On Dokuzuncu Yüzyıl İslâm Dünyasında Mevlid Kutlamalarının Hükmü ile İlgili Tartışmalar

Öz

Hz. Peygamber’in (s.a.s.) doğumunu anmak amacıyla düzenlenen mevlid kutlamalarının meşruiyeti, tertip edildiği ilk anlardan itibaren hem mahiyet hem de keyfiyet açısından tartışılmış ancak zaman içerisinde bir çeşit toplumsal kabulün de etkisiyle mevlidin cevazı yönündeki görüşler diğerlerine galebe çalmıştır. 19. yüzyıla gelindiğinde ise bu tartışmalar tekrar alevlenmiştir. 19. yüzyılda mevlid merasimleri ile ilgili tartışmalar ilkin Hindistan’da alevlenmiş, özellikle Diyobendîler, Ehl-i hadis ve Birelvîler arasında bir çekişme alanına dönüşmüştür. Aynı dönemde Mısır’da Muhammed Abduh (ö. 1905) ve Reşîd Rıza (ö. 1935), mevlidin bidat olduğunu söyleyerek mevlid merasimlerindeki uygulama ve inanışlara yönelik sert eleştiriler yapmışlardır. 19. yüzyıl tecdid hareketlerinin önemli isimlerinden olan Yemenli âlim Şevkânî (ö. 1834) de konuyla ilgili bir risale telif ederek mevlid kutlamalarının caiz olmadığını savunmuştur. Bu dönemde mevlid, Mısır, Hindistan, Yemen gibi çevre muhitlerden yükselen eleştirilere rağmen Osmanlı Devleti’nde hâlâ iştiyakla kutlanmaktaydı ve mevlidin meşruiyetine dair bir tartışma ortamı henüz yoktu. Bu makale, 19. yüzyılda mevlid kutlamalarına ilişkin tartışmaları incelemekte; bu bağlamda özellikle Mısır ve Hindistan’daki tartışmalara odaklanmakta, ayrıca hâlâ İslâm dünyasının merkezi olma niteliğini taşıyan Osmanlı devletindeki ulemanın konuya yönelik yaklaşımlarını değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• 19. Yüzyıl
• Mevlid
• Bidat
• Hindistan
• Mısır
• Osmanlı.

Debates on the Ruling of Mawlid Celebrations in the Nineteenth Century Islamic World

Öz

The legitimacy of mawlid celebrations, organized to commemorate the birth of the Prophet Muḥammad (pbuh), has been debated both in terms of its nature and form since its inception. However, over time, influenced by a kind of social acceptance, the view supporting the permissibility of mawlid has prevailed over others. By the 19th century, these debates reignited. The 19th century marked a new era in the Islamic world, characterized by the acceleration of renewal movements and the spread of modernist discourse. These discourses, which emphasized a return to the sources by focusing on ijtihad, took a critical approach to practices that did not find their source in the texts, and in this context, included mawlid ceremonies among the controversial issues. In the 19th century, debates about mawlid ceremonies first flared up in India, becoming an area of contention, particularly between the Deobandis, Ahl al- Ḥadith, and Birelwi (or Barelvi) movement. During the same period in Egypt, Muḥammad ‘Abduh (d. 1905) and Rashīd al-Riḍā (d. 1935) harshly criticized the practices and beliefs in mawlid ceremonies, declaring the mawlid to be an innovation. The Yemenī scholar al-Shawkānī (d. 1834), one of the important figures of the 19th-century renewal movements, also wrote a treatise on the subject, arguing that celebrating the mawlid was not permissible. During this period, despite criticism from surrounding regions such as Egypt, India, and Yemen, the mawlid was still celebrated with enthusiasm in the Ottoman Empire, and there was no debate regarding its legitimacy. This article examines the debates surrounding mawlid celebrations in the 19th century; in this context, it focuses especially on the debates in Egypt and India, and also evaluates the approaches of the ulema in the Ottoman Empire -which still served as the center of the Islamic World- to this issue.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• 19. Century
• Mawlid
• Bid‘ah
• India
• Egypt
• Ottoman.

