An Examination of the Qirāʾāt Attributed to Zayd ibn Thābit

Öz

This study examines the qirāʾāt variants attributed to Zayd b. Thābit, a figure widely recognized for scholarly authority in the field of qirāʾāt, through an analysis of both qirāʾāt and tafsīr literature. Its aim is to clarify Zayd b. Thābit’s position within the science of qirāʾāt and to assess his contributions to the interpretation of Qurʾānic verses. Several factors attest to his authority in this discipline: he is reported to have received his recitation directly from the Prophet Muḥammad; leading Companions, most notably Ibn ʿAbbās, are said to have based their own recitational preferences on his reading; and the chains of transmission of most of the Imāms of the ten canonical readings include Zayd b. Thābit. The primary objective of the research is to identify the qirāʾa variants ascribed to Zayd b. Thābit, analyze their interpretive implications, and evaluate them within the broader relationship between qirāʾāt and tafsīr. To this end, relevant qirāʾāt and tafsīr sources are surveyed, and the variants attributed to Zayd b. Thābit are systematically classified. The study’s distinctive contribution lies in its demonstration of Zayd b. Thābit’s authority in qirāʾāt through close, meaning-oriented analyses of the variants associated with his recitation. While previous scholarship has addressed his role in the Qurʾānic sciences more generally, the direct examination of his qirāʾa variants in relation to specific verses, and the articulation of their impact on verse interpretation, set this study apart. In doing so, it offers a framework for understanding the qirāʾa tradition in the era of the Companions and illuminates the close interrelationship between qirāʾāt and the science of tafsīr.

Anahtar Kelimeler

• Qur’ān Recitation and Qırā’a
• Tafsīr
• Companion
• Shādh Recitation
• Zayd ibn Thābit

Zeyd b. Sâbit’e Atfedilen Kıraat Rivâyetlerinin Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma, kıraat alanında otorite kabul edilen Zeyd b. Sâbit’e nispet edilen okuyuş vecihlerini, kıraat ve tefsir literatürü çerçevesinde inceleyerek onun kıraat ilmindeki konumunu ve Kur’an âyetlerinin anlaşılmasına sunduğu katkıları ortaya koymayı amaçlamaktadır. Zeyd b. Sâbit’in kıraatini doğrudan Hz. Peygamber’den (s.a.s.) almış olması, İbn Abbâs gibi önde gelen isimlerin kıraat tercihinde genellikle onun okuyuşunu esas alması, kıraat-i aşere imamlarının çoğunun isnadında yer alması onun bu alandaki yetkinliğinin göstergeleri arasında yer almaktadır. Araştırmanın temel hedefi, Zeyd b. Sâbit’e nispet edilen kıraat vecihlerini tespit etmek, bu vecihlerin âyetlerin anlaşılmasına olan katkılarını incelemek ve kıraattefsir ilişkisi bağlamında değerlendirmektir. Bu doğrultuda kıraat ve tefsir kaynakları taranmış, Zeyd b. Sâbit’e atfedilen kıraat örnekleri sistematik olarak sınıflandırılmıştır. Çalışmanın özgün yönü, Zeyd b. Sâbit’in kıraat ilmindeki otoritesini, ona nispet edilen kıraat vecihlerinin anlam merkezli ortaya koymasıdır. Mevcut literatürde Zeyd b. Sâbit’in Kur’an ilimlerindeki rolü ele alınmış olmakla birlikte, onun kıraat vecihlerinin doğrudan âyetlerle ilişkilendirilerek incelenmesi ve bu okuyuşların âyetin anlaşılmasına olan katkılarının ortaya konulması, bu çalışmayı önceki araştırmalardan ayırmaktadır. Bu yönüyle araştırma, yalnızca sahabe dönemindeki kıraat geleneğine dair bir çerçeve sunmakla kalmamakta; aynı zamanda kıraat ile tefsir ilmi arasındaki ilişkiyi de ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’an-ı Kerim Okuma ve Kıraat
• Tefsir
• Şâz kıraat
• Sahabe
• Zeyd b. Sâbit

Kaynakça

1. Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes‘ûd. Meʿâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullâh en-Nemîr. Riyâd: Dâru Teybe, 1409.
2. Bennâ, Ahmed b. Muhammed ed-Dimyâtî. İthâfu fudalâi’l-beşer fi’l- kırââti’lerbeate aşer. thk. Enes Mahrâh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2011.
3. Çetin, Abdurrahman. Kur’ân-ı Kerim’in İndirildiği Yedi Harf ve Kıraatlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
4. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. et-Teysîr fî’l-kırâ’âti’s-seb’. thk. Otto Trezel. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1404.
5. Dâvudî, Safvân Adnân. Zeyd b. S̱âbit kâtibü’l-vaḥy ve câmiʿu’l-Ḳurʾân. Dımaşk: 1990.
6. Demirci, Muhsin. Kur’ân Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 1997.
7. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. Bahru’l-muhît. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Alî Muhammed Muavvîd. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-’ilmiyye, 1993.
8. Ebû Şâme, Ebü’l-Kâsım Şihâbuddîn Abdurrahmân b. İsmâil b. İbrâhîm el- Makdisî ed-Dımaşkî. el-Murşidu’l-vecîz ilâ ulûmin tetealleku bi’l-kitâbi’l-azîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru Sâdir, 1975.

