The Gradual Transformation of the Qur’ānic Language of Tablīgh: From Individual Faith to Social Construction

Öz

This study examines the gradual transformation of the language of tablīgh in the Qur’an during the Meccan and Medinan periods as a process ranging from the construction of individual faith to the establishment of social order. The main problem is the tendency in the existing literature to examine the language of tablīgh in the Meccan and Medinan periods separately, overlooking their continuity from individual faith formation to social order. The study aims to demonstrate how the language of revelation evolved not only in terms of its themes and audience but also in its methodology, style, and objectives, and to clarify the implications of this transformation for the relationship between the individual and society. Going beyond approaches that reduce tablīgh to the verbal transmission of the divine message, the study contributes to the literature by analyzing the Qur’an’s constructive and order-establishing role as a source of guidance. A qualitative content analysis and a contextual analysis were adopted as the study's methodological framework. The Qur’ānic verses were examined alongside both classical and contemporary exegetical literature, taking into account their context of revelation and the characteristics of their primary audience. The findings reveal that, during the Meccan period, the language of tablīgh primarily aimed at the formation of the individual, whereas in the Medinan period it evolved toward regulations grounded in taqwā, justice, and social responsibility, adapting to changing circumstances. The study concludes that the language of tablīgh constitutes a dynamic model of divine guidance aimed at cultivating both the individual and society.

Anahtar Kelimeler

• Tafsîr
• Revelation
• Verse
• Da‘wah
• Proclamation
• Gradual Transformation
• Individual and Social Construction.

Bireysel İmandan Toplumsal İnşaya Kur’an’ın Tebliğ Dilindeki Tedrîcî Dönüşümü

Öz

Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’in Mekke ve Medine dönemlerindeki tebliğ ve davet dilinin tedrîcî dönüşümünü, bireysel iman inşasından toplumsal düzenin kuruluşuna uzanan bir süreçte ele almaktadır. Literatürde Mekkî ve Medenî tebliğ dilinin çoğu zaman ayrı ayrı değerlendirilmesi, iman merkezli bireysel inşa ile hukukî ve toplumsal düzen kurucu boyut arasındaki sürekliliğin bütüncül bir çerçevede yeterince ele alınmaması, çalışmanın temel problemini oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, vahyin tebliğ dilinin yalnızca konu ve muhatap bakımından değil; yöntem, üslup, strateji ve hedefler açısından da tarihsel süreçte nasıl dönüştüğünü ortaya koymak ve bu dönüşümün birey-toplum ilişkisine yansımalarını sistematik biçimde temellendirmektir. Bu yönüyle çalışma, tebliği salt sözlü aktarım olarak ele alan yaklaşımların ötesine geçerek, Kur’ân’ın inşa edici ve düzen kurucu rehberlik işlevini bütüncül biçimde analiz etmeyi hedeflemesi bakımından literatüre katkı sunmaktadır. Yöntem olarak nitel içerik analizi ve bağlamsal analiz benimsenmiş, ayetler nüzul ortamı ve muhatap profili dikkate alınarak klasik ve modern tefsir literatürüyle birlikte okunmuştur. Elde edilen bulgular, Mekkî dönemde tebliğ dilinin iman, ahlâk ve sabır merkezli bireysel inşayı hedeflediğini, Medenî dönemde ise takvâ, adalet ve toplumsal sorumluluk temelli düzenlemelere evrildiğini, zaman, mekan ve muhatapların durumuna göre değişkenlik arz ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak tebliğ dili, sabit bir retorik değil, bağlama duyarlı, dinamik ve bireyden topluma uzanan inşa edici bir rehberlik modeli olarak belirginleşmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Vahiy
• Âyet
• Tebliğ
• Davet
• Tedrîcî Dönüşüm
• Bireysel ve Toplumsal İnşa.

Kaynakça

1. Akyüz, Yusuf. “Arap Dilinde İncelik [Nezaket] Kuramı: Kur’ân’da İstifham Üslubu Bağlamında Diyalogların Tahlili”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/2 (30 Aralık 2024), 610-632. https://doi.org/10.14395/hid.1534187
2. Dâmegânî, eş-Şeyh Ebî Abdillâh el Hüseyin b. Muhammed. el-Vücûh ve’nnezâir fi’l-Kur’âni’l-azîm. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2011.
3. Ebû Hilâl el-Askerî, Hasen b. Abdillâh b. Sehl. el-Vücûh ve’n-nezâir. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfiyyetü’d-Dîniyye, 2007.
4. Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed el-İmâdî. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâya’l-kitâbi’l-kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
5. Erdoğan, Mehmet. İslâm Hukukunda Ahkâmın Değişmesi. İstanbul: İFAV Yayınları, 3. Basım, 1994.
6. Gadban, Münir Muhammed. Nebevî Hareket Metodu Teori ve Pratik. çev. Tarık Akarsu İstanbul: Merve Yayın Dağıtım, 1992.
7. Hakîm et-Tirmîzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Hasen. Tahsîlü nezâiri’l-Kur’ân. thk. Hasan Nasr Zeyd. Kahire: y.y., 1969.
8. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. 2 Cilt. İstanbul: İrfan Yayınevi, 1995.

