Rereading the Universal Teaching and Principles of the Farewell Sermon in the Face of Contemporary Human Rights Violations

Öz

This study aims to examine the fundamental human rights principles contained in the Farewell Sermon and to reveal their relationship with the contemporary understanding of human rights. Delivered by the Prophet Muhammad during the Farewell Pilgrimage, this sermon contains universal messages centered on human dignity and reflects Islam’s understanding of rights, justice, and responsibility. The study addresses fundamental principles such as the right to life, the inviolability of life, property, and honor, equality before the law, women’s rights, the protection of the family institution, economic justice, individual responsibility in crime and punishment, the right to privacy, and social peace. A qualitative research method was adopted, and the Qur’an, hadith sources, classical Islamic legal literature, and academic studies related to the subject were examined. In addition, the principles contained in the Farewell Sermon were compared with the Universal Declaration of Human Rights, and their similarities and differences were evaluated. As a result of the analysis, it was observed that many of the principles in the sermon largely correspond to the rights set out in modern human rights documents. However, the Farewell Sermon differs from the modern secular understanding of human rights in that it addresses human rights on the basis of divinely grounded moral and legal responsibilities. Consequently, with its approach centered on human dignity, justice, and equality, the Farewell Sermon remains an important reference text that preserves its universal value in the face of ongoing wars, discrimination, violence, and human rights violations in today’s world.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Prophet Muhammad
• Farewell Sermon
• Human Rights
• Universal Principles.

Günümüzdeki Hak İhlâlleri Karşısında Vedâ Hutbesi’nin Evrensel Öğreti ve İlkelerini Yeniden Okumak

Öz

Bu çalışma, Vedâ Hutbesi’nde yer alan temel insan hakları ilkelerini inceleyerek bunların günümüz insan hakları anlayışıyla ilişkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Hz. Peygamber’in Veda Haccı sırasında irad ettiği bu hutbe, insan onurunu merkeze alan evrensel mesajlar içermekte ve İslâm’ın hak, adalet ve sorumluluk anlayışını yansıtmaktadır. Çalışmada yaşama hakkı, can, mal ve namus dokunulmazlığı, hukuk önünde eşitlik, kadın hakları, aile kurumunun korunması, ekonomik adalet, suç ve cezada şahsilik, mahremiyet hakkı ve toplumsal barış gibi temel ilkeler ele alınmıştır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, Kur’ân-ı Kerîm, hadis kaynakları, klasik İslâm hukuku literatürü ve konuya ilişkin akademik çalışmalar incelenmiştir. Ayrıca Vedâ Hutbesi’nde yer alan ilkeler, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile karşılaştırılarak benzerlik ve farklılıkları değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, hutbede yer alan birçok ilkenin modern insan hakları belgelerinde yer alan haklarla büyük ölçüde örtüştüğü görülmüştür. Bununla birlikte Vedâ Hutbesi, insan haklarını ilahî kaynaklı ahlâkî ve hukukî sorumluluklar temelinde ele alması bakımından modern seküler insan hakları anlayışından ayrılmaktadır. Sonuç olarak Vedâ Hutbesi, insan onurunu, adaleti ve eşitliği esas alan yaklaşımıyla günümüzde devam eden savaşlar, ayrımcılık, şiddet ve hak ihlalleri karşısında evrensel değerini koruyan önemli bir referans metni niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Hz. Peygamber
• Vedâ Hutbesi
• İnsan Hakları
• Evrensel İlkeler.

