The Meaning of the Prophet Muḥammad’s Being a Mercy (Raḥma) to All Worlds in al-Ḥaqīqa al-Muḥammadiyya Thought

Öz

The Prophet’s attribute of mercy (raḥma), which encompasses all worlds, has been interpreted in various ways within the Islamic intellectual tradition. One such interpretation is the doctrine of al-ḥaqīqa al-Muḥammadiyya, articulated by the muḥaqqiq Sūfīs within the context of the purpose of creation. This study aims to examine, through textual analysis, the position and function of divine mercy represented by the reality (ḥaqīqa) associated with the Prophet within the process of creation. To this end, in order to elucidate the relationship between divine mercy and creation, the study first addresses the relationship of mercy with maḥabba (love) and maʿrifa (gnosis), and examines how the will (irāda) of God (al-Ḥaqq) to be known is grounded as purpose of creation. Subsequently, the role of mercy in the levels of being (marātib al-wujūd) through its aspects of determination (takhṣīṣ), unification (jamʿ), and differentiation (tafrīq) is examined in connection with al-ḥaqīqa al-Muḥammadiyya. Accordingly, the relationship between the Prophet’s reality and his historical personality is examined through the concepts of mercy, love, and gnosis. The concrete manifestations that this theoretical relationship assumes in the Prophet’s family life, his akhlāq, and his practical Sunna in devotional practice are examined. These manifestations emerge in family life as a sphere in which the Divine Names of Majesty (Jalāl) and Beauty (Jamāl) are experienced together, in virtuous conduct as the criterion of perfection in human behavior, and in prayer as the form of worship wherein the relationship between God and the servant is most intensely realized.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Raḥma
• al-Ḥaqīqa al-Muḥammadiyya
• al-Insān al-Kāmil
• The Prophet Muḥammad.

Hakîkat-i Muhammediyye Düşüncesinde Hz. Peygamber’in Âlemlere Rahmet Oluşunun Anlamı

Öz

Hz. Peygamber’in (s.a.s.) rahmet vasfının âlemleri kuşatması, İslâm düşünce geleneğinde farklı şekillerde yorumlanmıştır. Bu yorumlardan biri, Hâlik ile mahlûk arasındaki ilişkiyi keşf ve müşahede yoluyla temellendiren muhakkik sûfîlerin yaratılışın gayesi bağlamında ortaya koydukları hakîkat-i Muhammediyye düşüncesidir. Çalışma, Hz. Peygamber’e ait hakikatle temsil edilen ilâhî rahmetin yaratılış sürecindeki konumunu ve işlevini metin analizi yöntemiyle incelemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışma, ilâhî rahmetin yaratılışla ilişkisini açıklayabilmek için öncelikle rahmetin muhabbet ve marifetle ilişkisini ele almakta ve Hakk’ın bilinme iradesinin yaratılışın gayesi olarak nasıl temellendirildiğini incelemektedir. Ardından yaratılışın başlangıç ilkesi olarak ele alınan rahmetin tahsîs (belirleme), cem (birleştirme) ve tefrîk (ayırma) yönleriyle varlık mertebelerindeki rolü, hakîkat-i Muhammediyye düşüncesiyle ilişkisi içinde değerlendirilmektedir. Rahmetin varlık mertebelerindeki işlevinin hakîkat-i Muhammediyye düşüncesiyle ilişkisi gösterildikten sonra makalede Hz. Peygamber’in hakikati ile tarihî şahsiyeti arasındaki ilişki rahmet, muhabbet ve marifet kavramları üzerinden incelenmektedir. Böylece söz konusu nazarî ilişkinin Hz. Peygamber’in aile hayatı, ahlâk anlayışı ve ibadet pratiğindeki fiilî sünnetlerinde kazandığı tezahürler ile bu tezahürlerin yol gösterici nitelikleri ele alınmaktadır. Çalışmada bu tezahürlerin aile hayatında Hakk’ın Celâl ve Cemâl isimlerinin birlikte tecrübe edildiği bir alan, güzel ahlâkta insan davranışlarındaki kemâl ölçüsü ve namazda Allah ile kul arasındaki ilişkinin en yoğun biçimde idrak edildiği bir ibadet olarak ortaya çıktığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Rahmet
• Hakîkat-i Muhammediyye
• İnsân-ı Kâmil
• Hz. Peygamber.

