Ümmü Külsûm bint Ukbe’nin Hicretinin Siyasi, Sosyal ve Hukuki Yansımaları

Öz

Hz. Peygamber’in (s.a.s.) hayatı ve mücadelesi bağlamında hicret; manevî, sosyal ve siyasi anlamlar taşımaktadır. Muhacirlerin kimlikleri, aile bağları ve yaşadıkları meşakkatler, İslâm’ın yayılış sürecini ve meydana getirdiği sosyokültürel dönüşümü anlamak bakımından önemlidir. Bu makale, Hudeybiye Antlaşması sonrasında ailesinin refakati olmaksızın Mekke’den Medine’ye hicret eden ve hicreti Mümtehine Sûresinin 10. âyetindeki hükümlerin uygulanmasına konu olan Ümmü Külsûm bint Ukbe’nin hayatını, hicret sürecini, rivayetlerini ve İslâm toplumundaki yerini incelemektedir. Çalışmanın amacı, Ümmü Külsûm’ün hayatını tarihî, toplumsal ve dinî boyutlarıyla inceleyerek, onun şahsında ilk dönem Müslüman kadınların fedakârlık ve aidiyetlerini ortaya koymaktır. Nitel araştırma yöntemi doküman analizi veri aracının kullanıldığı çalışmada; siyer, tabakât, hadis, tefsir ve tarih kaynakları esas alınarak rivayetler tahlil edilmiş, klasik metinler karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Çalışmanın önemi, erken dönem İslâm tarihinde kadınların hicretini müstakil bir örnek üzerinden ele alması ve Ümmü Külsûm’ü biyografik bir figür görmenin ötesine geçerek inanç ve toplumsal dönüşümün temsilcisi olarak değerlendirmesidir. Bu doğrultuda çalışma, onun Mekke’den Medine’ye hicreti, ailesi tarafından geri istenmesi, Hudeybiye Antlaşması sonrasında iade edilmemesi ve Mümtehine Sûresinin 10. âyeti bağlamında Medine toplumuna kabul edilmesi gibi veriler üzerinden, iman tercihini aile ve siyasi baskılara rağmen bağımsız bir iradeyle sürdürdüğünü; böylece kadınların erken İslâm toplumunda tarihî süreci etkileyen aktif özneler olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Hadis
• Ümmü Külsûm bint Ukbe
• Sahâbe
• Kadın Sahâbîler
• Mümtehine 60/10.

The Political, Social and Legal Implications of the Hijrah of Umm Kulthum bint Uqba

Öz

Within the context of the Prophet’s (pbuh) life and struggle, the Migration carries profound spiritual, social, and political significance. The identities, familial ties, and hardships endured by the Emigrants are crucial for understanding the dissemination of Islam and the socio-cultural transformation it brought about. This article examines the life, migration process, narrations, and status in early Islamic society of Umm Kulthum bint Uqbah, who migrated independently from Mecca to Medina without family escort following the Treaty of Hudaybiyyah, and whose migration became subject to the rulings in the tenth verse of Surah al-Mumtahanah. The primary objective of this study is to explore the life of Umm Kulthum through its historical, social, and religious dimensions, thereby illustrating the sacrifices and sense of belonging embodied by early Muslim women through her persona. Utilizing a qualitative research methodology alongside document analysis, the study analyzes narrations based on primary sources in sirah, tabaqat, hadith, tafsir, and history, evaluating these classical texts through a comparative approach. The study is significant for addressing women’s migration via an independent case, portraying Umm Kulthum not just biographically, but as a representative of faith and social transformation. Accordingly, through data such as her migration, her family’s demand for her return, the refusal of her extradition after the Treaty of Hudaybiyyah, and her acceptance into Medina under Surah al-Mumtahanah (60/10), the study demonstrates that she maintained her faith independently despite familial and political pressures. Consequently, it highlights that women were active agents shaping the historical process in early Islamic society.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Hadith
• Umm Kulthum bint Uqba
• Ṣaḥāba
• Female Ṣaḥābas
• Mumtahanah 60/10.