Kaynakça

1. Acar, Halil İbrahim. İslâm Aile Hukuku. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.
2. Adıgüzel, Adnan. “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”. Diyanet İlmî Dergi 52/3 (2016), 81-106.
3. Armağan, Servet. İslâm Hukukunda Temel Hak ve Hürriyetler. Ankara: DİB Yayınları, 1996.
4. Aslan, Mehmet Selim. İslâm Aile Hukuku. Bursa: Emin Yayınları, 2015.
5. Aslan, Recep. “İstişârenin Önemi ve Hz. Peygamber’in Uygulamalarından Örnekler”. Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2/1 (2014), 223-241.
6. Aslan, Yasin. “Uluslararası Ceza Divanı ve Kişisel Ceza Sorumluluğu”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi 73 (2007), 239-255.
7. Ayengin, Tevhit. İslâm ve İnsan Hakları. İstanbul: Ravza Yayınları, 2017.
8. Bardakoğlu, Ali. “Câhiliye Döneminde Kadın”. Sosyal Hayatta Kadın. ed. İsmail Kurt - Seyit Ali Tüz. 9-16. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.

9. Bardakoğlu, Ali. “Katil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/45- 48. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
10. Bardakoğlu, Ali. “Veda Hutbelerinde Hukuk”. Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri ·Sempozyum Tebliğler ed. Suat Mertoğlu. 67-72. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
11. Bayraktar, İbrahim. “İslâm’ın İnsana Tanıdığı Bazı Temel Haklar ve Vedâ Hutbesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (Erzurum: 1990), 245-269.
12. Karahan, Fatma Bayraktar. “Toplumsal Hayat ve Kadın”. İslâm Penceresinden Kadın. ed. Ülfet Görgülü. 99-116. Ankara: DİB Yayınları, 2020.
13. Bilgiz, Musa. Kur’an’da İnsanlık Onuru. Ankara: Fecr Yayınları, 2012.
14. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiü's-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
15. Câhiz, Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1423.
16. Candan, Abdurrahman. “Aile İçi Problemlerin Giderilmesinde Hz. Peygamber’in Önerdiği Arabuluculuk Yöntemi”. Peygamberimiz ve Aile. 791- 817. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
17. Canoğlu, Veysel Candan. “Anayasa M.38/7 Bağlamında Ceza Sorumluluğunun Şahsiliği İlkesinin Kabahatler ve Disiplin Suçlarında Uygulanabilirliği”. Suç ve Ceza Dergisi 1 (2021), 43-98.
18. Çelik, Hüseyin. “İslâm’da Kadın, Aile ve Aile Sorunları”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/59 (2018), 1296-1307.
19. Dam, Hasan - Karataş, Meryem. “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesinde İnsan Onuru”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (Eylül 2014), 48-75.
20. Demir, Abdullah. “İslâm’da İnsan Hakları”. Uluslararası Türk Hukuk Tarihi Kongresi. ed. Fethi Gedikli. 517-533. İstanbul: On iki Levha Yayınları, 2016.
21. Demir, Fahri. İslâm Hukukunda Mülkiyet Hakkı ve Servet Dağılımı. Ankara: DİB Yayınları, 1988.
22. Ebû Davûd, Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
23. Erul, Bünyamin. “Vedâ Hutbesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/591-593. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
24. Fırat, Muhammed Sabır. Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
25. Görgülü, Ülfet. “Kur’an ve Sünnet Perspektifinden Kadın”. İslâm Penceresinden Kadın. 11-33. Ankara: DİB Yayınları, 2020.
26. Görgülü, Ülfet. “Teknoloji Geliştiren İnsandan Teknolojinin Geliştirdiği İnsana-Genetik Müdahale ile İnsan Geliştirmeye Etik ve Fıkhî Bakış-”. Diyanet İlmî Dergi 58/3 (2022), 1095-1124.
27. Görgülü, Ülfet “Din İşleri Yüksek Kurulunun Tıbbi Konulardaki Fetvalarına İlişkin Metodolojik Bir Değerlendirme”. Fıkıh ve Biyoetik İslâm Hukuku Bakımından Tıbbi Konularda Karar Verme Süreci - 2. 181-195. İstanbul: İsar Yayınları, 2021.
