Hammâdî-Benî Hilâl İlişkilerinde İttifak Dinamikleri: Askerî Bağımlılık ve İç Siyaset Yansımaları (405-547/1015-1152)

Öz

Hammâdîler 405/1015-547/1152 yılları arasında Mağribü’l-Evsat’ta hüküm sürmüş bir hanedanlıktır. Hammâdîlerin yükselişe geçtiği dönemle eş zamanlı olarak Benî Hilâl Arapları Kuzey Afrika’ya göç etmeye başlamışlardır. Makalenin amacı Hammâdîler ile bölgeye göç eden Benî Hilâl kabilesi arasındaki askerî-siyasî ilişkileri incelemek, aralarında kurulan ittifakların niteliğini, sürekliliğini ve bu süreçte ortaya çıkan yapısal bağımlılığın devletin bekasına etkilerini ortaya koymaktır. Çalışmada İslam Tarihi kaynaklarından elde edilen verilerle hanedan içi güç mücadeleleri, iktâ sistemi ve başkent nakli gibi temel göstergeler üzerinden bu ilişkinin seyri incelenerek özgün sonuçlara ulaşılması hedeflenmiştir. Bulgular, Hammâdîlerin bölgesel rakiplerine karşı yürüttükleri mücadelede Benî Hilâl’in askerî desteğine hayati derecede bağımlı hale geldiklerini, başlangıçta stratejik olan bu iş birliğinin zamanla kabilenin iç siyasette belirleyici bir aktör olmasına ve iktâ sistemi yoluyla yerleşik hayata nüfuz etmesine yol açtığını göstermektedir. Çalışmanın literatüre katkısı Hammâdî-Benî Hilâl ilişkisini salt bir çatışma veya dış destek süreci olmaktan çıkarıp geçici ittifaktan yapısal bağımlılığa nasıl geçtiğini ve bu ilişkinin devletteki aşınmaya etkisini somut verilerle tasnif etmesidir. Hammâdîler, Benî Hilâl’le kurdukları esnek ve pragmatik ilişkiler sayesinde yaklaşık bir asır boyunca iktidarda kalabilmiş ancak bu süreçte devletin iç istikrarı büyük ölçüde zedelenmiştir. Sonuç olarak makale Benî Hilâl göçlerini Kuzey Afrika’nın sosyo-politik dönüşümünde kurucu ve dönüştürücü bir parametre olarak yeniden konumlandırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Hammâdîler
• Benî Hilâl
• Zîrîler
• Berberîler
• Kuzey Afrika
• Yapısal Bağımlılık.

Destekleyen Kurum

herhangi bir kurum tarafından desteklenmemektedir

Etik Beyan

herhangi bir ilmi etik kuralını ihlal etmediğimi beyan ederim

Alliance Dynamics in Hammadid-Banu Hilal Relations: Military Dependency and Internal Political Implications (405-547 / 1015-1152)

Öz

The Hammadids (405-547/1015-1152) were a dynasty that ruled in the Central Maghreb. Their rise coincided with the mass migration of the nomadic Banu Hilal Arabs into North Africa. This article aims to examine the sociopolitical and military relations between the Hammadids and the Banu Hilal, the nature and continuity of their alliances, and the impact of the resulting structural dependency on the state’s survival. Utilizing primary Islamic historical sources, the study analyzes these relations through key indicators such as intra-dynastic power struggles, the iqta system, and the relocation of the capital. The findings indicate that the Hammadids became critically dependent on the military support of the Banu Hilal in their struggles against regional rivals. This initially strategic cooperation eventually transformed the tribe into a decisive political actor and facilitated its penetration into sedentary life through the iqta system. The contribution of this study to the literature lies in its classification of the Hammadid-Banu Hilal relationship-not merely as a conflict or external support process-but as a transition from temporary alliances to structural dependency, detailing its corrosive effect on state institutions. Through flexible and pragmatic relations with the Banu Hilal, the Hammadids maintained power for approximately a century, though at the cost of significantly undermining internal stability. Consequently, this article repositions the Banu Hilal migrations not just as an alliance model, but as a foundational and transformative parameter in the socio-political evolution of North Africa.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Hammadids
• Banu Hilal
• Zirids Berbers
• North Africa
• Structural Dependency.