Kaynakça

1. Abd b. Humeyd, Ebû Muhammed. el-Müntehab min Müsnedi Abd bin Humeyd. Riyad: Daru Belensiyye, 2002.
2. Abdürrezzâk es-San‘ânî. el-Musannef. Beyrut: Mektebü’l-İslâmî, 1983.
3. Ahmed b. Hanbel, el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût - Adil Mürşid. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2001.
4. Aydın, Abdullah. Mümtehine Sûresinde İmtihan. Bolu: Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
5. Başaran, Selman. “Ervâ bint Küreyz”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Mayıs 2026. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/erva-bint-kureyz
6. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Fütûhu’l-büldân. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1408/1988.
7. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Kitâbü’l-Cümel min ensâbi’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr-Riyâd Ziriklî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
8. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn. Şu‘abu’l-îmân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘ İlmiyye, 1421/2000.

9. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. İstanbul: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
10. Cümeylî, Sâdık. “Min A‘lâmi’s-Sahâbe: Ümmü Külsûm bint Ukbe radıyallâhu anhâ”. Terbiyetü’l-İslâmiyye 36/12 (2006), 6-10.
11. Cümeylî, Sâdık. “Min A‘lâmi’s-Sahâbe: Ümmü Külsûm bint Ukbe radıyallâhu anhâ”. Terbiyetü’l-İslâmiyye 38/6 (2010), 30-34.
12. Çiğdem, Recep. “Interfaith Marriage in Comparative Perspective”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 68/1 (2015), 59-86. http:// www.jstor.org/stable/43391670.
13. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. el-‘İlel. Haydarâbâd: Meclisü Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1385.
14. Derveze, M. İzzet. Kur’ân’a Göre Hz. Muhammed’in Hayatı. çev. M. Yolcu. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2011.
15. Dürre, Muhammed Ali Tâhâ. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Kerîm ve ‘irâbühû ve beyânühû. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 1430/2009.
16. Ebû Avâne, Ya‘kub b. İshâk. Müstahrec. Medine: el-Câmiatü’l-İslâmiyye, 2014.
17. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2015.
18. Ebû Yahyâ. “Ümmü Külsûm: el-Müslimetü’l-Muhacire”. Hadaratü’l-İslâm 18/4 (1977), 81-82.
19. Ebû Zür‘a, Ubeydullah b. Abdilkerîm b. Yezîd er-Râzî. ed-Du‘afâ ve ecvîbetu Ebî Zür‘a ‘alâ su’âlâti’l-Berẑa‘î. nşr. Muhammed b. ‘Ömer el-Ezherî. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîse, 2009.
20. Ebü’l-Vefa. “Ümmü Külsûm bint Ukbe”. Terbiyetü’l-İslâmiyye 13/6 (1971), 33-36.
21. Efendioğlu, Mehmet. “Velîd b. Ukbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Mayıs 2026. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/velid-b-ukbe
22. Ergüven, Nizamettin. “Nüzûl Sürecinde Ahkâmın Kronolojisi Üzerine Bir Araştırma”. Kesit Akademi Dergisi 5/21 (Aralık 2019), 226-260.
23. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâu ‘ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, ty. Halîfe b. Hayyât. Tabakâtü Halîfe b. Hayyât. nşr. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1414/1993.
24. Hallâl, Ebû Bekr. el-Vukûf ve’t-teraccül mine’l-câmi li-mesâili’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1415.
25. Hammûde, Hâlid. “Sîretü Ümmü Külsûm bint Ukbe radıyallâhu anhâ ve şey‘ün min Fevâidihi’t-Târîhiyye”. Mecelletü’l-Islâh 18/72 (2024), 27-30.
26. Handûdî, Ahmed b. Ali el-Gâmidî. “Dirâse Nakdiyye li Hadîsi Ümmü Külsûm bint Ukbe radıyallâhu anhâ: ‘Mâ sem‘itü Resûlallâhi sallallâhu aleyhi ve sellem yerahhasu fî şey’in…’”. Mecelletü Câmi‘ati’l-Melik Hâlid li’l-‘Ulûmi’ş- Şer‘iyye ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye 11/2 (2015), 75-127.
27. Hatîb el-Bağdâdî. el-Fasl li’l-vasli’l-müdrec fi’n-nakl. nşr. İbrahim el- Bahâvî. Kuveyt: y.y., 1975.
28. Hâzimî, Abdurrahman b. Muhammed b. Guneym. “Ümmü Külsûm bint Ukbe b. Ebî Muayt ve Merviyyâtühâ fî Kütübi’s-Sünne”. Mecelletü’l-Câmiati’l- Irâkiyye 54/1 (2022), 74-85.
29. Hüseyin, Nidal Ali. “Merviyyâtü’s-Sahâbiyyeti’l-Celîle Ümmü Külsûm bint Ukbe radıyallahu anhâ fî Kütübi’s-Sünne: Dirâse Tahlîliyye”. Mecelletü Câmiati’l-Enbâr li’l-‘Ulûmi’l-İslâmiyye 8/29 (2017), 129-192.