9. Erul, Bünyamin. “Zeyd b. Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
10. Hârûf, Muhammed Fehd. el-Müyesser fi’l-kıraâti’l-‘aşri’l-mütevâtira min tarîki tayybeti’n neşr vel’l-kıraâti’l-erbaa’ş-şazze ve tevcih. Dımaşk: Daru’l-İbn Kesîr, 2016.
11. Hasanoğlu, Derya. Zeyd b. Sâbit ve Kıraat İlmindeki Yeri. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
12. Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Süleymân. Mecmaʿu’zzevâ ʾid ve menbaʿu’l-fevâʾid. thk. Hüsâmeddîn el-Kutsî. Kahire: Mektebetü’l- Kutsî, 1414.
13. İbn Abdülber, Ebû Ömer Yusuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. elİstî ʿâb fî maʿrifeti’l-aṣḥâb. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
14. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib el- Endelüsî. el-Muharrerü’lvecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-’azîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
15. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâẕẕi’l-ḳırâʾât ve’l-îżâḥ ʿanhâ. thk. Ali en-Necdî Nâsıf vd. Kahire: Meclisü’l- A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1994.
16. İbn Ebû Dâvûd, Ebû Bekr Abdullāh b. Ebî Dâvûd Süleymân b. Eş‘as es- Sicistânî. Kitâbü’l-Mesâhif. thk. Muhibbuddîn Abdüssübhân Vâiz. Beyrut: Dâru’l- Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423.
17. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. el-İṣâbe fî temyîzi’ṣ-ṣaḥâbe. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1415.
18. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed. Muḫtaṣar fî şevâzzi’l-Ḳurʾân min kitâbi’l-bedîʿ. Kahire: Mektebetü’l-Mütenebbî, ts.
19. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs. Kitâbü’s-Sebʿa fi’l- ḳırâʾât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1119.
20. İbn Sa‘d, Ebû Abdillah Muhammed b. Sa‘d b. Meni‘ ez-Zührî. Kitâbü’ṭ- Tabaḳāti’l-kebîr. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1421.
21. İbnü’l-Cezerî. en-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Alî Muhammed Dabbâ‘. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, ts.
22. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Ġāyetü’n-nihâye fî ṭabaḳāti’l-ḳurrâʾ. thk. Gotthelf Bergsträsser. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 2006.
23. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed el-Cezerî. Üsdü’l-ġābe fî maʿrifeti’ṣ-ṣaḥâbe. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, ts.
24. Kirmânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Nasr. Şevâzzü’l-kırâât. thk. Şimrân el-’Acelî. Beyrut: Müessesetü’l-belâğ, ts.
25. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi‘ li ahkâmi’l- Kur’ân ve’l-mübeyyin limâ tedammenehû mine’s-sünneti ve âyi’l-Furkân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
26. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. elİbâne an meâni’l-kırâât. thk. Abdülfettâh İsmail Şelebî. Kahire: Dâru Nehdâti Mısr, ts.
27. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl. İʿrâbü’l-Ḳurʾân. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2008.
28. Pusmaz, Durak. Zeyd b. Sâbit ve Kur’ân İlimlerindeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1986.
29. Saylan, Nesrişah. İbn Cinnî’nin el-Muhteseb’inde Sahâbeye Nispet Edilen Kıraatler. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2020.
30. Saylan, Nesrişah. “Abdullah b. Abbas’ın Kıraat İlmindeki Yeri”. Diyanet İlmî Dergi 60/3 (Eylül2024), 823-844. https://doi.org/10.61304/did.1456509.
31. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l- Ḳurʾân. thk. Abdullâh b. Abdülmuhsin et-Türkî. Kahire: Dâru’l-Hicr, 2001.
32. Taşcı, İbrahim. Zeyd b. Sâbit ve Kur’ân-ı Kerim’e Hizmeti. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1999.
33. Yılmaz, Lokman. “Bir “Garîb” Kavram: Kıraatü’n-Nebi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (Haziran/June 2022), 203-231.
34. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbüh. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. Beyrut: ’Âlemu’l-Kutub, 1408.
35. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Maʿrifetü’l- ḳurrâʾi’l-kibâr. thk. Tayyar Altıkulaç. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
36. Zehebî, Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb Arnaût - Kamil el-Harrât. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
37. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Alî Muhammed Muavviz. Riyâd: Mektebetü’l-’Ubeykân, 1998.