke ve yöntemleri tespit etmek ve tarihi birikimden istifade ederek yeni hazırlanacak elifbâlara önerilerde bulunmaktır. Araştırmanın 1972 yılından başlatılmasının nedeni o yıla kadar hazırlanmış elifbâlar hakkında çalışma yapılmış olması, 2012 yılı ile sınırlandırılmasının nedeni ise Kur’an kurslarına yaş sınırlaması getiren düzenlemenin yürürlükten kaldırılmasının elifbâ öğretimine etkilerinin araştırmanın kapsamı dışında bırakılmak istenmesidir. Çalışma elifbâ öğretimini konu edinen sınırlı sayıdaki araştırmadan biri olması bakımından önemlidir. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada doküman analizi yapılmış, betimsel analiz tekniği kullanılarak elde edilen veriler yorumlanmıştır. Araştırmada, harf ve hece yöntemiyle hazırlanan elifbâların fazla olduğu, sesi esas alan öğretim yöntemi üzere hazırlanan yalnızca bir elifbânın bulunduğu belirlenmiştir. Ayrıca, incelenen dönemde çocuklara özel elifbâların geliştirildiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Kur’ân-ı Kerîm Öğretimi
• Elifbâ Öğretimi
• Harf Yöntemi
• Hece Yöntemi
• Sesi Esas Alan Yöntem

Kaynakça

1. Abay, Ali Rıza - Abay Şerife. Yaz Kur’an Kursları İçin: Kur’an Alfabesi, Din Dersleri, Namaz Hocası. İstanbul: Beka Yayınları, 1989.
2. Abdullah Açık v.dğr. Kur’an-ı Kerim Öğretiminde Yeni Bir Yaklaşım: Ses Temelli Elifbâ Yöntemi. İstanbul: EDAM Yayınları, 2015.
3. Açık, Abdullah v.dğr. Ses Temelli Elifbâ. İstanbul: EDAM Yayınları, 2010.
4. Açık, Abdullah. “Çocuğuz Kur’an Okuyoruz 1. Bölüm”. Diyanet TV. Yayın Tarihi 29 Haziran 2015. https://diyanet.tv/cocuguz-kuran-okuyoruz/video/cocuguz-kuran-okuyoruz-1-bolum
5. Akar, Aysun. Kur’an Dünyasına Yolculuk Harfler. İstanbul: Erkam Yayınları, 2010.
6. Akbaş, Ekrem. Kur’an ve Namaz Öğretmeni. İstanbul: Atlas Yayıncılık, 2009.
7. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kur’ân Ezberinde Kalite İhtiyacı ve Donanımlı Hafızlık”. Usûl İslâm Araştırmaları 13 (Ocak- Haziran 2010), 21-40.
8. Aksu, Ömer Faruk. Kur’an Öğreniyorum. İstanbul: Nesil Çocuk, 43. Basım, 2013.

9. Altıkulaç, Tayyar v.dğr. Kur’an Okumaya Giriş. Ankara: DİB Yayınları, 8. Basım, 1972.
10. Asutay, Hasip. Kur’an Alfabesi. Ankara: Lazer Ofset, 1999.
11. Ayar, Hatice. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kur’an Öğretim Materyali Olarak Elifbâlar (1824-1928). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
12. Ayar, Hatice. “Latin Alfabesinin Kabulünden Sonra Kur’an Elifbâsı Öğretiminin Dönüşümü (1928-1972)”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (Aralık 2020), 302-319. https://doi.org/10.34085/buifd.809137
13. Başar, M. Fuad. Dini Bilgili, Derekeli, Harekeli, Tecvidli, ABC’li Kur’an-ı Kerim Dili Elifbâsı ve Osmanlıca Rehberi. İstanbul: Eser Neşriyat, 1985.
14. Bayraktar, Ahmet. “Yeni Kur’an Okuma Öğretim Yöntemi”. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi 1 (Aralık 2017), 54-101.
15. Bekçi, Murat. Sorulu-Cevaplı Dini Bilgiler ve Kur’an Elifbâsı. İstanbul: Enes Matbaası, 2006.
16. Bulut, Fatma - Yüksel, Nuray. Yeni Yöntemlerle Elifbâ Eğitimi: Ben Kur’an Öğreniyorum. İstanbul: Şadırvan Yayınları, 2008.