30. İbn Abdülber en-Nemerî. el-İstî‘âb fî ma‘rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412/1992.
31. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım. Târîhu medîneti Dımaşk. nşr. Muhibbuddin Ebû Saîd Ömer b. Garame el-Amravî. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1995-1998.
32. İbn A‘sem el-Kûfî. el-Fütûh. nşr. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
33. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
34. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed. el-Musannef. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2004.
35. İbn Habîb, Muhammed b. Habîb. Kitâbü’l-Muhabber. thk. Ilse Lichtenstadter. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, ts.
36. İbn Hacer el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Muhibbüddin el-Hatîb. 13 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Selefiyye ve Mektebetühâ, 1390/1970.
37. İbn Hacer el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1415/1995.
38. İbn Hacer el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984.
39. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. Cemheretü ensâbi’l-‘Arab, thk. Komisyon. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1403/1983.
40. İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân. es-Sahîh. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1433/2013.
41. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretu’n-nebeviyye. thk. M. es-Sekkâ - A. el-Ebyârî. Mısır: Şeriketü Matbaa, 1375.
42. İbn İshâk. Sîretü İbn İshâk el-müsemmâtü bi-Kitâbi’l-Mübtede’ ve’l-meb‘ as ve’l-megâzî. thk. Muhammed Hamîdullah. Konya: Hibaş Yayınevi, 1401.
43. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâil b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘Azîm. thk. Mustafa es-Seyyid Muhammed vd. Kahire: Müessesetü Kurtuba, 2000.
44. İbn Kudâme el-Makdisî. el-Muğnî. Riyad: ‘Alemü’l-Kütüb, 1417. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. el-Ma‘ârif. nşr. Servet el-Ukkaşe. b.y: Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-‘Âmme, 1413/1992.
45. İbn Receb el-Hanbelî, Zeynüddîn Abdurrahman b. Ahmed. Revâiu’t-tefsîr: el-Câmi‘ li-Tefsîri’l-İmâm İbn Receb el-Hanbelî. nşr. Ebû Muâz Târık b. İvazullah b. Muhammed. Riyad: Dârü’l-‘Âsıme ‘Â, 1422/2001.
46. İbn Sa‘d, Ebû Abdillah Muhammed b. Sa‘d. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, Kahire, 2001.
47. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillah b. Muhammed el-Meâfirî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘ İlmiyye, 2003.
48. İbnü’l-Cevzî. Sıfatü’s-safve. thk. Mahmûd Fahûrî - Muhammed Ravvâs Kal‘acî. Beyrut: y.y., ts. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî. el-Kâmil fi’t-târîh. Beyrut: y.y., 1987.
49. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed el-Muavviz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1415/1994.
50. İbnü’n-Neccâr, Muhammed b. Ahmed b. Abdülazîz el-Fütûhî. Ma‘ûnetü üli’n-nühâ Şerhu’l-müntehâ. Mekke: Mektebetü’l-Esedî, 2008.
51. İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk. Ma‘rifetu’s-sahâbe. nşr. Âdil b. Yûsuf el-Azzâzî. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1419/1998.
52. İsfahânî, Ebü’l-Ferec. Kitâbü’l-Egânî. Kahire: y.y., 1923-1935.
53. İsfahânî, Râgıb. ez-Zerî‘a ilâ mekârimi’ş-şerî‘a. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2007.
54. Kartal, Fatma. “Hz. Peygamber’in (sas) Yolculuklarında Hanımlar”. Siyer Araştırmaları Dergisi 7 (Ocak-Haziran 2020), 75-86.
55. Khair, Nur Saadah Hamisan vd. “The Role of Women and the Contextualization of Peace in Modern Times: Analysis on Hadith Perspective”. UMRAN- International Journal of Islamic and Civilizational Studies 10/3 (2023), 57-72.
56. Köksal, M. Asım. İslâm Tarihi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.
57. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘li-ahkâmi’l Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1408/1988.
58. Kusî, Atıyye Ahmed. “Nisâ’ün meşhûrât: Ümmü Külsûm bint Ukbe, evvelü Muhâcire fi’l-İslâm”. el-Müslimûn 44 (1982), 76-77.
59. Makdisî, Abdurrahman. eş-Şerhu’l-kebîr ‘alâ metni’l-muknî‘. Kahire: Dârü’l- Kitâbi’l-Arabî, ts.
60. Mâlik b. Enes. el-Muvatta. BAE: Müessesetü Zâyid, 2004.