28. Görgülü, Ülfet. “Vedâ Hutbesi Ekseninde Ailede Haklar ve Sorumluluklar”. Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğler. ed. Suat Mertoğlu Ankara: DİB Yayınları, 2021.
29. Görgülü, Faruk. “Kur’an’da Evliliğe İlişkin Bazı Temel İlkeler”. Kur’an’da Aile. 316-332. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2012.
30. Görmez, Mehmet. “Vedâ Hutbesi Bir Vedâ Değil Bir Bedâdır”. Hz. Peygamber’in Vedâ Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğler. ed. Suat Mertoğlu. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
31. Gökmenoğlu, Hüseyin Tekin. İslâm’da Şahsiyet Hakları. Ankara: TDV Yayınları, 2005.
32. Gümüş Böke, Emine. İslâm ve Kadın Araştırmaları. ed. Ülfet Görgülü - Ömer Menekşe. Ankara: İlahiyât Yayınları, 2025.
33. Gümüş Böke, Emine. “Câhiliye Döneminde Kadın”. Toplum, Din ve Kadın. ed. Emine Öztürk. 13-30. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
34. Habergetiren, Ömer Faruk. “İslâm Hukukunda Gözetilmesi Zorunlu Maslahatlar Çerçevesinde İnsan Onuru”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 3/1 (2019), 150-169.
35. Günay, Hacı Mehmet. “Muhammed Tâhir b. Âşûr’un Makâsıd Anlayışı”. Makâsıd ve İctihâd. İstanbul: İFAV Yayınları, 2017.
36. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. İstanbul: İrfan Yayımcılık, 1995.
37. Hamidullah, Muhammed. Mecmuatü’1-vesâiki’s-siyâsiyye li’1-ahdi’nnebevî ve’l-hilâfeti’r-râşide. Beyrut: Dâru’n-Nefais, 1983.
38. Hamidullah, Muhammed. “Hılfu’l-Fudul”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/31-32. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
39. Hodza, Munafis. İslâm Hukukunun Tanıdığı İnsan Hakları Bağlamında Kosova Anayasasında Din ve Düşünce Özgürlüğü. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
40. Hökelekli, Hayat. “Irz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/133- 134. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
41. İbn Âşûr, Muhammed Tahir. İslâm Hukuk Felsefesi. çev. Mehmet Erdoğan - Vecdi Akyüz. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2013.
42. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sȋretü’nnebeviyye li İbn Hişȃm. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1990.
43. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
44. Kanik, İsa. “İnsan ve Kadın Hakları”. Kadın ve Aile. ed. Nur Çetin - Emine Şener. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2021.
45. Kapar, M. Ali. Hz.Muhammed’in Müşriklerle Münasebetleri. Konya: Esra Yayınları, 1993.
46. Karakuş, Abdulkadir. “Kur’an Perspektifinden Kadın”. eş-Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi 11/2 (2019), 841-859.
47. Karaman, Fikret. “İslâmî Tebliğin Evrenselliği ve Vedâ Hutbesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Diyanet İlmî Dergi 30/3 (1994), 93-97.
48. Karaman, Hayrettin. İslâm’da İnsan Hakları Din Vicdan ve Düşünce Hürriyeti. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.
49. Karaman, Hayrettin. İslâm’ın Işığında Günün Meseleleri. İstanbul: Nesil Yayınevi, 1992.
50. Karaman. Hayrettin. İslâm’da Kadın ve Aile. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1995.
51. Kahraman, Abdullah. Fıkıh Usulü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
52. Kahraman, Abdullah. “Mahremiyetin Tanımı ve Sınırı”. Din Gelenek ve Ahlâk Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu ed. Yavuz Ünal vd. 29- 52. Ordu: Ordu İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.
53. Müslim, Ebü’l-Hüseyin b. Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
54. Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb. Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
55. Okçu, Abdülmecit. “İslâm’da Kadın: Hakları, Değeri, Sosyal Konumu ve Sorunlar”. Uluslararası İslâm ve Kadın Çalıştayı Haziran 2018. 353-371. Iğdır: Iğdır Üniversitesi Yayınları 2018.
56. Özdemir, Hacı Ahmet. “Son Peygamber’in Son Mesajı Olarak Vedâ Hutbesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5 /1 (2005), 95-112.
57. Özkan, Halit. “Hadis ve Tarih Kaynaklarında Vedâ Hutbesi Rivayetleri”. Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri ·Sempozyum Tebliğler. ed. Suat Mertoğlu. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
58. Poole, Stanley Lane Le Koran Sa Poeste Et Ses Loıs. ed. Ernest Leroux. Paris: Ernest Leroux Yayınevi, 1882.
59. Sancaklı, Saffet. “Hz. Peygamber ve İnsan Hakları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3/2 (2003), 23-51.
60. Sayın, Yusuf. “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 26 (2015), 423-454.
61. Soysaldı, Mehmet. “Vedâ Hutbesinde Evrensel İlkeler”. Hikmet Yurdu Düşünce - Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 11/21 (2018), 75-93.
62. Soysaldı, Mehmet. “Kur’an’da Emanet Kavramı ve Bu Bağlamda Hz. Peygamber’in Örnek Oluşu”. Hz. Muhammed ve Toplumsal Güven. 75-93. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
63. Şa’ban, Zekiyüddin. İslâm Hukuk İlminin Esasları. çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
64. Şâtıbî, Ebû İshak. el-Muvafâkat. çev. Mehmet Erdoğan. İstanbul: İz Yayıncılık, 1999.
65. Şekerci, Osman. İnsan Hakları Alanında Temel Belgeler ve İslâm. İstanbul: Nûn Yayınları, 1996.
66. Şen, Yusuf. “İslâm Hukuku Açısından Aile İçi Mahremiyetin İhlali ve Boşanmalara Etkisi”. Din Gelenek ve Ahlâk Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu 27-29 Mart 2015. ed. Yavuz Ünal vd. 249-268. Ordu: Ordu İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.
67. Şener, Mehmet. “Vedâ Hutbesinin İnsan Hakları Yönünden Kısaca Tahlili”. Doğu’da ve Batı’da İnsan Hakları. 125-130. Ankara: TDV Yayınları, 1996.
68. Şentürk, Recep. “Farklı Dünya Medeniyetlerinde İnsan Hakları: İnsan Hakları Bildirgelerine Dayalı Karşılaştırmalı Bir İnceleme”. Kur’an ve Sünnete Göre Temel İnsan Hakları Tartışmalı İlmî Toplantı. 21-51. İstanbul: Kur’an ve Tefsir Araştırmaları, 2014.
69. Şentürk, Recep. İnsan Hakları ve İslâm. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
70. Taberânî, Ebü’l-K’âsım Süleyman b. Ahmed. el-Mû’cemu’l-kebîr. Musul: Dar’u İhyai’t-Türasi'l--Arab, 1983.
71. Taberȋ, Ebû Câfer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. Kâhire: Daru’l-Maarif, 1967.
72. Tirmizî, Muhammed b. İsâ b. Sevre. es-Sünen. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
73. Tümer, Günay. “Asli Günah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/496-497. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
74. Turan, Mehmet. Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
75. Yayla, Mustafa. İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994.
76. Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Şura Yayınları, 1993.
77. Zeydan, Abdülkerim. el-Veciz fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2019. Fikriyât. (Erişim 3 Şubat 2026).
78. https://www.fikriyat.com/İslâm/ vedahutbesi- ve-insan-haklari. (İHD) İnsan Hakları Derneği, “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi”. Erişim 02/02/2026. İhd.org.tr/insan-haklari-evrensel-beyannamesi (UW) Un
79. Womenhttps://news.un.org/en/story/2023/10/1142827. Erişim 17 Mart 2026. (UW) Un Women. https://www.unwomen.org. Erişim 17 Mart 2026.