Kur’an ve Sünnetin Câhiliye Şiddet Kültürüne Pedagojik Açıdan Yaklaşımı

Öz

Kur’an nazil olmaya başladığında Arap Yarımadası yıkıcı bir şiddet ve savaş döngüsü içindeydi. Sürekli savaş hâli, yoksulluk ve zorlu göçebelik şartları Câhiliye Araplarının sert, haşin ve savaşçı bir karakter geliştirmesine yol açmış; toplumsal normlar da buna göre teşekkül etmiştir. Câhiliye kültürü şiddet ve saldırganlığı kutsamış ve özendirmiş; sorunları şiddet yoluyla çözmeyi yaşam biçimine dönüştürmüştür. Hatta saldırganlık bu kültürde kendi başına bir amaç olarak yüceltilmiştir. Bir ilişki biçimi olarak şiddete başvurulması doğası gereği daha fazla şiddet doğurur, bireysel ve toplumsal yaşam bu döngüden kurtulamaz. Bu kısır döngünün kırılması, ancak saldırganlığın her türünü kategorik olarak reddeden köklü bir zihniyet dönüşümüyle mümkün olabilirdi. İslâm, Câhiliye’nin şiddet temelli inanç sistemini, ahlâk normlarını ve kişiler arası ilişki biçimlerini kapsamlı bir eleştiriye tabi tutmuştur. Bu doğrultuda merhamet ve barış eksenli yeni değerler manzumesi inşa ederek en üst düzeyde bir kültürel dönüşüm gerçekleştirmiştir. Kur’an ve Sünnet; Câhiliye kültürünün bu yıkıcı unsurlarıyla mücadelede çeşitli pedagojik yaklaşımlar izlemiştir. Süreç; muhataplarda şefkat, empati ve adalet gibi duyuşsal becerilerin geliştirilmesi, yapıcı davranış modellerinin sunulması, sosyal pekiştirme mekanizmalarının işletilmesi, bilişsel algı dönüşümünün sağlanması ve savaş anlayışlarının değiştirilmesi gibi çok boyutlu yaklaşımları kapsamıştır. Bunun sonucunda “aşırılıklardan arınmış, itidalli ve en hayırlı ümmet” modeli ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• Kur’an
• Sünnet
• Câhiliye
• Şiddet
• Kültür
• Pedagoji.

The Pedagogical Approach of the Quran and Sunnah to the Jahiliyyah Culture of Violence

Öz

When the Qur’an began to be revealed, the Arabian Peninsula was trapped in a destructive cycle of violence and warfare. The state of constant conflict, poverty, and harsh nomadic conditions had shaped the Arabs of the Jāhiliyyah period into tough, harsh, warlike, and austere people, and social values developed accordingly. The culture of Jāhiliyyah glorified violence and aggression, encouraged the use of violence, and made the resolution of problems through violence a way of life. Indeed, in this culture, violence and aggression were exalted as ends in themselves. Violence in all its forms is a crime against human dignity, honor, and worth. When violence is adopted as a mode of interaction, by its very nature, it generates further violence, and individual and social life become trapped in an inescapable cycle of violence. Escaping this cycle is possible only through an understanding that categorically rejects all forms of violence. Islam brought about a profound cultural transformation by subjecting the violence-laden belief system, moral culture, and value structures that governed human relations in Jāhiliyyah to critical scrutiny, and by constructing a new world of belief, morality, and values centered on mercy and peace. The Qur’an and the Sunnah confronted the culture of violence in Jāhiliyyah by employing numerous pedagogical principles. Above all, they established values aimed at cultivating compassion, empathy, and a sense of justice among their addressees, and presented non-aggressive positive models and examples of constructive patterns of behavior. Furthermore, through multidimensional approaches such as social reinforcement, the teaching of constructive alternatives, the punishment of aggressive models, and the transformation of beliefs, thoughts, and perceptions, they elevated Jāhiliyyah society to the level of “a community that is the best, moderate, and distant from extremes.”

