Hadis Metinlerinde Tekrar Eden Bir İfadenin İzini Sürmek: ‘Şimdi Yanınıza Cennetlik Bir Adam Gelecek’ Terkibinin Rivayetlere Yansımaları ve Adaptasyonları

Öz

Bu makalede hadis metinlerinde sık sık karşılaşılan kalıp bir ifadenin izi sürülerek o ifadenin kökeni, hangi maksatlarla kullanıldığı ve hadisin metinleşme sürecine etkisi incelenmiştir. Çalışmada farklı sahâbîler muhatap alınarak “şimdi yanınıza cennetlik bir adam gelecek” şeklinde hadislerde yer alan kalıp bir ifadenin çeşitli metinlere yansımaları takip edilmiştir. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) farklı sahâbîleri muhatap alarak zaman zaman onları bu tür ifadelerle taltif ettiği bilinmektedir. Ancak bu ifadenin bazen özgün bağlamı dışında bilhassa Hz. Peygamber sonrası siyasi ayrışmalarda polemik konusu olan kimi sahâbîlerle ilişkilendirilerek kullanıldığı görülmektedir. Bu anlatılardaki bağlamsal kopukluklar onların kurgusal olduğu yönünde güçlü bir kanıt teşkil etmektedir. Çalışmadaki en temel bulgu, “şimdi yanınıza cennetlik bir adam gelecek” terkibinin benzer temalı farklı rivayetlerdeki anlatıların şekillenmesinde ve kurgulanmasında araçsal bir işlev görmüş olmasıdır. Dolayısıyla kurguya dayalı metinlere dercedilen bazı kalıp ifadeler orijinal bir temel ya da asıldan bağımsız değildirler. Araştırmada kalıp bir ifade ve uyarlamalarının farklı metinlerdeki yansımaları gözlemlenirken hadisleri yapısal açıdan inceleyen edebî eleştiri yöntemine başvurulmuştur. Zira kaynaklarda “cennetlik adam” ifadesiyle kalıp olarak aynı olmasa da benzer temaları işleyen farklı ifadelerin de bolca yer aldığı tespit edilmiştir. Böylece edebî yaklaşımın rivayet aşamalarında metinlerde nasıl bir değişiklik olduğunu takip etmede önemli bir araç olduğu neticesine ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Kalıp İfade
• Cennetlik Adam
• Adaptasyon
• Kurgu.

Tracing a Recurring Expression in Hadith Texts: Reflections and Adaptations of the Phrase ‘A Man of Paradise Will Now Come to You’ in Narrations

Öz

By tracing a formulaic expression frequently encountered in hadith texts, this study examines the origin of that expression, the purposes for its use, and its impact on the textualization process of hadith. It traces the textual manifestations of the frequently encountered phrase, “A man from the people of Paradise will soon come to you,” which is addressed to different Companions in various reports. While it is plausible that the Prophet Muhammad occasionally honored certain Companions with such expressions in specific contexts, the study argues that this formula was at times detached from its original setting and reapplied to figures who later became central to post-prophetic political and sectarian polemics. The contextual disjunctions found in these narratives provide strong evidence for their fictional character. The main finding of the study is that this formulaic expression (A man from the people of Paradise will soon come to you) played an instrumental role in shaping and constructing narratives across different traditions that share similar themes. Accordingly, formulaic expressions embedded in fiction-based reports should not always be regarded as wholly independent inventions; rather, they may preserve traces of an earlier textual or historical foundation. Methodologically, the study employs literary criticism, examining the structural features of hadith reports to identify how this formula and its adaptations appear in different textual contexts. Since the sources contain numerous expressions that are not identical to the “man of Paradise” formula but address similar themes, the article concludes that a literary approach is an essential tool for tracking textual transformation during the transmission process.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Formulaic Expression
• Man of Paradise
• Adaptation
• Fiction.

Kaynakça

1. Kaynakça Abdurrezzâk, Abdurrezzâk, Ebû Bekr Abdurrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî. el- Musannef. nşr. Habîburrahmân el-Azamî. 11 Cilt. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 2. Basım, 1403/1983.
2. Âcurrî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Huseyin b. Abdullah el-Bağdâdî. eş-Şerî‘a. thk. Abdullah b. Ömer b. Süleyman ed-Demîcî. 5 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1420/1999.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1421/2001.
4. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed. Fedâilu’s-sahâbe. thk. Vasiyyullah b. Muhammed Abbâs. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1403/1983.
5. Apaydın, Mehmet. Hadislerin Tespitinde Bütünsel Yaklaşım. İstanbul: KURAMER, 2020. Apaydın, Mehmet. Vâkıdî. İstanbul: Siyer Yayınları, 2021.
6. Belâzurî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Ensâbu’l-eşrâf. nşr. Süheyl Zekkâr - Riyâd Zerkelî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1997.
7. Berg, Herbert. The Development of Exegesis in Early Islam: The Authenticity of Muslim Literature from the Formative Period. London: Routledge, 2000.
8. Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. Amr. el-Müsned. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah. 18 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.

9. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmi‘u’s-sahîh. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1421. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-evsat. nşr. Mahmud İbrahim Zâyed. 2 Cilt. Kahire: Mektebetu Dâri’t-Türâs, 1397/1977.
10. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr. Riyad: en-Nâşir el- Mütemeyyiz, 1440.
11. Demir, Mahmut. Hadis ve İdeoloji: Şiî-Sünnî İhtilafının Hadis Rivayetine Yansımaları. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
12. Dere, Ali. “Hadis Literatürünün Kaynaklık Değeri Üzerine Bir Çözümleme Denemesi”. İslâm’ın Anlaşılmasında Sünnetin Yeri ve Değeri. 639-652. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
13. Doğanay, Süleyman. Hadis Rivayetinde Râvi Tasarrufları ve Doğurduğu Problemler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
14. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eşʿas es-Sicistânî. es-Sünen. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1421.
15. Ebû Nuʿaym, Ahmed b. Abdullah el-İsfahânî. Hilyetu’l-evliyâ’ ve tabakâtu’lesfiyâ’. 10 Cilt. Kahire: Dâru’s-Sa‘âde, 1394.
16. Ebû Nuʿaym, Ahmed b. Abdullah el-İsfahânî. Ma‘rifetu’s-sahâbe. nşr. Âdil b. Yusuf el-Azâzî. 7 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1419/1998.
17. Ebü’ş-Şeyh, Abdullah b. Muhammed el-Isfahânî. Tabakâtu’l-muhaddisîn biİsfahân ve’l-vâridîne aleyhâ. thk. Abdulgafûr Abdulhak Hüseyin. 4 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1412/1992.
18. Erdoğan, Tunahan. “Hadis İlminde Asl Terimi: Terminolojik Bir İnceleme”. 8th International Selçuk Scientific Research Congress. 2025.
19. Erul, Bünyamin. “Tasarrufâtü’r-ruvât fî mutûni’l-merviyyât = Rivayet Metinlerinde Râvilerin Tasarrufları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (2001), 173-312.
20. Günther, Sebastian. “Fictional Narration and Imagination within an Authoritative Framework”. Story-Telling in the framework of Non-Fictional Arabic Literature. ed. Stefan Leder. 433-471. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1998.
21. Hâkim en-Neysâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ale’s-sahîhayn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1990.
22. Hâris b. Ebî Usâme, Muhammed b. Hâris. Müsnedü’l-Hâris. thk. Hüseyin Ahmed Salih el-Bâkirî. 2 Cilt. Medine: Merkezu Hıdmeti’s-Sünne, 1413/1992.
23. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. nşr. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1422/2002.
24. Holtzman, Livnat. Anthropomorphism in Islam: The Challenge of Traditionalism (700-1350). Edinburgh: Edinburgh University Press, 2018.
25. Humeydî, Abdullah b. Zübeyr. el-Müsned. nşr. Hasan Selîm Esed ed-Dârânî. Şam: Dâru’s-Sekâ, 1996.
26. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah İbn Adî. el-Kâmil fî du‘afâ’i’r-ricâl. thk. Adil Ahmed Abdulmevcûd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1418/1997.
27. İbn Asâkir, Ebû’l-Kâsım Ali b. el-Hasen. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Ebû Saîd Ömer b. Garâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
28. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Muhammed. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1371/1952.
29. İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Muhammed. el-Musannef. nşr. Sa‘d b. Nâsır. 25 Cilt. Riyad: Dâru Kunûzi İşbîliyâ, 1436/2015.
30. İbn Ebî Âsım, Ahmed b. Amr eş-Şeybânî. el-Âhâd ve’l-mesânî. thk. Bâsim Faysal Ahmed el-Cevâbire. 6 Cilt. Riyad: Dâru’r-Râye, 1991.
31. İbn Ebî Âsım, Ahmed b. Amr eş-Şeybânî. es-Sünne. thk. Muhammed Nâsıruddin el-Elbânî. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1400.
32. İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân el-Büstî. el-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn ve’d-du‘afâ’ ve’l-metrûkîn. nşr. Mahmud İbrahim Zâyed. Halep: Dâru’l-Va‘y, 1396/1976.
33. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1421.
34. İbn Sa‘d, Muhammed b. Sa‘d. Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr. nşr. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1421/2001.
35. İbn Tâvûs, Radiyuddîn Ali b. Mûsâ. el-Yakîn bi-ihtisâsi Emîrilmuminîn Alî biimretilmuminîn. Beyrut: Dâru’l-Ulûm, 1410/1989.
36. İbnü’l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali. el-‘İlelu’l-mütenâhiye fi’l-ehâdîsi’l-vâhiye. Faysalâbâd: İdâretu’l-Ulûmi’l-Eseriyye, 1401/1981.
