Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey’in Na‘tları

Öz

Her medeniyeti şekillendiren, ona ruh ve hayat veren belli unsurlar bulunmaktadır. İslâmiyetin düşünce dünyasıyla hayat bulan Türk İslam edebiyatının da en önemli kaynaklarından biri Hz. Peygamber ve onun insanlığa rehber olan hayatı olmuştur. Hz. Peygamber’i konu alan edebî türlerin başında na‘t gelmektedir. Arapça “vasfetme, övme, methetme, senada bulunma” anlamlarına gelen na‘t, terim olarak Hz. Peygamber’in yüce vasıfları ve güzel ahlakı üzerine kaleme alınan övgü şiirlerini ifade etmektedir. Edebiyatımızda hemen hemen her şair tarafından kaleme alınan na‘t, XIX. yüzyıla geldiğinde dönemin kendine has durumunu da içine alarak yazılmaya devam etmiştir. Bu bağlamda na‘t yazan şairlerden biri de İbrahim Şefîk Bey’dir (ö. 1856). XIX. yüzyıl şairlerinden olan ve devletin farklı kademelerinde görev alan Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey, döneminin önemli devlet adamlarından Reisülküttâb Recâî Mehmed Emîn Efendi’nin (ö. 1780) torunu, Mehmed Celâleddîn Bey’in (ö. 1812) oğludur. İbrahim Şefîk Bey, devlet görevleri yanında 1841 yılında Mevlevîliğe intisap etmiş, 1856 yılında İstanbul’da vefat etmiştir. Yazdığı tarih manzumeleriyle öne çıkan İbrahim Şefîk’in, Dîvân’ında şimdiye kadar bir akademik çalışmaya konu olmamış 13 tane na‘t bulunmaktadır. Çalışmada İbrahim Şefîk’in hayatına kısaca değinildikten sonra söz konusu na‘tlar şekil ve muhteva yönünde incelenecek, Dîvân nüshaları üzerinden çeviri yazısı yapılacak ve İbrahim Şefîk ve şiirlerinin na‘t edebiyatındaki yeri tespit edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Hz. Peygamber
• Na‘t
• Recâîzâde İbrahim Şefîk
• Dîvân.

The Na‘ts of Recâizâde İbrahim Şefîk Bey

Öz

Every civilization is shaped by certain elements that provide it with spirit and life. One of the most important sources of Turkish Islamic literature, which embodies the worldview of Islam, is the Prophet Muḥammad and his life as a profound guide to humanity. Among the various literary genres focusing on the Prophet Muḥammad, the na‘t holds a prominent and cherished place. Derived from Arabic, the term “naʿt” signifies “to describe, to praise, to exalt,” specifically referring to poetry dedicated to celebrating the noble attributes and moral virtues of the Prophet Muḥammad, often reflecting the values of love, devotion, and reverence. A notable figure of the 19th century, Rajāīzāde İbrāhīm Shafīq (1808-1856) served in various important levels of the Ottoman administrative system. He was the grandson of the notable and influential statesman Reīsulkuttāb Rejāī Maḥmad Amīn Afandi (d. 1780) and the son of Maḥmad Jelāleddīn (d. 1812). Alongside his official duties, İbrāhīm Shafīq joined the esteemed Mawlavī order in 1841 and unfortunately passed away in Istanbul in 1856. Known for his rich historical poetry, İbrāhīm Shafīq’s Dīwān is notable for including 13 exquisite na’ts. This study will briefly address the life of İbrāhīm Shafīq, followed by an in-depth analysis of these naʿts from both formal and thematic perspectives. Through the meticulous examination of Dīwān manuscripts, a thorough translation will be prepared, and the distinct place of İbrāhīm Shafīq along with his poetry within the realm of naʿt literature will be identified and celebrated.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• The Prophet Muḥammad
• Naʿt
• Rajāīzāde İbrāhīm Shafīq
• Dīwān.