Kaynakça

1. Abdülaziz Bey. Osmanlı Âdet, Merasim ve Tabirleri. haz. Kâzım Arısan - Duygu Arısan Günay. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2023.
2. Aksoy, Hasan. “Eski Türk Edebiyatı’nda Mevlidler”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 9 (2007), 323-332.
3. Birışık, Abdülhamit. “Hint Alt Kıtasında İslâm Araştırmalarının Dünü Bugünü: Kurumlar, İlmî Faaliyetler, Şahıslar, Eserler”. Dîvân İlmî Araştırmalar Dergisi 17/2 (2004), 1-62.
4. Çeşmîzâde, Mehmed Hâlis. Hulâsatü’l-ecvibe. İstanbul: Ruşen Matbaası, h. 1325.
5. Çulfaz, Şevval Sena. “Mevlid Bibliyografyası”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 31 (Aralık 2023), 165-229.
6. Dahlân, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Zeynî Dahlân. ed-Dürerü’s-seniyye fi’r-redd ‘ale’l- Vehhâbiyye. Kâhire: Dâru Cevâmiü’l-Kelîm, 1991.
7. Demirci, Mehmet. “Hakîkat-i Muhammediyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/179-180. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
8. Dihlevî, Abdülazîz b. Şâh Veliyyillâh Ahmed. Fetâvâ-yı Aziziyye. Karaçi: H. M. Saîd, 1987.

