Boykot Döneminde Hz. Peygamber ve İlk Müslümanların Direnişi

Öz

Bu çalışma, Mekke döneminde müşriklerin Hz. Peygamber’i ve onu himaye eden Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları’na yönelik uyguladıkları boykot ve sosyal tecrit politikasını Kur’an âyetleri ve klasik İslâm tarihi kaynakları ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; Kur’an âyetleri, siyer ve erken dönem tarih literatüründe yer alan rivayetler tarihsel-bağlamsal ve analitik bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Çalışmada boykot kararına giden süreç, bu kararın dinî, ekonomik, siyasal ve sosyolojik sebepleri, boykotun geleneksel kabile hukuku içindeki yeri, boykot sürecinde Şi‘b bölgesinde yaşanan hayat şartları, bu dönemde nâzil olan sûre ve âyetlerin içerik analizi ile boykotun sona ermesine yol açan gelişmeler ele alınmıştır. Araştırma bulguları, boykotun yalnızca dinî bir muhalefetin sonucu olmadığını; aynı zamanda Mekke aristokrasisinin siyasal otoritesini, ekonomik çıkarlarını ve toplumsal hiyerarşisini korumaya yönelik çok boyutlu bir baskı mekanizması olarak uygulandığını göstermektedir. Boykot sürecinde uygulanan ticari, sosyal ve evlilik ilişkilerini kesmeye yönelik yaptırımların, Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları’nı ağır insani şartlar altında yaşamaya zorladığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte söz konusu baskının Hz. Peygamber ve yakın çevresinin direncini zayıflatmadığı; aksine kabile dayanışmasını güçlendirdiği ve İslâm davetine olan bağlılığı pekiştirdiği tespit edilmiştir. Ayrıca boykot döneminde nâzil olan sûre ve âyetlerin, yaşanan baskı ve tecridi yalnızca tarihsel bir hadise olarak değil, aynı zamanda ahlâkî, toplumsal ve teolojik boyutlarıyla değerlendirmeye imkân sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Hz. Peygamber
• Mekke Dönemi
• Şi‘bü Ebî Tâlib
• Boykot
• Ambargo.

Etik Beyan

Bu çalışma, araştırma ve yayın etiği kurallarına uygun olarak yürütülmüştür. Çalışmanın, etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında yer aldığını beyan ederim.

Teşekkür

Doç. Dr. İbrahim Yıldız'a ön okuma ve düzeltmeler için teşekkür ederim.

The Resistance of the Prophet Muhammad and the Early Muslims During the Boycott Period

Öz

This study examines the boycott and social isolation imposed by the Meccan polytheists on the Prophet Muhammad and the clans of Banū Hāshim and Banū al-Muṭṭalib, who protected him, during the Meccan period, in light of Qur’anic verses and classical Islamic historical sources. The research adopts a qualitative method; Qur’anic verses and reports found in the sīrah and historical literature are evaluated through a historical-contextual and analytical approach. The study addresses the process leading to the boycott decision, its causes, its traditional and sociological foundations, life during the boycott, an analysis of the sūrahs/verses revealed in this period, and the lifting of the boycott. The findings demonstrate that the boycott was not merely the result of religious opposition but was also implemented as a multidimensional mechanism of pressure aimed at preserving political power, economic interests, and social hierarchy. Furthermore, it is determined that the severe humanitarian conditions experienced during the boycott did not weaken the resolve of the Prophet and his close circle; on the contrary, they strengthened tribal solidarity, reinforced determination in conveying the message, and failed to produce the outcome intended by the polytheists. It is concluded that the sūrahs and verses revealed during the boycott period allow the pressure and isolation experienced by the Muslims to be understood not merely as a historical event, but also in their moral and theological dimensions.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Prophet Muhammad
• Meccan Period
• Shiʿb Abī Ṭālib
• Boycott
• Embargo.

Etik Beyan

This study was conducted in accordance with research and publication ethics guidelines. I declare that this study is among those that do not require ethical committee approval.

Teşekkür

I would like to thank Assoc. Prof. Dr. İbrahim Yıldız for the proofreading and corrections.

Kaynakça

1. Aldemir, Halil. Kur’an’da Hz. Peygamber’e Yönelik Teselliler. İstanbul: Kitabî Yayınları, 2010.
2. Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Öncesi Arap Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.
3. Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Tarihi-1. İstanbul: Ensar Yayınları, 2017.
4. Arslantaş, Nuh. “Hz. Peygamber’in Çağdaşı Yahudilerin Sosyo-Kültürel Hayatlarına Dair Bazı Tespitler”. İSTEM 11 (2008), 9-46.
5. Avcı, Casim - Şentürk, Recep. “Kabile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/30-32. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
6. Ay, Mahmut. “Mekke Müşrikleri’nin Kur’an’a Yönelik Eleştirilerine Cevaplar”. Darulhadis İslâmi Araştırmalar Dergisi 3 (Aralık 2022), 340-386.
7. Balıkçı, Şükrü. “Mekke Döneminde Müşriklerin Müslümanlara Uyguladığı Ambargo”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1997), 366-381.
8. Barış, Mustafa Necati. “Câhiliye Döneminde Yargı Sistemi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (2012), 153-170.

9. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ. Kitâbü Cümel min ensâbi’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1996.
10. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Subhî. Beyrut: Dârü’r-reşîd, 2000.
11. Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’l-müsnedi’s-sahîh. thk. Merkezü’l- Bühûs. Beyrut: Dârü’t-Te’sîl, 2012.
12. Câbirî, Muhammed Âbid. Fehmu’l-Kur’âni’l-Kerîm et-tefsîrü’l-vâdih hasebe tertîbi’n-nüzûl. el-Mağrib: Matbaatü dâri’n-neşr, 2008.
13. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 1988.
14. Cevad Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: Daru’s-Saki, 1993.
15. Cide, Ömer. “Hz. Peygamber’in Hicretine Dair Bazı Mülahazalar”. Akademik Siyer Dergisi 3 (2021), 66-79.
16. Cide, Ömer. “Hz. Peygamber’in Sasani ve Bizansı Hedef Göstermesi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/14 (2017), 12-23.
17. Çonkor, Burhan. “Surelerin Belirli Dönemlere ve Olaylara İzâfesi”. Dini Araştırmalar 19/20-06 (2016), 129-152.
18. Coşkun, Muhammed. “Câbirî, Muhammed Âbid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-1/235-238. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
19. Danacı, Sibel. “Kur’ân-ı Kerim’in Metinleşme Süreci ve Sûrelerin Tertibine Dair Görüşlerin Değerlendirilmesi”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2020), 138-166.
20. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs. Kahire: Dâru ihyâi’l-Kütüb, 1383/1964.
21. Duman, M. Zeki. Beyânu’l-Hak: Kur’an-ı Kerim’in Nüzul Sırasına Göre Tefsiri. Ankara: Fecr Yayınları, 2016.
22. Ebussuûd Efendi. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm. Beyrut: Dârü ihyâi’t-türâs, ts.
23. Gözeler, Esra. Kur’an Ayetlerinin Tarihlendirilmesi. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2016.
24. Gözeler, Esra. “Kur’ân Ayetlerinin Târihlendirilmesine Batılı Yaklaşımlar”. AÜİF Dergisi 51/2 (2010), 299-316.
25. Gül, Ali Rıza. “Kur’an Ayetlerini Tarihlendirmede Nüzul Sebeplerinin Rolü”. Dini Araştırmalar 7/19 (2004), 191-220.
26. Habenneke, Abdurrahman Hasan el-Meydânî, Meâricü’t-tefekkür ve dekâiku’t-tedebbür: tefsîrun tedebbürîyyün li suveri’l-Kur’âni’l-Kerîm hasebe tertîbi’n-nüzûl. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2014.
27. Hamidullah, Muhammed. Mecmû‘atü’l-vesâiki’s-siyâsiyyeti li ahdi’nnebiyyi ve’l-hilâfeti’r-râşide. Beyrut: Dârü’n-Nefâiş, 1987. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. Ankara: İmaj Yayınları, 2003.
28. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahmân. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. Riyad: Merkezü’d-Dirâseti ve’l-Buhûs, 1997.
29. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. Kitâbu’l-Meğâzî li İbn Ebî Şeybe. thk. Abdulaziz b. İbrahim. Riyad: Dâru İşbiliyâ, 1999.
30. İbnü’l-Esîr, İzzüddîn. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ebi’l-Fida Abdullah. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1987.
31. İbn Hacer, Şihabuddin. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Muavvız vd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
32. İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed. Kitâbü’l-Muhabber. nşr. Ilse Lichtenstädter. Haydarabad: Cem‘iyyetü Dâireti’l-Osmâniyye, 1361/1942.
33. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sîretü’n-nebeviyye ve ahbâru’lhulefâ. thk. Seyyid Üzeyr Bey. Beyrut: Müessesetü’l-Kutubi’s-Sekâfe, 1987.
34. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sakkâ vd. Beyrut: Turâsü’l-İslâm, ts.
35. İbn İshâk, Muhammed. Kitâbü’s-Siyer ve’l-megâzî. thk. Süheyl Zekkâr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1978.
36. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah et- Türkî. Cîze: Hicr, 1997.
37. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Sâmî b. Muhammed b. Sellâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1999.
38. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. el-Me‘ârif li İbn Kuteybe. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, 1981.
39. İbn Sa‘d, Muhammed. Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hanci 2001.
40. İbn Seyyidünnâs, Uyûnu’l-eser fî funûni’l-megâzî ve’ş-şemâili ve’s-siyer. thk. Muhammed el-‘İyd vd. Medine: Mektebetü Dâri’t-Türâs, ts.
41. Kapar, Mehmet Ali. “Ehâbîş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/496-497. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
42. Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed. Cemheretü’n-neseb. thk. Nâci Hasan. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1986.
43. Kılıç, Hasan. “İslâm Öncesi Mekke’de Dinin Ekonomik Hayat Üzerindeki Belirleyici Etkisi”. Siyer Araştırmaları Dergisi 12 (2022), 37-58.
44. Kılıç, Ünal. İslâm’ın Zor Yılları ve İlk Boykot. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2016.
45. Kılınçlı, Sami. “İslâm Öncesi Arap Toplumunda Kabileler Arası Rekabetin İslâm Davetine Yansıması”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/1 (2012), 57-87.
46. Köse, Fatma Beyza. “Bir Entelektüel Müşrik: Nadr b. el-Hâris el-Abderî ve Mücadelesi”. İ.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2018), 69-85.
47. Köksal, Mustafa Asım. İslâm Tarihi Hz. Muhammed ve İslâmiyet. İstanbul: Şamil Yayınevi, 1981.
48. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: DİB Yayınları, 20011.
49. Kurt, Abdurrahman. “Demografik Değişkenler Açısından İlk Müslümanlar”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2009), 27-41.
50. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin. Riyad: Müessesetü’r-risâle, 2006.
51. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 2002.
52. Nesefî, Ebü’l-Berekât. Medârikü’t-tenzîl ve hakāiku’t-te’vîl. Beyrut: Daru’n-Nefâis, 1996.
53. Okumuş, Mesut. “Kur’an-ı Kerim’in Kronolojik Okunuşunun Muhasebesi”. I. Kur’an Sempozyumu. Çorum: İslâmi İlimler Dergisi Yayınları, 2007.
54. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîḥu’l-gayb. Beyrut: Dârü’l-fikr, 1981.
55. Sabuncu, Ömer. “Hz. Peygamber’in İlk Hanımı Hz. Hatice’nin Hayatı ve Kişiliği”. Diyanet İlmî Dergi 45/2 (2009), 49-72.
56. San‘ânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. Tefsîrü’l-Kur’ân. thk. Mustafa Müslim. Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1989.
57. Sarıçam, İbrahim. Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı. Ankara: DİB Yayınları, 2011.
58. Sipahioğlu, Abdülvahid Yakub. Boykot Döneminde Nazil Olan Surelerin Tespiti ve Değerlendirilmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
59. Söylemez, Mehmet Mahfuz. “Cahiliye Döneminde Mekke’nin Demografik, İdarî, Ekonomik, Kültürel ve Dini Yapısı Üzerine Bazı Notlar”. Siyer Dersleri- Mekke Dönemi. ed. İdris Söylemez. Malatya: Malatya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2018, 102-127.
60. Süheylî, Abdurrahman b. Abdullah. Muhtasaru’r-ravdi’l-unufi’l-bâsim. thk. Abdulaziz Harfuş. Dımeşk: Dâru’l-Beşâir, 2005.
61. Şenyayla, Gencal. Müşriklerin Hz. Peygamber ve Müslümanları Boykota Tabi Tutmaları. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
62. Şulul, Kasım. Son Peygamber Hz. Muhammed’in (sas) Hayatı. İstanbul: Siyer Yayınları 2018.
63. Taberî, Muḥammed b. Cerîr. Târihu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 1967.
64. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Hicr, 2001.
65. Telli, Hasan. “Müşriklerin Liderlerinden Ukbe b. Ebû Mu‘ayt ve Hz. Peygamber’e Karşı Mücadelesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 831-862.
66. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed b. Ali. Esbâbü nüzûli’l- Kur’ân. Riyad: Dâru’l-Mîmân, 2005.
67. Ya‘kûbî, Ahmed b. Ebû Ya‘kûb b. Ca‘fer. Tarihü’l-Ya‘kûbî. thk. Seyyid Muhammed Sâdık. Necef: Münteşarâtü’l-Mektebeti’l-Hayderiyye, 1358.
68. Yaprakdal, Erdal. “Şi‘bu Ebî Tâlib’teki Boykot”. Din ve Bilim Muş Alparslan Üniversitesi İslâmi İlimler Fakültesi Dergisi 4/2 (2021), 264-284.
69. Yavuz, Mehmet Ali. Hz. Peygamber’in Tedbir Uygulamaları ve Sonuçları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
70. Yazır, Elmalı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul, Çelik-Şura Yayınları, 1993.
71. Yıldız, İbrahim. Kur’an’da Psikolojik Şiddet. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2022.
72. Yıldız, İbrahim. “Kur’ân-ı Kerîm’de Atalar Geleneği ve İnanca Etkisi”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/26 (2015), 175-215.
73. Yılmaz, Ali. “Mekkeli Müşriklerin Hz. Muhammed’e Karşı Aşırı Muhalefetlerinin Öteki Yüzü”. Kilis7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/10 (2019), 59–89.
74. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Âdil Ahmed -Ali Muhammed Muavvız. Riyad: Mektebetü’l-Abaykân, 1998.
75. Zerkeşî, Bedreddîn Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1957.
76. Zühaylî, Vehbe. Tefsîrü’l-münîr. çev. Ahmet Efe vd. İstanbul: Risale Yayınları, 2005.