Anahtar Kelimeler

• Sīrah
• Qur’an
• Sunnah
• Jāhiliyyah
• Violence
• Culture
• Pedagogy.

Kaynakça

1. Aslantürk, Zeki - Amman, Tayfun. Sosyoloji. İstanbul: İFAV Yayınları, 1999.
2. Adler, Alfred. İnsanı Tanıma Sanatı. çev. Kâmuran Şipal. İstanbul: Say Yayınları, 2019.
3. Alperen, Abdullah - Salur, Hüseyin. “Hannah Arendt’te Şiddet ve Şiddetin Kaynaği Üzerine Din Sosyolojik Bir İnceleme”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2008), 65-95.
4. Altuntaş, Hacı Mehmet. Câhiliye’de ve Hz. Peygamber Zamanında Kan Davası. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2021.
5. Apak, Adem - Demircan, Adnan. Hz. Peygamber Döneminde Müşriklerle İlişkiler. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2021.
6. Apak, Adem. Asabiyet ve Erken Dönem İslâm Siyasî Tarihindeki Etkileri. İstanbul: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2004.
7. Apak, Adem. Kur’an’ın Geliş Ortamında Arap Toplumu. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2021.
8. Atar, Fahrettin. İslâm Adliye Teşkilâtı Ortaya Çıkışı ve İşleyişi. Ankara: DİB Yayınları, 2020.