17. Büyüköztürk, Şener v.dğr. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi, 2016.
18. Ceylan, Enver Galip. Kur’an Lisanı Elifbâsı. İstanbul: Hizmet Vakfı Yayınları, 1973.
19. Cihanoğlu, M. Kur’an-ı Kerim Elifbâsı. İstanbul: Üsküdar Yayınevi, 2002.
20. Çelik, Şeyma Nur. Hikâyelerle Harflerin Yolculuğu. İstanbul: Erkam Yayınları, 2011.
21. Demircioğlu, Hüseyin. Yeni Rehber. İstanbul: Erkam Matbaası, 2003.
22. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. Başkanlığımızca Basımı Yapılan Tüm Eserler. (Erişim 5 Mart 2025).
23. Durmuş, Rüveyda. Diyanet İşleri Başkanlığı 4-6 Yaş Kur’an Kurslarında Kur’an Öğretiminin, Okul Öncesi Çağı ve Eğitimi Açısından İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
24. Efe, Ahmet. Kur’an Alfabesi. Ankara: Kandil Yayınları, 1985.
25. Ensari, Muhammed Ali. Çocuk Elifbâsı: Neşeli Elifbâ Seti – 1. Isparta: Hayrat Yayınları, 2008.
26. Fidan, Ahmet Kasım. Kuran Alfabesi Boyama Kitabı. İstanbul: Semerkand, 4. Basım, 2001.
27. Fidan, Ahmet Kasım. Alıştırmalı Boyamalı Kur’an Alfabesi. İstanbul: Semerkand, 2008.
28. Gelgör, Elif Sena. Kur’an-ı Kerim Öğretiminde Alternatif Bir Metod olarak Ses Temelli Elifbâ Yöntemi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
29. Gül, Naime. Kur’an Öğreniyorum. İstanbul: Kardeşler Matbaası, 1999.
30. Gülşen, Gülsüm - Gülşen, Recep. Sevimli Elifbâ. Konya: y.y. 2007.
31. Gürtaş, Ahmet. Kur’an Okumayı Öğreniyorum. İstanbul: Marifet Yayınları, 1995.
32. İmam Hatip Liseleri Müfredat Programı. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1978.
33. İmam Hatip Liseleri Öğretim Programları. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1985.
34. İmam-Hatip Lisesi Anadolu İmam-Hatip Lisesi Yabancı Dil Ağırlıklı İmam-Hatip Lisesi Meslek Dersleri Öğretim Programları. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1999.
35. İskender, Yakup. Tecvidli Kur’an Dili - İtikat ve Namaz. İstanbul: Alioğlu Yayınevi, 2005.
36. KHK. Kanun Hükmünde Kararname. Resmî Gazete 28057 (17 Eylül 2011), md. 7. 23 Şubat 2025.
37. Karaçam, İsmail. Kur’an Elifbâsı. İstanbul: Tenvir Neşriyat, 2002.
38. Kaya, Davut. Tecvidli Kur’an Okuma Rehberi: Elif-bâ. Ankara: DİB Yayınları, 2008.
39. Koç, Ahmet. Kur’an Kurslarında Eğitim ve Verimlilik Üzerinde Bir Araştırma. Ankara: Avrasya Yayınları, 2005.
40. Koç, Meryem. Okul Öncesi Çocuk Eğitiminde Hafıza Teknikli Hızlandırılmış Boyamalı Elifbâ. İstanbul: Furkan Yayınevi, 2007.
41. Korkmaz, Fadime Sarı. Ses Temelli ve Gruplama Sistemli Kur’an-ı Kerim Öğretimi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
42. Koyuncu, Recep. “İdeal Kur’an Öğretimi: Sorunlar ve Çözüm Önerilerine İlişkin Bir İnceleme”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49 (Aralık 2020), 291-324. https://doi.org/10.17120/omuifd.782798.
43. MEBİEKY. Milli Eğitim Bakanlığı İlköğretim ve Eğitim Kanunu Kurumları Yönetmeliği. Resmi Gazete 28261 (11 Nisan 2012), Kanun No. 6287, md. 9. Erişim 20 Mayıs 2025.
44. Nar, Ali. Kur’an Okuma Metodu - Tanıtmalar-Alıştırmalar, Açıklamalı Okuma Yolları. İstanbul: Çığır, 1976.
45. Okutan, Ahmet. 15 Derste Kur’an Öğreniyorum. Ankara: Altınkalem Yayınları, 1991.
46. Öcal, Mustafa. Tanıkların Dilinden Cumhuriyet Dönemi Din Eğitimi ve Dini Hayat. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2008.