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfu’l-hafâ. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l- Kudsî, 1351/1932.
2. Afîfî, Ebü’l-Alâ. et-Ta’lîkat alâ Fusûsi’l-hikem: Fusûsu’l-Hikem Okumaları İçin Anahtar. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2011.
3. Alkış, Abdurrahim. “Aynü’l-Kudât-ı Hemedânî’nin Düşüncesinde Hakîkat-i Muhammediyye”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 23 (2015), 139-161.
4. Ay, Mahmut. “İşârî Tefsirlerde Hakîkat-i Muhammediyye Anlayışı”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (2010), 77-120.
5. Aydın, İbrahim Hakkı. “Kenz-i Mahfî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/258-259. İstanbul: TDV Yayınları, 2022.
6. Birgören, Hamdi. “Hakikat-i Muhammediyye Düşüncesinin Tasavvuf Şiirindeki Yansımaları”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 67 (2018), 238-257.
7. Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mahmud Hasan Nassâr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 6. Basım, 1430/2009.
8. Cîlî, Abdülkerim. el-Kemâlâtu’l-ilâhiyye fî sıfâti’l-Muhammediyye: Hakîkat-i Muhammediyye Hz. Muhammed’in Sıfatlarındaki İlâhî Yetkinlikler. çev. Muhammed Bedirhan. İstanbul: Nefes Yayınları, 2010.