9. Azimli, Mehmet. Cahiliyye’yi Farklı Okumak. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019.
10. Bakırcıoğlu, Rasim. Ansiklopedik Eğitim ve Psikoloji Sözlüğü. Ankara: Anı Yayıncılık, 2016.
11. Balcıoğlu, İbrahim. Şiddet ve Toplum. İstanbul: Bilge Yayınları, 2001.
12. Bardakoğlu, Ali. “Ceza (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/470-478. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
13. Bayrak, Coşkun vd. Eğitim Psikolojisi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2016.
14. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Ensâbü’l-eşrâf. Beyrut: Darü’l-Fikr, 1996.
15. Budak, Selçuk. Psikoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2005.
16. Beytur, Tolga. Carl Gustav Jung’da Bilinçli Davranış ve İçgüdü. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
17. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Sahîhü Buhârî. Kahire: Matbaatus-Selefiyye, 1979.
18. Byung-Chul Han. Şiddetin Topolojisi. İstanbul: Metis Yayınları, 2021.
19. Cevâd, Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-‘Arab kable’l-İslâm. Beyrut: y.y., 1993.
20. Clastres, Pierre. Şiddetin Arkeolojisi/İlkel Toplumlarda Savaş. çev. Sarp Tuna. İstanbul: Nora Kitap, 2017.
21. Corci Zeydan. Târihu âdâbi’l-lügati’l-Arabiyye. Kahire: Müessesetü’l- Hindâvî, 2012.
22. Çağrıcı, Mustafa. “Îsâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/490-491. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
23. Çağrıcı, Mustafa. Kur’an’ın Geliş Ortamında Ahlâk ve İnsan İlişkileri. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.
24. Çinici, Murat. Kur’an-ı Kerim Bağlamında Psiko-Sosyal Açıdan Şirk Olgusu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
25. Devvânî, Ebû Abdillâh Celâlüddîn Muhammed b. Es‘ad b. Muhammed es- Sıddîkî. Ahlâk-ı Celâlî. çev. Ejder Okumuş. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
26. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünen. nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrut: y.y., 1409/1988.
27. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ. Fârâbî’nin İki Eseri. çev. Hanifi Özcan. İstanbul: İFAV, 2005.
28. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. el-Okyânusü’l-basît fî tercemeti’l-Kâmûsi’l-muhît. çev. Âsım Efendi. 4 Cilt. İstanbul: Osmaniye Matbaası, 1304-1305.
29. Freud, Sigmund. Psikanaliz. çev. Gökçe Metin. Ankara: Gece Kitaplığı, 2016.
30. Fromm, Erich. İnsandaki Yıkıcılığın Kökenleri- Şiddet ve Saldırganlık Üzerine Bir İnceleme. çev. Şükrü Alpagut. İstanbul: Say Yayınları, 2018.
31. Fromm, Erich. Sevginin ve Şiddetin Kaynağı. çev. Yurdanur Salman - Nalân İçten. İstanbul: Payel Yayınları, 1990.
32. Fromm, Erich. Sevme Sanatı. çev. Özden Saatçi Karadana. İzmir: İlya Yayınevi, 2003.
33. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. çev. Mustafa Çağrıcı. Ankara: DİB Yayınları, 2022.
34. Gökçe Ersoy, Elif - Köşger, Ferdi. “Empati: Tanımı ve Önemi”. Osmangazi Tıp Dergisi 38/2 (2016), 9-17.
35. Günay, Ünver. Din Sosyolojisi, İstanbul: İnsan Yayınları, 2001.
36. Güneri Yöyen, Elif. “Şiddet Türleri ve Kişilik Özellikleri”. Yaşam Becerileri Psikoloji Dergisi 1/1 (2017), 35-50.
37. Gönüllü, Canan. “Şiddet Kavramı Üzerine Nitel Bir Araştırma: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Öğrencileri Örneği”. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi 25/3 (2022), 488-503.
38. Güven, Özgüç. Savaş Felsefeye Ne Sağlar? Felsefe Açısından Savaş ve Toplum. İstanbul: Hiperlik Yayınları, 2018.
39. Halebî, Ali b. Burhâneddîn. İnsânu’l-uyûn fî sîreti’l-emîni’l-me’mûn. 2 Cilt. Mısır: Matbaatu’l-Ezheriyye, 1932.
40. Hamidullah, Muhammed. Hz. Peygamber’in Savaşları. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Yağmur Yayınları, 1972.
41. Hitti, Philip K. İslâm Tarihi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1980.
42. Hobbes, Thomas. Leviathan. çev. Semih Lim. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1992.
43. Hoy, Anita Woolfolk. Eğitim Psikolojisi. çev. Duygu Özen. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2010.
44. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: TDV Yayınları, 2001.
45. Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
46. İnam, Ahmet. “Şiddet Üzerine Düşünceler”. Felsefe Dünyası 24 (1997), 8-11.
47. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Abdirabbih b. Habîb el-Kurtubî el-Endelüsî. el-ʿİḳdü’l-ferîd. 7 Cilt. Kahire:1965.
48. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Sikatüddin Ali b. Hasan b. Hibetullah. Târîhu medîneti Dımaşk. 80 Cilt. thk. Ömer b. Garâme el-Amravî. Beyrut: Dârü’l- Fikr, 1995.
49. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
50. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’nnebeviyye. nşr. Mustafa es-Sakkâ vd. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 1955.
51. İbn İshâk, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Yesâr b. Hıyâr el-Muttalibî el-Kureşî el-Medenî. Sîretü İbn İshâk el-müsemmâ bi Kitâbi’l-Mübtede’ ve’lmeb‘ aş ve’l-megâzî. nşr. Muhammed Hamidullah. Rabat: Ma’hed ed-Dirâsâti ve’l-Ebhâs li’t-Ta’rif, 1967.
52. İbn Miskeveyh. Ebû Ali Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb. Tezhîbu’l-ahlâk. çev. Abdulkadir Şener vd. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2018.
53. İbn Sa’d, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa’d b. Menî. et-Tabakâtü’l-kübrâ. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2001.
54. İbn Zencûye, Ebû Ahmed Humeyd b. Mahled b. Kuteybe el-Horasânî. Kitâbü’l-Emvâl. nşr. Şâkir Zeyb Feyyâz. Riyad: Merkezü’l-Melik Faysal li’l- Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1986.
55. J. L. Freedman - D. O. Sears - J. M. Carlsmith. Sosyal Psikoloji. çev. Ali Dönmez. Ankara: İmge Yayınları, 1993.
56. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2007.
57. Kabakçı, Yusuf. “Bir Câhiliye Gerçeği Olarak İntikam ve Medine Dönemi İslâm Toplumuna Yansımaları”. Apjir 9/1 (Nisan 2025), 28-44.
58. Kaplan, Ulaş. Şiddeti Yenmek Eğitimle Gelişmek. İstanbul: Varlık Yayınları, 2016.
59. Keane, John. Şiddetin Uzun Yüzyılı. çev. Bülent Peker. Ankara: Dost Yayınevi, 1996.
60. Köknel, Özcan. Bireysel ve Toplumsal Şiddet. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi, 1996.
61. Köse, Saffet. “Cihad Şiddete Referans Olabilir mi?”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 9 (2007), 37-70.
62. Kutluer, İlhan. “İnsan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/320- 323. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
63. Mahmudov, Elşad. Sebepleri ve Sonuçları Açısından Hz. Peygamber’in Savaşları. İstanbul: İSAM Yayınları, 2018.
64. Manav, Akif. Şiddet Psikolojisi. İstanbul: Dahi Yayıncılık, 2018.
65. Mazhar, Ali. Asabiyye inde’l-Arab fi’l-Câhiliyyeti ve’l-İslâm hattâ zevâli Benî Ümeyye. Kahire: Matba’atu Mısır, 1924.
66. May, Rollo. Güç ve Masumiyet. çev. Mihriban Doğan. İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2019.
67. Morgan, Clifford T. Psikolojiye Giriş. çev. Hüsnü Arıcı vd. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1999.
68. Mukâtil b. Süleyman. Tefsîrû Mukâtil b. Süleyman. nşr. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 4 Cilt. Kahire: el-Heyetü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb,1979.
69. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye 1374-75/1955-56.
70. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. nşr. Salih b. Abdülaziz. Arabistan: Daru’s-Selam, 2000.
71. Omar, A. Rashied. “İslâm ve Şiddet”. çev. Yusuf Gökalp. Dini Araştırmalar 7/20 (2004), 355-360.
72. Piaget, Jean. Çocuğun Ahlaki Yargısı. çev. İdil Dündar. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2015.
73. Polat, Oğuz. “Şiddet (Violence)”. MÜHF - HAD. 22/1 (2017), 15-34.
74. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. Müfredâtü elfâzi’l-Kurʾân. thk. Muhammed Seyyid Geylânî. Beyrut: Darü’l- Ma’rife, ts.
75. Söylemez, M. Mahfuz. “İlk Dönem İslâm Tarihi Kaynaklarına Göre Câhiliye Araplarında Âhiret İnancı”. Milel ve Nihal 13/1 (2016), 71-109.
76. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmi‘u’lbeyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türki. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hecer, 2001.
77. Taylor, Shelley E. vd. Sosyal Psikoloji. çev. Ali Dönmez. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2007.
78. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Salih b. Abdülaziz. Arabistan: Daru’s-Selam, 2000. Topaloğlu, Bekir. “Raûf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/468. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
79. Tûsî, Ebû Ca‘fer Nasîrüddîn Muhammed b. Muhammed b. el-Hasen. Ahlâk-ı Nâsırî. çev. A. Vahap Taştan - Habil Nazlıgül. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
80. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd. Kitâbü’l-Megâzi. 3 Cilt. Londra: Oxford Üniversitesi, 1965.
81. Yavuzer, Haluk. Çocuk Psikolojisi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2006.
82. Yektar, Osman Nedim. Hz. Peygamber’in Suça ve Suçluya Bakışı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
83. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmud b. Ömer b. Ahmed. el-Keşşâf an hakâ‘ikı gavâmizı’t-tenzîl ve uyûni’l-akâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. çev. Muhammed Coşkun vd. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.