The Concept of Infaq in the Qur’an from the Perspective of Ishārī Exegeses

Öz

Infaq is one of the concepts mentioned in the Qur’ān that is reiterated numerous times due to its significance. Linguistically meaning “to spend,” infaq has been conceptualized in religious literature to denote all expenditures made for goodness and charity, whether obligatory (farḍ), necessary (wājib), or supererogatory (nāfilah), and has gained widespread usage in this sense. The literature of tafsīr and fiqh contains extensive explanations regarding the meaning of infaq. However, within Sufi tafsīrs, which are distinguished by their unique characteristics and symbolic language, there are significant ishārī (allusive or mystical) interpretations of the verses on infaq, yet these have not been sufficiently explored in academic research. Since these interpretations of Sufi exegetes have not been the subject of any academic study to date, this study aims to reveal the allusive (ishārī) interpretations of infaq and to introduce the richness of meaning inherent in Sufi exegeses to the academic literature. In our study, the interpretations made regarding the verses of infaq in prominent Sufi exegeses throughout the historical process were identified through the literature review method, and the collected data are then analyzed through conceptual analysis in order to uncover the various layers of meaning associated with the concept of infaq. Accordingly, they interpret the verses on infaq within the framework of both external and internal blessings. According to them, all divine graces, such as inspirations, esoteric knowledge, gnostic sciences (mārifah), and spiritual effulgence arising from God also considered among the things from which one can give infaq.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Tafsīr
• Fiqh
• Ishārī Tafsīr
• Infaq (Spending in the way of Allah)
• Almsgiving.

İşârî Tefsirler Perspektifinden Kur’an’da İnfak Kavramı

Öz

İnfak, Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan ve önemine binaen çok kez tekrarlanan kavramlardan biridir. Kelime olarak “harcamak” ve “sarf etmek” anlamındaki infak, dinî literatürde farz, vacip yahut nafile olsun iyilik ve hayır amacıyla yapılan tüm harcamaları ifade edecek şekilde terimleşmiştir. İnfakın bu anlamına dair özellikle fıkıh ve tefsir literatüründe geniş çaplı açıklamaların bulunduğu görülmektedir. Sûfî müfessirlerin Kur’an âyetlerini okuduklarında âyetin işaretine bağlı olarak kalplerine doğan manalarla oluşturdukları ve bu özelliğiyle diğer tefsirlerden farklılık arz eden tasavvufî tefsirlerde de infak âyetlerine yapılmış önemli işârî yorumlar bulunmaktadır. Buna karşın infaka dair bu işârî yorumların akademik çalışmalara pek konu edilmemiş olduğu görülmektedir. Bu nedenle bu çalışmamızla infakın işârî yorumlarını ortaya çıkarmayı ve ona dair tasavvufî tefsirlerde var olan anlam zenginliğini akademik literatüre sunmayı hedefliyoruz. Çalışmamızda tarihî süreçte öne çıkan tasavvufî tefsirlerde infak âyetlerine yapılan işârî yorumlar kaynak taraması yöntemiyle ortaya çıkarılmış ve elde edilen bu veriler kavramsal analiz yöntemiyle incelenmiştir. Buna göre sûfî müfessirler infaka dair âyetlerin yorumunu zâhirî ve bâtınî nimetler bağlamında ele almışlar, insanın sahip olduğu maddi varlıkların hayır yolda harcanması yanında, tezkiye ve tasfiye sonucu kalpte ortaya çıkan ilahî lütuflardan başkalarını faydalandırmayı da infak kapsamında görmüşlerdir. Bu durum işârî tefsirlerde infak kavramının çok daha derin anlam katmanlarına sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Tefsir
• Fıkıh
• İşârî Tefsir
• İnfak
• Tasadduk.

Kaynakça

1. Âlûsî, Şihâbüddin Mahmûd. Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-‘azîm ve seb‘i’lmesânî. Beyrut: İhyâü’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
2. Âsım Efendi. Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Başkanlığı Yayınları, 2013.
3. Askerî, Ebû Hilâl Hasan. el-Furûku’l-lügaviyye. Kahire: Dâru’l-‘İlim ve’s-Sekâfe, ts.
4. Ateş, Süleyman. İşârî Tefsir Okulu. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1998.
5. Ay, Mahmut. “İşârî Tefsirde İ‘tibâr/Analoji Yöntemi”. Dinî ve Felsefî Metinler Yirmi Birinci Yüzyılda Yeniden Okuma, Anlama ve Algılama Sempozyumu Bildirileri. ed. Bayram Ali Çetinkaya. 2/727-750. İstanbul: Ege Basım, 2012.
6. Baklî, Sadrüddîn Rûzbihân. ‘Arâisü’l-beyân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2008.
7. Beyzâvî, Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. Beyrut: Dâru’r-Reşîd, 2000.
8. Böwering, Gerhard. The Mystical Vision of Existence in Classical Islam: The Qur’anic Hermeneutics of the Sufi Sahl at-Tustari (d. 283/896). Berlin-New York: De Gruyter, 1980.