9. İbn Âşûr, Muhammed el-Fâzıl b. Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et- Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr mine’t-tefsîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
10. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-azîm. thk. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. 13 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü Nezzâr Mustafa el-Bâz, 3. Basım, 1419.
11. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr ed-Dımeşkî. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Hikmet b. Beşîr b. Yâsîn. Suudi Arabistan: Dâr’u İbnü’l- Cevzî, ts.
12. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânu’l-‘Arab. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2003.
13. İbn Sa’d, Ebû Abdillah Muhammed. et-Tabakâtu’l-kübrâ. thk. Alî Muhammed Abdülkadir Ata. 9 Cilt. Beyrut: Dâr’ul -Kütübi’il İlmiyye, 1990.
14. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Nüzhetü’l-a’yuni’n-nevâzır fî ilmi’l-vücûhi ve’n-nezâir. thk. Kâzım er-Râzî Muhammed Abdu’l-Kerîm. Beyrut: Müessesetü er Risâle, 3. Basım, 1987.
15. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrazık el- Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabi, 1422.
16. Kahanfar, Wadah. İlk Bahar Hz. Peygamber’in (s.a.s) Hayatına Dair Stratejik ve Siyasi Bir Okuma. çev. Mehmet Yuşa Solak - Hasan Hacak. İstanbul: Vadi Yayınları, 2020.
17. Karakuş, Abdulkadir. “Hz. Peygamber’in Tebliğ Dili ve Bunun Kur’ânî Temelleri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 3/2 (2019), 267-283.
18. Komisyon. Hadislerle İslam. 7 Cilt. DİB Yayınları, 2014.
19. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed el-Hazrecî. el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm Etfîş. 20 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l Mısrıyye, 2. Basım, 1964.
20. Muhammed Kutup. Kur’ân Araştırmaları Mekkî Ayetler. çev. Bekir Karlığa - Beşir Eryarsoy. İstanbul: Seriyye Kitapları, 1997.
21. Muhsin Demirci. Vahiy Gerçeği. İstanbul: İFAV Yayınları, 1996.
22. Mukâtil b. Süleymân. el-Vücûh ve’n-nezâir fi’l-Kur’ân’il-azîm. thk. Hâtim Salih ed-Dâmin. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2011.
23. Okumuş, Mesut. “Kur’ân’ın Tedrîci Nüzûl Süreci Bağlamında Mekki ve Medeni Ayetler Üzerine”. Eskiyeni 27 (2013), 7-21.
24. Önkal, Ahmet. Resûlullah’ın İslam’a Dâvet Metodu. İstanbul: Hikmet Yayınevi, 33. Basım, 2025.
25. Özel, Ahmet. “Cihad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/527- 531. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
26. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’lġayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1999.
27. Solmaz, Mekki. “Kur’ân’da Birey ve Toplumun İnşası”. Batman Akademi Dergisi 6/1 (2002), 28-48.
28. Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Fevvaz Ahmet Zumerlî. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Arabî, 2011.
29. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân fî teʾvîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullâh b. Abdilmuhsin et-Turkî. Beyrut: Dâru Hicr, 2001.
30. Vatandaş, Celaleddin. Hz. Muhammed’in Hayatı ve İslam Daveti Mekke Dönemi. İstanbul: Pınar Yayınları, 15. Basım, 2005.
31. Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Müddessir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/462-463. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
32. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meʿâni’l-Kurʾân ve îʿrâbüh. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1988.
33. Zemahşerî, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. el-Keşşâf ‘an hakâ’ikı gavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Kahire: Dâru’r- Reyyan li’t-Turâsi, 1987.
34. Zerkeşî, Muhammed b. Bahâdır. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl. 4 Cilt. Lübnan: Mektebetü’l-Asriyye, 2009.
35. Zuhaylî, Vehbe. et-Tefsîru’l-münîr fi’l-‘akîdeti ve’ş-şerî’ati ve’l-menhec. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1991.