61. Martı, Huriye. “Ümmü Külsûm Bint Ukbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 04 Nisan 2026. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ummu- kulsum-bint-ukbe
62. Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd el-Hanefî. el-İhtiyâr li-tâ‘lîli’l- muhtâr. Kahire: Matbaatü’l-Halebî, 1937.
63. Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâ’i’r-ricâl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
64. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîr-i Kebîr. Çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: İşaret Yayınları, 2006.
65. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. et-Temyîz. Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Kevser, 1410.
66. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
67. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. el-Ezkâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1994.
68. Nîsâbûrî, Hâkim. el-Müstedrek ‘ale’s-sahîhayn. b.y.: Darü’t-Tasil, 1435/2014.
69. Onuk, Kader. Başlangıçtan Günümüze Mümtehine Sûresi Tefsiri. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
70. Öğüt, Sibel. Hz. Peygamber Döneminde İslâm’ın Yayılmasında Kadınların Rolü. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
71. Öz, Şaban. Kur’ân’ın Peygamberi. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
72. Öztürk, Mahmut. “Kur’an-ı Kerim’de Kadınlara Karşı Bir Pozitif Ayırımcılık Örneği”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/31 (2014), 121-131.
73. Paksoy, Kadir. “Hadis Metodolojisinde İdrâc ve Müdrec Hadisler II”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/3 (2005), 213-230.
74. Palabıyık, M. Hanefi. “Cahiliye Dönemi ve İslâm’ın İlk Yıllarında Okuma- Yazma Faaliyetleri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 27 (01 Haziran 2007), 31-68.
75. Râzî, Fahreddin. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420.
76. Saîd b. Mansûr, Ebû Osmân. es-Sünen. Hindistan: Dâru’s-Selefiyye, 1982.
77. Süheylî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdillah. er-Ravdu’l-unf. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, ts.
78. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Târîhu’l-hulefâ. Beyrut: y.y., ts.
79. Şahyar, Ayşe Esra. “Sahabeden Bugüne Göç ve Kadın”. Din ve Hayat: İstanbul Müftülüğü Dergisi 33 (2018), 20-24.
80. Şevkânî, Muhammed b. Ali. Fethu’l-kadîr. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1993.
81. Şeybânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Hasan. el-Asl. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
82. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l- Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
83. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. Beyrut: Dâru’t-Turâs, 1967.
84. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu müşkili’l-âsâr. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1415/1994.
85. Tayâlisî, Süleyman b. Dâvûd. el-Müsned. Kahire: Dâru Hicr, 1999.
86. Tirmizî. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî - Ahmed Şâkir. Mısır: Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
87. Ürkmez, Ahmed. “Kaynak Değeri ve İçerik Tenkidi Açısından ‘Üç Yerde Yalan’ Rivayeti”. İslâm Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 2/2 (2017), 13-40.
88. Vâilî, Muhammed b. Hamûd. Buğyetü’l-muktasıd şerhu Bidâyeti’l-müctehid li-İbn Rüşd el-Hafîd. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
89. Vâkidî. Kitâbü’l-Megâzî. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Londra: Oxford University Press, 1966.
90. Yahyâ, Hac-Beşîr, Yahyâ. “Şahsiyyetü’l-‘Aded: Ümmü Külsûm bint Ukbe”. Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye 22/260 (1986), 112-115.
91. Ya‘kûbî, Ahmed b. Ebî Ya‘kûb, Târîhu Ya‘kûbî. Beyrut: y.y., ts.
92. Yiğit, İsmâil. “Ukbe b. Ebû Muayt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Mayıs 2026. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ukbe-b-ebu- muayt
93. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1408/1985.
94. Zübeyrî, Ebû Abdillâh Mus‘ab b. Abdillâh b. Mus‘ab. Nesebü Kureyş. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1982.
95. Zühaylî, Vehbe. et-Tefsîru’l-münîr fi’l-‘akîde ve’ş-şerî‘a ve’l-minhâc. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Mu‘âsır, 1991.