47. Öcal, Mustafa. “Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Din Eğitimi ve Öğretimi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Ocak 1998), 241-268.
48. Özel, Mustafa. Kur’an-ı Kerim Elifbâsı. İstanbul: Asır Medya, 2008.
49. Sarı, Mehmet Ali. Kur’an Dersleri. İstanbul: Damla Yayınevi, 1976.
50. Salman, Faruk v.dğr. Tecvidli Kur’an-ı Kerim Elifbâsı. İstanbul: DEM Yayınları, 2005.
51. Sert, Rabia Nilüfer. Okul Öncesi Dönemde Elifbâ Öğretim Yaklaşımlarına Dair Öğretici Görüşleri. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
52. Suar, Suavi. Hak Dini Kur’an Dili Elifbâsı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2003.
53. Subaşı, Şule. Allah’ın Bazı Sıfatları ve Kur’an-ı Kerim Elifbâsı. İstanbul: Mirfak Yayıncılık, 1995.
54. Şener, Adem. Kur’an Öğreniyorum. Sakarya: Tekbir Yayınları, 2005.
55. Tavaslı, Yusuf. Kur’an-ı Hakim Elifbâsı. İstanbul: Eskin Matbaası, 1970.
56. Tunç, İbrahim. Elifbâ (Kur’an) Öğretim Tekniklerinin Standardizasyonu ve Yeni Bir Elifbâ Önerisi. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
57. Usta, Ayşenur. Diyanet İşleri Başkanlığı 4-6 Yaş Kur’an Kurslarında Elif-ba Öğretimi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
58. Uysal, Asım. Boyamalı ve Alıştırmalı Kur’an Elifbası. Konya: Uysal Kitabevi, 1999.
59. Uşak, Sevde Sevan. Hikâyeli Elifba. İstanbul: Mavi Uçurtma, 2005.
60. Uygun, Hamdi. Kur’an Okuma Anahtarı. Samsun: Esen Ofset, 2004.
61. Uysal, Asım – Uysal, Mürşide. Bulmacalı, Boyamalı, Oyunlu Kur’an Elifbası 1. İstanbul: Uysal Yayınevi, 2006.
62. Uysal, Asım – Uysal, Mürşide. Boyamalı ve Alıştırmalı Kur’an Elifbası 2. İstanbul: Uysal Yayınevi, 2006.
63. Ünal, Hülya Çalışkan. Kur’an Dünyasına Yolculuk Harekeler. İstanbul: Erkam Yayınları, 2010.
64. Ünal, Hülya Çalışkan - Saymaz, Banu. Altın Elifbâ. İstanbul: Erkam Yayınları, 2007.
65. Tamer, Tuğba. Kur’an Öğretiminde Materyal ve Yöntem Analizi (Elifbâlar Üzerine Bir İnceleme). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
66. THKTH, Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun, Resmi Gazete 1030 (3 Kasım 1928), Kanun No. 1353, md. 1-9. Erişim 3 Mart 2025.
67. Varlı, H. Mustafa. Tecvidli Kur’an Dili Elifbâsı A’dan Z’ye Dini Bilgiler İtikat İbadet Namaz. İstanbul: Esma Yayınları, 1990.
68. Yaçınkaya, Zeliha. Kur’an Harfleri: Elifbâ. İstanbul: Furkan Yayınları, 2002.
69. Yaman, İbrahim. 15 Saatte Kur’an Öğreniyorum. İstanbul: Gül Neşriyat, t.y.
70. Yeşilyurt, Etem. “Öğretmenin Pusulası: Genel Öğretim İlkeleri”. Ekev Akademi Dergisi 83 (Yaz 2020), 262-288.
71. Yılmaz, Mustafa. Uygulamalı Tecvidli Kur’an Elifbâsı. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 2002.
72. Yılmaz, Nazif. İmam Hatip Liselerinde Kur’an-ı Kerim Öğretiminde Yeni Yöntemler ve Materyal Kullanımı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
73. Yozbatıran, Müzeyyen Fani - Güven, Naima Fani. Tecvitli Geniş Kapsamlı Yeni Elifbâ Cüzü. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 2006.
74. Zirek, M. Metin. İslam Dersleri: Temel Dini Bilgiler, Resimli Namaz Hocası, Kısa Sureler ve Dualar, Kur’an-Kerim Elifbâsı –Tecvidli. İstanbul: Bizimokul Yayınları, 2008.