37. Karacabey, Salih. “Sa‘d b. Rebî‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/375-376. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
38. Karadeniz, Hatice. “Istılahlaşma Sürecinde Münker Hadis Kavramı”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 3/2 (2017), 57-92.
39. Kuzudişli, Ali. “Rivayetlerin Yapısal Analizine Giriş: İbn Sayyâd ile İlgili Rivayetler Üzerine Bir Yöntem Uygulaması”. Hadis Tetkikleri Dergisi 7/2 (2009), 85-128.
40. Kuzudişli, Ali. Rivayetlerde Sarmal Özellik. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2012.
41. Leder, Stefan. “Conventions of Fictional Narration in Learned Literature”. Story-Telling in the Framework of Non-Fictional Arabic Literature. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1998.
42. Leder, Stefan. “The Literary Use of the Khabar: A Basic Form of Historical Writing”. The Byzantine and Early Islamic Near East. Volume 1: Problems in the Literary Source Material. ed. Averil Cameron - Lawrence I. Conrad. New Jersey: Darwin Press, 1992.
43. Leder, Stefan. “The Paradigmatic Character of Madā’inī’s Shūrā Narration”. Studia Islamica 88 (1998), 35-54.
44. Meclisî, Muhammed Bâkır. Bihâru’l-envâr. 110 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t- Türâsi’l-Arabî, ts. Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbu’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1400/1980.
45. Moğultay b. Kılıç, Ebû Abdillâh el-Bekcerî. Şerhu Süneni İbn Mâce, thk. Kâmil Avîda. 5 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz, 1419/1999.
46. Muccâ‘a b. ez-Zübeyr, Ebû Ubeyde Muccâ‘a b. ez-Zübeyr el-Basrî. Hadîsu Muccâ‘a b. ez-Zübeyr. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1423.
47. Müslim, Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmi‘u’s-sahîh. Riyad: Dâru’s- Selâm, 1421.
48. Nesâ’î, Ahmed b. Şuayb. Hasâisu Alî b. Ebî Tâlib. thk. Ahmed Mîrîn el-Belûşî. Kuveyt: y.y., 1406/1985.
49. Netanzî, Muhammed b. Ali. el-Hasâisu’l-aleviyye alâ cemî‘i’l-beriyye. nşr. Alî Âl-i Kevser. Necef: Mecmau İhyâi’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1433/2012.
50. Noth, Albrecht - Conrad, Lawrence I. The Early Arabic Tradition: A Source- Critical Study. New Jersey: Darwin Press, 1994.
51. Özafşar, Mehmet Emin. Hadisi Yeniden Düşünmek. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
52. Sa‘îd b. Mansûr, Ebû Osmân Sa‘îd b. Mansûr b. Şu‘be el-Horasânî. es-Sünen. nşr. Habîburrahman el-Azamî. Hindistan: Dâru’s-Selefiyye, 1403/1982.
53. Sem‘ânî, Abdulkerim b. Muhammed. el-Ensâb. nşr. Abdullah Ömer el-Bârûdî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1408/1988.
54. Speight, R. Marston. “Narrative Structures in the Hadith”. Journal of Near Eastern Studies 59/4 (2000), 265-271.
55. Şeyh Müfîd, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. en-Nu‘mân el- Bağdâdî. el-İrşâd fî ma‘rifeti hucecillâh ‘ale’l-‘ibâd. Kum: Müessesetü Âli’l-Beyt li-İhyâi’t-Türâs, 2008.
56. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemu’s-sağîr. Beyrut: el-Mektebu’lİslâmî, 1405/1985.
57. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Mu‘cemu’l-kebîr. 25 Cilt. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, 1415/1994.
58. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. Müsnedu’ş-şâmiyyîn. thk. Hamdî b. Abdülmecîd es-Selefî. 4 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1405/1985.
59. Taberânî, Süleyman b. Ahmed. el-Muʿcemu’l-evsat. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l- Haremeyn, 1415/1994.
60. Taneri, Aydın. “Hâcib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/508- 511. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
61. Tayâlisî, Ebû Dâvûd. el-Müsned. thk. Muhammed Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1419.
62. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1421. Ünsal, Afra Görücüoğlu. Hadis Metinlerindeki Sayılar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
63. Vâkıdî, Muhammed b. Ömer. el-Megâzî. nşr. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmî, 1409/1989.
64. Yüksel Çamur, Fatma. Anlatıbilim ve Hadis. Ankara: TDV Yayınları, 2024.
65. Yüksel Çamur, Fatma. “Oryantalist Literatürde İslâmî Rivayetlerin ‘Kurgusallığı’ Meselesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 23/2 (2023), 883-912.
66. Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed. Mîzânu’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl. nşr. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1382/1963.