9. Cîlî, Abdülkerim. İnsân-ı Kâmil. çev. Abdülaziz Mecdi Tolun. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2015.
10. Demirli, Ekrem. Fusûsu’l-Hikem İbnü’l-Arabî Çeviri ve Şerh. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006.
11. Demirli, Ekrem. İbnü’l-Arabî Metafiziği. İstanbul: Sufi Kitap, 2013.
12. Demirli, Ekrem. İslam Metafiziğinde Tanrı ve İnsan: İbnü’l-Arabi ve Vahdet-i Vücûd Geleneği. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2011.
13. Demirli, Ekrem. Sadreddin Konevî’de Bilgi ve Varlık. İstanbul: Kapı Yayınları, 2015.
14. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Râid b. Sabrî Ebû Ulfe. Riyad: Dârü’l-Hadâra li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 1436/2015.
15. Erdem, Ekrem. “Tasavvuf Geleneğinde Hakikat-ı Muhammediyye ve Devriyeler Yaklaşımlarına Göre İnsan-ı Kâmil Anlayışı ve İktisadi Hayata Tesiri”. Faculty of Letters Journal of Social Sciences 47 (2023), 241-257.
16. Hakîm, Suad. el-Mûcemu’s-Sûfî el-hikme fî hudûdî’l-kelime: İbnü’l-Arabî Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
17. Hanyyev, Merdan. “Saidüddin Fergânî’nin İnsan Anlayışında Hakikat-i Muhammedî’nin Yeri ve Tesiri”. Temaşa Felsefe Dergisi 22 (2024), 22-32. https://doi.org/10.55256/temasa.1499042
18. Izutsu, Toshihiko. A Comparative Study of The Key Philosophical Concepts in Sufism and Taoism Ibn ’Arabi and Lao-tzû and Chuang-tzû: İbnü’l-Arabî’nin Fusûs’undaki Anahtar-Kavramlar. çev. Ahmed Yüksel Özemre. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 6. Basım, 2020.
19. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd. Sünenü İbn Mâce. thk. Râid b. Sabrî Ebû Ulfe. Riyad: Dârü’l-Hadâra li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 1436/2015.
20. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
21. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Rahmetün mine’r-Rahmân: Kur’ân-ı Kerîm Tefsiri. çev. Muhammed Coşkun. haz. Mahmûd el-Gurâb. 5 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 2023.
22. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-hikem. thk. Ebü’l-Alâ Afîfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
23. İdiz, Ferzende. “Tasavvufta Hakîkat-ı Muhammediyye Meselesi ve Mesnevî’den Örnekler”. Ekev Akademi Dergisi 59 (2014), 179-199.
24. İmam Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvatta. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1406/1985.
25. Karabâş-ı Velî. Kitâbu Şerh-i Fusûsi’l-hikem el-müsemmâ bi kâşifi’l-esrâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmut Efendi, No. 2225, ts.
26. Karabâş-ı Velî. Magzü’l-Fusûs. İstanbul: Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdâyi Efendi, No. 309, ts.
27. Karabâş-ı Velî. Şerhu Akâidü’n-Nesefiyye. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin Yazmaları, No. 476, 1295.
28. Kartal, Abdullah. Abdülkerim Cîlî: Hayatı, Eserleri, Tasavvuf Felsefesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003. Kâşânî, Abdürrezzak. Şerhu Fusûsu’l-hikem. Kahire: el-Mektebetü’l- Ezheriyye li’t-Türâs, 1423/2003.
29. Kayserî, Dâvûd. Şerhu Fusûsu’l-hikem. thk. Hasanzâde Âmulî. 2 Cilt. Kum: Bostan-ı Kitap, 4. Basım, 1394 hş./2015.
30. Kılıç, Atabey. “Yazarı Bilinmeyen Dînî-Tasavvufî Bir Eser: Hakîkat-i Muhammediyye”. Tübar 20 (2006), 125-139.
31. Konevî, Sadreddin. el-Fükûk fî esrârı müstenidâti hikemi’l-Fusûs: Fusûsü’l-Hikem’in Sırları. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2012.
32. Konevî, Sadreddin. İ’câzü’l-beyân fî te’vîli’l-ümmi’l-Kur’ân: Fâtiha Suresi Tefsiri. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 5. Basım, 2013.
33. Konevî, Sadreddin. Şerhu esmâillâhi’l-hüsnâ: Esmâ-i Hüsnâ Şerhi. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 5. Basım, 2013.
34. Konuk, Ahmed Avni. Fusûsu’l-hikem: Tercüme ve Şerhi. ed. Mustafa Tahralı. haz. Mustafa Tahralı vd. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
35. Küçük, Osman Nuri. Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî’de İnsân-ı Kâmil. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
36. Murata, Sachiko. The Tao of Islam: A Sourcebook on Gender Relationships in Islamic Thought: İslam’da Cinsiyet Diyalektiği İslam’ın Taosu. çev. Şamil Öçal. Ankara: Hece Yayınları, 2019.
37. Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. Râid b. Sabrî Ebû Ulfe. Riyad: Dârü’l-Hadâra li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 1436/2015.
38. Nesâî, Ahmed b. Şuayb. Sünenü’n-Nesâî. thk. Râid b. Sabrî Ebû Ulfe. Riyad: Dârü’l-Hadâra li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 1436/2015.
39. Söğüt, Engin. İsmâil Hakkı Bursevî’nin Kenz-i Mahfî Risâlesi Muhtevâ ve Tahlîli. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
40. Tehânevî, Muhammed Hâmid. “Rahmet”. çev. Emrah Alagaş. Keşşâfu ıstılâhâti-l-fünûn ve’l-ulûm: Bilim ve Sanat Terimleri Ansiklopedisi. haz. Ömer Türker. 4 Cilt. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.
41. Tek, Abdurrezzak. “Hakîkat-i Muhammediyye Teorisi”. İslam Düşüncesinde Teoriler 1 Metafizik Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar. ed. Ömer Türker. 2/847-861. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.