9. Bursevî, İsmail Hakkı. Tefsîru rûhi’l-beyân. İstanbul: Matbaatü Osmâniyye, 1330/1912.
10. Canbulat, Mehmet. Dini Terimler Sözlüğü. Ankara: DİB Yayınları, 2017.
11. Cessâs, Ahmed b. Ali er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l- ‘Arabî, 1996.
12. Cevherî, İsmail b. Hammad. es-Sıhâh tâcü’l-lüga ve sıhâhü’l-‘Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-‘İlmi li’l-Melâyîn, 1990.
13. Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân. Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. Beyrut: Mektebetü’l-İslamî, 2002.
14. Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali. Mu‘cemu’t-ta‘rîfât. thk. Muhammed Sıddık el- Minşâvî. Kahire: Dâru’l-Fadîle, ts.
15. Çağrıcı, Mustafa. “Cömertlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/72-73. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
16. Çağrıcı, Mustafa. “İnfak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/289. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
17. Dâye, Ebû Bekr Necmüddîn. et-Te’vîlâtü’n-Necmiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, 2009.
18. Dokgöz, Derviş. “İşârî/Tasavvufî Tefsirlerde Ahkam Âyetlerinin Yorumlanmasında İ‘tibâr Yönteminin Fıkhî Açıdan Değerlendirilmesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 37 (Nisan 2021), 117-142.
19. Ebüssuûd Efendi. İrşâdü’l-‘aḳli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
20. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 1998.
21. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-lüga. thk. Abdusselam Muhammed Harun. Mısır: Dâru’l-Mısriyye, 1964.
22. Gördük, Yunus Emre. “İşârî Tefsirin Mahiyeti, Şer‘î Temelleri ve Bâtınî Yorumdan Farkı”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 11 (2011), 2/9-47.
23. Gül, Ali Rıza. “Kur’an’daki İnfak Kavramının Anlam Yelpazesi”. Dini Araştırmalar 8/12 (2005), 239-261.
24. Hammad, Nezih. Mu’cemü’l-mustalahâti’l-mâliyye ve’l-iktisadiyye fi’l-fıkh. Şam: Dâru’l-Kalem, 2008.
25. Hayreddin Karaman vd. Kur’an Yolu: Türkçe Meal ve Tefsir. Ankara: DİB Yayınları 2007.
26. İbn ‘Acîbe, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Bahru’l-medîd fî tefsîri’l- Kur’âni’l-mecîd. thk. Ahmed Abdullah el-Kuraşî. Kahire: Hey’etü’l-Mısriyyeti’l- ‘Âmmeti li’l-Kitâb, 1999.
27. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed. el-Musannef. Cidde: Dâru’l- Kıble, 1427/2006.
28. İbn Kesîr. Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm. Riyad: Dâru Tayyibe, 1999.
29. İbn Mâce, Ebû Abdullâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. Kahire: Dâru İhyâi’l- Kütübi’l-‘Arabiyye, ts.
30. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, ts. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin Muhammed b. Ali. Fütûhâtü’l-Mekkiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
31. İsfahânî, Rağıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
32. Kaya, Ayhan. “Teorik ve Pratik Açıdan İnfak ve Îsâr Ahlakı”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (2013), 305-317.
33. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li ahkâmi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
34. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Letâifü’l-işârât. Kahire: Heyetü’l-Mısriyyeti’l-‘Âmmeti li’l-Kitâb, 2000.
35. Kutluer, İlhan. “Düşünme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/53-57. Ankara: TDV Yayınları, 1994.
36. Mâtürîdî, Ebû Mansûr b. Muhammed. Te’vîlâtü ehli’s-sünne. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2005.
37. Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc. el-Câmi‘u’s-sahîh. Riyad: Dâru Tayyibe, 2006.
38. Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed. Medâriku’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedîvî. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 2018.
39. Pusmaz, Durak. “Kur’an-ı Kerim’de İnfak Kavramı”. Diyanet İlmî Dergi 35/4 (1999), 49-56.
40. Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
41. Sands. Kristin Zahra. Sufi Commentaries on the Qur’an in Classical Islam. London and New York: Roudletge, 2006.
42. Schimmel, Annemarie. Mystical Dimensions of Islam. USA: University of North Carolina Press. 1975.
43. Serrâc, Ebû Nasr et-Tûsî. el-Luma‘ (İslam Tasavvufu). çev. Hasan Kâmil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
44. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. ed-Dürrü’l-mensûr fi’ttefsîri bi’l-me’sûr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2011.
45. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Medine: Vizâratü’ş-Şüûni’l-İslâmiyye ve’l-Evkâf, 1426/2005.
46. Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed. Hakâiku’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, 2001.
47. Şaban, Zekiyyüddin. İslam Hukuk İlminin Esasları. çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
48. Şahin, Osman. Fıkıh Usûlü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
49. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vili âyi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
50. Tirmizî, Muhammed b. İsa. el-Câmi‘u’l-kebîr. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996. Tüsterî, Sehl b. Abdullâh. Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘azîm. Kahire: Dâru’l-Harem li’t- Türâs, 2004.
51. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. İstanbul: Zehraveyn Yayınları, ts.
52. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. Tefsîru’l-keşşâf. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2009.
53. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbi’l-Halebî, ts.