Kaynakça

1. Kaynakça Abdülvâhid el-Merrâküşî, Ebû Muhammed Muhyiddîn. el-Muʿcib fî telḫîṣi aḫbâri’l-Maġrib. thk. Selâhaddîn el-Hivârî. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2006.
2. Adıgüzel, Adnan. “Hammâdîler (1015–1152)”. Tarihte Müslümanlar: Eş Zamanlı Bir Tarih Yazımı Örneği. ed. Mustafa Demirci. 653-683. Ankara: OTTO Yayınları, 2020.
3. Beşîr, Abdurrahman. “el-Arabü fî Asri’l-Muvahhidîn Beyne’l-Hudûi ve’t- Temerrüd”. Câmiatü’z-Zekâzîk Mecelletü’l-Külliyeti’l-Âdâb 57 (2011), 68-115.
4. Bourouiba, Reşid. ed-Devletü’l-Hammâdiye târihuhâ hadâratüha. Cezayir: Dîvânü’l-Matbuâti’l-Câmiiyye, 1977.
5. Ebû Ubeyd el-Bekrî, Abdullah b. Abdilazîz b. Muhammed. el-Mesâlik ve’lmemâlik. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1992.
6. Feth b. Hâkān el-Kaysî. Ḳalâʾidü’l-ʿiḳyân fî meḥâsini’r-rüʾesâ ve’l-ḳuḍât ve’l-küttâb ve’l-aʿyân. Mısır: y.y., 1866.
7. Himyerî, Ebû Abdillah Muhammed b. Muhammed b. Abdillah b. Abdülmünʻim. er-Ravżü’l-miʿṭâr fî ḫaberi’l-aḳṭâr. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Müesesetü Nasır li’s-Sekâfe, 2. Basım, 1980.
8. İbn Ebû Dînâr, Ebû Abdillah Muhammed b. Ebi’l-Kāsım. el-Müʾnis fî aḫbâri İfrîḳıyye ve Tûnis. Beyrut: Dârü’l-Mesîre, 3. Basım, 1993.