9. Faruqi, Nisar Ahmad. “İmdâdullah Tehânevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/222-224. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
10. Fevzî Efendi, Mehmed. İsbâtü’l-muhassenât li tilâvet-i mevlid-i Seyyidü’s-sâdât. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 258107.
11. Gengûhî, Reşîd Ahmed. Fetâvâ-yı Reşîdiyye. Karaçi: Dâru’l-İşâ‘a, ts. Hicrasî, Muhammed b. Halîl. Kitâbü’l-Manzari’l-behî fî tâli‘ mevlidi’n-nebî. Kâhire: el-Matbaatü’l-‘ilmiyye, 1313H.
12. Hub, Musa. İlk Nûr’un Doğuşu. İstanbul: Reşha Yayınları, 2011.
13. Ingram, Brannon D. Revival from Below: The Deoband Movement and Global Islam. California: University of California Press, 2018.
14. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. Sünen. thk. Halil Me’mûn Şiha. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1416/1996.
15. Kannûcî, Sıddîk Hasan Han Ebu’t-Tayyib Muhammed. ed-Dînü’l-hâlis. thk. Muhammed Zührî en-Neccâr. 4 Cilt. Kâhire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, ts.
16. Kannûcî, Sıddîk Hasan Han Ebu’t-Tayyib Muhammed. Fetâva’l-İmam eş-Şerif Sıddîk Hasan Kannûcî. Riyad: Dâru’d-Dâî, 1422H.
17. Katz, Marion Holmes. Mevlid: İslâm Dünyasında İbadetler ve Dindarlık. çev. Sidar Bayram. İstanbul: Açılım Kitap, 2014.
18. Kaya, Eyyüp Said - Okuyucu, Nail. “Şevkânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/22-28. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
19. Karayiğit, Kazım - Bağlıoğlu, Ahmet. “19. Yüzyıl Hindistanı’nda İhya Hareketleri: Seyyid Ahmed Şehid ve Tarikat-ı Muhammediyye Örneği”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58 (Aralık 2023), 289-311.
20. Malik, Jamal. “Mīlād al-Nabī in South Asia”. The Presence of the Prophet in Early Modern and Contemporary Islam. ed. Nelly Amri - Rachida Chih - Stefan Reichmuth. 361-396. Leiden: Brill, 2023.
21. Menekşe, Ömer. “Bir Fetva Emini: Çeşmîzâde Mehmed Hâlis Efendi (ö. 1297/1879) ve Hulâsatü’l-Ecvibe Adlı Eseri”. Din ve İnsan Dergisi 4/7 (Haziran 2024), 1-31.
22. Nizami, Moin Ahmad. Reform and Renewal in South Asian Islam: the Chishti-Sabris in 18th-19th century North India. New Delhi: Oxford University Press, 2017.
23. Okur, Hüseyin. “İslâm Hukukunda Mevlid-i Nebi: Konunun Usul-i Fıkıh Yönünden Değerlendirilmesi”. Tarihten Günümüze Mevlid-i Şerif. ed. Kemal Yıldız. 267-284. İstanbul: Nizamiye Akademi Yayınları, 2022.
24. Özel, Ahmet. “Mevlid: Tarihi ve Dinî Hükmü”. Dîvân: İlmî Araştırmalar Dergisi 7/12 (2002), 235-246.
25. Özel, Ahmet. “Mevlid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/475-479. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
26. Qazi, Osman. Celebrating the Birth of the Prophet in British India: a Study of Aḥmad Rażā Khān Barelwī’s Writings on the Mawlid. Qatar: Hamad Bin Khalifa Unıversity, College Of Islamic Studies, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
27. Özcan, Azmi. “1857 Büyük Hind Ayaklanması ve Osmanlı Devleti”. İslâm Tetkikleri Dergisi 9 (01 Aralık 2010), 269-280.
28. Resâil fî hükmi’l-ihtifâl bi’l-mevlidi’n-nebevî. Komisyon. 2 Cilt. Riyad: Dârü’l- ‘Âsıme, 1419/1998.
29. Rıza, Reşîd. Fetâva’l-İmam Muhammed Reşîd Rıza. thk. Selâhaddin el-Müneccid - Yusuf Hûrî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Cedîd, 1390/1970. Rıza, Reşîd. “Keyfe’s-sebîl”. Menâr 1/7 (h. 1315), 112-119.
30. Rıza, Reşîd. “Mevlid ve’l-me‘âriz”. Menâr 1/5 (h. 1315), 79-87.
31. Rıza, Reşîd. “Münkirâtü’l-mevâlid”. Menâr 1/6 (h. 1315), 93-101.
32. Rıza, Reşîd. Târîhu’l-Üstâzi’l-İmâm eş-Şeyh Muhammed Abduh. 4 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Menâr, 1925.
33. Rıza, Reşîd. Tefsîru’l-menâr. 12 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Menâr, 1954.
34. Şeker, Mehmet. “Mevlid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/479-480. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
35. Şeker, Mehmet. “Osmanlı’da Mevlid İhtifalleri”. Süleyman Çelebi ve Mevlid Geleneğimiz. ed. İbrahim Ethem Arıoğlu - Mehmet Akkuş - Bilal Kemikli. 253-273. Ankara: Kütür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2022.
36. Şevkânî, Muhammed b. Ali. el-Bedrü’t-tâli‘ bi mehâsini men ba‘de’l-karni’s-sâbi‘. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
37. Şevkânî, Muhammed b. Ali. Risâle fî hükmi’l-mevlid. thk. Abdülaziz b. Ahmed. Kuveyt: Dâru Vakfiyye, 1437/2016.
38. Tehânevî, Cemil Ahmed. Şerh-i Faysala-yı Heft Mesele. Lahor: Câmiâ-yı Ziyâü’l- ‘Ulûm, 1975.
39. Uraler, Aynur. “Mevlid Geleneği: Ömrüne Yemin Olsun ki!”. Hadis Tetkikleri Dergisi 18/1 (2020), 27-67.
40. Vassâf, Hüseyin. “İlk Mevlid-i Şerif Cemiyeti Ne Zaman Teşekkül Etti”. Sırât-ı Müstakîm 80 (5 Rebiülevvel 328), 24-25.
41. Yaran, Rahmi. “Bid‘at”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/129-131. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
42. Yekbaş, Hakan. “Mehmed Fevzî Efendi’nin Mevlit Okumanın ve Dinlemenin Caiz Olduğuna Dair Risalesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (2010), 371-398.