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayınları, 2019.
2. Adam, Merve. Edirne Müftüsü Mehmed Fevzî Efendi’nin “et-Tevessülâtü’l- Fevziyye Fi’n-Nuûti’n-Nebeviyye” İsimli Eserinin İncelenmesi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2021.
3. Ak, Murat. Na‘tlerin Tasavvufî Temelleri ve Na‘t Mecmuaları (Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye Bölümü 1210, 1211 - Tenkidli Metin). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
4. Akdemir, Hikmet - Kiraz, Seydi. Kutlu Hırkayla Taltif Edilen Bir Şiir: Kaside-i Bürde Üzerine Yazılmış Bir Hâşiye ve Hulasası. Erzurum: Fenomen Yayınları, 2024.
5. Aksoy, Hasan. “Zîver Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/474-475. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
6. Aslan, Mehmet. İstanbullu Lebîb Dîvânı I-II. İstanbul: DBY Yayınları, 2022.
7. Ayanaoğlu, Fazıl İsmail. Tarihî Mezar Taşları-İstanbul-3. thk. Seyit Ali Kahraman. 4 Cilt. İstanbul: İBB Yayınları, 2022.
8. Ayçiçeği, Bünyamin (ed.). Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si. 2 Cilt. İstanbul: DBY Yayınları, 2024.

9. Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı. 2 Cilt. Ankara: Akçağ Yayınevi, 2011.
10. Coşgun, Gökhan - Yıldırım, Metin. “Edirne Müftüsü Kureyşîzâde Mehmed Fevzî Efendi ve Revâyihu’l-Fevâyih Fî Senâyihi’l-Medâyih Adlı Şiir Mecmuası”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/2 (2021), 1046- 1085.
11. Çakır, Mustafa Sefa. Yahyâ Nazîm Divanı. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2020.
12. Çakır, Müjgan. Mu‘cizeler Kitabı - Klasik Türk Edebiyatında Müstaki Mu ‘cizât Metinleri-Mu‘cizât-ı Enbiyâ Tercümesi-Sinanoğlu Za‘îfî-Mu‘cizât-ı Mustafa (İnceleme-Sadeleştirme-Metin). İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2015.
13. Çapan, Pervin. “Recâî-zâde İbrâhim Şefîk Dîvânı Örnekleminde Tarihe Edebiyattan Bakmak”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 3/2 (2018), 54-73.
14. Çapan, Pervin. “Recâî-zâde İbrâhim Şefîk Dîvânı’nda Mevlâna ve Mevlevîlik”. Türk Kültürü, Edebiyatı ve Sanatında Mevlâna ve Mevlevîlik- Bildiriler. 41-86. Konya: SÜMAM Yayınları, 2007.
15. Çapan, Pervin. “Recâî-zâde İbrahim Şefîk Dîvânı’nda Osmanlı-Rus Savaşları”. 93 Harbi ve Hırvatistan Rijeka’da Ruzic Koleksiyonunda Bulunan Fotoğraflar Uluslararası Sempozyumu. Muğla: 16-18 Nisan 2013.
16. Çapan, Pervin. “Şefik Dîvânı Örnekleminde Manzum Tarih Düşürme Geleneği”. Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu (20-22 Ekim Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey’in Na‘tları 1309 2011) Bildirileri. 69-85. Adana: Çukurova Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, 2012.
17. Düşünmez, Döndü. “Tanzimat Devrinde Kapı Kethüdalığı Müessesesi Hakkında Temel Bilgiler”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 28 (2010), 375-401.
18. Elmalı, Hüseyin. “Hassân b. Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/399-402. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
19. Fatin Davud. Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr. İstanbul: İstihkâm Alayları Taşbasma, 1271.
20. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillah b. Muhammed. Câmiu beyâni’lilm ve fazlihî. thk. Ebü’l-Eşbâl ez-Züheyrî. 2 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1414/1994.
21. İbrâhim Şefîk. Şefîk Dîvânı. Fatih Millet Kütüphanesi, Alî Emîrî Koleksiyonu, Mnzm 228. İbrâhim Şefîk. Şefîk Dîvânı. Fatih Millet Kütüphanesi, Alî Emîrî Koleksiyonu, Mnzm 229.
22. İbrâhim Şefîk. Şefîk Dîvânı. Fatih Millet Kütüphanesi, Alî Emîrî Koleksiyonu, Mnzm 230.
23. İşpirli, Mehmet. “Hâcegân” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 14/430-431. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
24. Kaplan, Hasan. “Na‘ttan Şefaate, İstimdaddan İstişfaya: Süleyman’ın Şefaat-nameleri”. Ağız ve Dil Araştırmalarına Adanan Bir Ömür Prof. Dr. Jale Öztürk’e Armağan. ed. Hasan Kaplan - Ahmet Haşimi. 163-202. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
25. Karakoç, Sezai. “Birkaç Söz”. Hazreti Peygambere Şiirler Antololisi Na‘lar. thk. Abdullah Öztemiz Hacıtahiroğlu. İstanbul: Yağmur Yayınları, 1966.
26. Kaya, Bayram Ali. “Osman Selâhaddin Dede”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/378-379. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
27. Kiraz, Seydi - Ümütlü, Selim. Matem Mevsiminde Aşk Oduna Yanmak: Mehmed Lebîb Efendi’nin Kerbelâ Mersiyeleri. Çorum: Hitit Üniversitesi Yayınları, 2025.
28. Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. thk. Nuri Akbayar - Seyit Ali Kahraman. 6 Cilt. İstanbul: Kültür Bakanlığı - Tarih Vakfı Yayınları, 1996.
29. Özdemir, Mehmet. Neccâr-zâde Rızâ Dîvânı. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
30. Özgül, M. Kayahan. Dîvan Yolu’ndan Pera’ya Selâmetle - Modern Türk Şiirine Doğru. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018.
31. Özkat, Mustafa. “Recâî-Zâde İbrâhîm Şefîk Bey ve Fi̇hri̇st-i Şâhân Tarzı Manzumeleri̇”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34 (2025), 476-538.
32. Sami, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Nadir Eserler Kitaplığı, 2016.
33. Selçuk, Bahir. “Na‘tların İstişfâ Bölümlerinde Söylem Düzeni”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 26/2 (2016), 65-76.
34. Seyyid Mehmed Emin. Bursalı İffet Dîvânı. thk. Mehmet Aslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2018.
35. Süer, Fatih Ramazan. Türk İslam Edebiyatında Türler. İstanbul: Kesit Yayınları, 2025.
36. Şahin, İlhan. “Abbas Hilmi Paşa I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/25. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
37. Tâhirülmevlevî. Edebiyat Lügatı. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994.
38. Tanpınar, Ahmet Hamdi. 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Çağlayan Basımevi, 1988.
39. Topaloğlu, Bekir. “İsm-i A‘zam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/75-76. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
40. Toraman, Ömer. “Osmanlı Taşra Yöneti̇ci̇leri̇ni̇n Tanzi̇mat Reformlarına Yaklaşımına Dai̇r Bi̇r Mukayese: Erzurum Eyaleti̇ Vali̇leri̇ni̇n Tutumları ve Mehmet Kâmi̇l Paşa’nın Erzurum Memuri̇yeti̇ (1839-1846)”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 33/3 (2023), 1453-1470.
41. Yeniterzi, Emine. Divan Şiirinde Na‘t. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
42. Yıldız, Kurtuluş. Rei̇sülküttâb Recâî Mehmed Emîn Efendi̇’ni̇n Osmanlı- Rus Savaşı’na Dâi̇r Derledi̇ği̇ Resmi̇ Yazılar (1769-1772). Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
43. Uşşâkî, Abdullah Salahaddîn. Dîvân. thk. Mehmet Akkuş. İstanbul: Eflatun Kitap, 2020.
44. Yıldız, Alim. “Hz. Peygamber (s.a.s) ile İlgili Edebî Türler”. Türk İslam Edebiyatı.173-247. ed. Alim Yıldız. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
45. Yusuf Hâs Hacib. Kutadgu Bilig. ed. Halil Aşıcı. Ankara: Gençlik Spor Yayınları, 2019.
46. Ziver Paşa. Dîvân ve Müşeat. thk. Mehmet Arslan. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2009.