9. İbn Ebû Zerʻ, Ebü’l-Hasen Alî b. Abdillah (Muhammed) b. Ahmed el-Fâsî. el-Enîsü’l-muṭrib bi-ravżi’l-ḳırṭâs fî aḫbâri mülûki’l-Maġrib ve târîḫi medîneti Fâs. Rabat: Dârü’l-Mansûr, 1972.
10. İbn Hazm, Muhammed b. Ali b. Ahmed b. Saîd ez-Zâhirî. Cemheretu ensâbi’l-Arab. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Kahire: Dârü’l-Ma’ârif, 1982.
11. İbn İzârî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Beyânü’l-muġrib fî (iḫtiṣâri) aḫbâri mülûki’l-Endelüs ve’l-Maġrib. nşr. C. S. Colin - Provençal. Beyrut: Dârü’s-Sekâfe, 1983.
12. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahman b. Muhammed. Kitâbü’l- ʿİber (Kitâbü Tercemâni’l-ʿİber) ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l- ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men-âs̱aahüm min ẕevi’s-sulṭâni’l-ekber. thk. Halil Şehhâde. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1988.
13. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târîḫ. thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1997.
14. İbnü’l-Fakîh, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed. Kitâbü’l-Büldân. thk. Yûsuf el-Hâdî. Beyrut: Âlemü’l-Kütubi, 1996.
15. İbnü’l-Hatîb, Lisânüddîn Muhammed b. Abdillah. Aʿmâlü’l-aʿlâm fî men bûyiʿa ḳable’l-iḥtilâm min mülûki’l-İslâm. thk. Seyyid Ahmed Kesrevî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
16. İdrîs, Hâdî-Roger. ed-Devletü’s-Sanhâciyye târîhu İfrîkıye fî ahdi benî Zîrî. çev. Hammâdî es-Sâhilî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1992.
17. İdrisî, Ebû Abdillah Muhammed b. Muhammed b. Abdillah. Nüzhetü’l- müştâḳ fi’ḥtirâḳı’l-âfâḳ. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1989.
18. Julien, Charles-Andre. Târîhu İfrîkıye eş-Şemâliyye. çev. Beşir b. Selâme. Tunus: Dârü’t-Tûnîsiyye li’n-Neşr, 1983.
19. Karaduman, Yakup. “Benî Hilâl’in İfrîkiye Göçü ve Siyasî Sonuçları Bakımından Değerlendirilmesi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24 (Aralık 2024), 272-286.
20. Karaduman, Yakup. Benî Hilâl’in Kuzey Afrika’ya Göçü ve Etkileri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
21. Kâtib Merrâkuşî. Kitâbü’l-İstibṣâr fî ʿacâʾibi’l-emṣâr. Bağdat: Dâru’ş-Şuûni’s- Sekâfiyye, 1986.
22. Kavas, Ahmet. “Benî Hilâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/15-19. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
23. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. el-Beyân ve’l-iʿrâb bi-men nezele arża Mıṣr mine’l-aʿrâb. ed. Abdünnaîm Zayfî Osmân Abdünnaîm. Kahire: Mektebetü’r-Ravzatü’ş-Şerîfeti li’l-Bahsi’l-İlmiyyeti, 2006.
24. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. el-Mevâʿiẓ ve’l-iʿtibâr bi-(fî) ẕikri’l-ḫıṭaṭ ve’l-âs̱âr. Beyrut: Dâru’l-Kütubi’l-İlmiyyeti, 1997.
25. Marçais, Georges. Bilâdü’l-Mağrib ve alâkatühâ bi’l-meşrikı’l-İslâmî fi’l-usûri’l-vüstâ. çev. Muhammed Abdüssamed Heykel. İskenderiye: Münşeâtü’l- Maârif, 1991.
26. Memduh Hüseyin. el-Hurûbü’s-salîbiyye fî şimâli İfrîkıye ve eseruhâ’l-hadârî. Ummân: Dârü Ammâr, 1998.
27. Mîlî, Mübârek b. Muhammed el-Hilâlî. Târîḫu’l-Cezâir fi’l-ḳadîm ve’l-ḥadîs̱. Cezayir: Müessesetü’l-Vataniyyeti’l-Küttâb, ts.
28. Mesʻûdî, Nûruddîn. “el-Kabâili’l-Hilâliyye Zımne Meşârîʻi-Siyâsiyye li’d-Devleti’l-Hammâdiyye (405-547/1014-1152)”. Medârâtün Târîhıyyetün 2/5 (Mart 2020), 231-254.
29. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. Kahire: Dârü’l-Kütübi ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2002.
30. Özdemir, Mehmet. “Hammâdîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/489-491. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
31. Rihâlî, Muhammed Ali. Bütûnu Benî Hilâl fî bilâdi’l-mağribi’l-İslâmi, menâtıku istikrâruhâ ve âsâruhâ mine’l-karni 11 ilâ’l-karni 13. Cezayir: Bouzareah Yüksek Öğrenim Okulu, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
32. Şeyban, Lütfi. “Zenâte”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44 246-247. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
33. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîḫu’l-ümem ve’l-mülûk. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1967. Ticânî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed. Riḥletü’t-Ticânî. Libya- Tunus: Dârü’l-Arabiyye, 1981.
34. Üveys, Abdülhalim. Devletü Benî Hammâd safhatün râiatün mine’ttârîhi’l- Cezâir. Kahire: Dârü’s-Sahve, 2002.
35. Ya‘kūbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. İshâk. Büldân. b.y.: y.y., ts. Yâkūt el-Hamevî, Ebû Abdillah Şihâbüddîn. Muʿcemü’l-büldân. Beyrut: Dârü Sâdır, 1995.
36. Yiğit, İsmail. “Murâbıtlar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/152-155. Ankara: TDV Yayınları, 2020