Kıraat Farklılıklarının Meâllere Yansıması: Diyanet İşleri Başkanlığı Meâlleri ve Türkiye Diyanet Vakfı Meâli Örneği

Öz

Kıraat ilmi, Kur’an metninin doğru biçimde okunmasını sağlarken âyetlerin anlam çeşitliliğini de ortaya çıkarmaktadır. Günümüzde hazırlanan birçok Kur’an meâlinde kıraat farklılıklarının sistematik bir yaklaşımla ele alınmadığı, hatta çoğu zaman tamamen göz ardı edildiği görülmektedir. Bu durum, Kur’an metninin anlam alanını daraltmakta ve kıraat ilminin meâl ve tefsir çalışmalarına sunduğu katkının yeterince görünür olmasını engellemektedir. Araştırmanın amacı, ferşü’l-hurûf kapsamında yer alan kıraat farklılıklarının meâl metinlerinde ne ölçüde dikkate alındığını ortaya koymak, bu farklılıkların anlam üzerindeki etkilerini incelemek ve kıraat farklılıklarının meâl çalışmalarında hangi yöntemle ele alınabileceğine dair bir model önermektir. Çalışma, meâllerin kıraat farklılıklarına yaklaşımını somut örnekler üzerinden ele alması ve uygulamaya odaklanması bakımından mevcut çalışmalardan ayrılmaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; doküman analizi tekniğiyle Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından basılan üç meâl ile Türkiye Diyanet Vakfı tarafından basılan bir meâl karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. İnceleme, yalnızca ferşü’l-hurûf kapsamındaki kıraat farklılıklarıyla sınırlandırılmış, usûlî farklılıklar değerlendirme dışında bırakılmıştır. Elde edilen bulgular, anlamı etkileyen kıraat farklılıklarının meâllerde sistematik biçimde yer almasının Kur’an’ın anlam derinliğini ortaya koymada ve tefsirsel perspektifi güçlendirmede önemli bir katkı sunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kıraat
• Ferşü’l-Hurûf
• Meâl
• Diyanet.

The Reflection of Differences in Recitation in Translations: The Examples of Translations by the Presidency of Religious Affairs and the Türkiye Religious Affairs Foundation

Öz

The science of Qirāʾāt ensures the correct recitation of the Qurʾān while revealing semantic diversity in its verses. Despite this significance, it is observed that many contemporary Qur’an translations (meāls) do not address qirāʾāt variations through a systematic and methodologically consistent approach; in many cases, these differences are largely ignored. Such an omission narrows the semantic scope of the Qur’anic text and limits the visibility of the valuable contributions that the science of qirāʾāt offers to translation and exegesis. The primary aim of this study is to determine the extent to which qirāʾāt variations within the scope of farsh al-ḥurūf are taken into consideration in Qur’an translations, to analyze the impact of these variations on meaning, and to propose a methodological model for incorporating qirāʾāt differences into translation studies. In this respect, the study distinguishes itself from existing research by examining translators’ approaches to qirāʾāt variations through concrete examples and by adopting an application-oriented perspective. A qualitative research design was employed, and comparative document analysis was conducted on three Qur’an translations published by the Presidency of Religious Affairs and one translation published by the Turkish Diyanet Foundation. The analysis is limited exclusively to qirāʾāt variations categorized under farsh al-ḥurūf, while procedural differences such as madd, imāla, and idghām are excluded from the scope of the study. The findings demonstrate that systematically incorporating meaning-affecting qirāʾāt variations into Qur’an translations significantly contributes to unveiling the depth of Qur’anic meaning and strengthening exegetical perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qira’at
• Farsh al-Hurūf
• Meâl (Translation)
• Diyanet.

Kaynakça

1. Albayrak, Halis. “Kıraat Sorunu”. Dînî Araştırmalar 4/11 (2011), 19-34.
2. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. el-Câmi‘u’s-sahîh. 3 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1992.
3. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 9. Basım, 1993.
4. Çelikel, Fatih. “Ferşî Kırâat Farklılıkları Bağlamında Bazı Kur’an Meâllerinin Mukayeseli Tahlili”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 15/1 (Haziran 2024- 1), 68-85. https://doi.org/10.51605/mesned.1483919.
5. Çetin, Metin. “Kasas Suresindeki Kıraat Farklılıkları ve Meâllere Yansıması”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 33 (Bahar 2024), 241-263. https://doi.org/10.56597/kausbed.1425053
6. Dimyâtî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Abdilganî el-Bennâ. İthâfü fuzalâi’l-beşer fi (bi)’l-kırââti’l-erba‘ate ‘aşer. thk. Şaban Muhammed İsmail. 2 Cilt. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1987.
7. Ebû Ali el-Fârisî, Hasan b. Ahmed. el-Hücce fî ‘ileli’l-kırââti’s-seb‘ 4. Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1428/2007.
8. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. Bahru’l-muhît. thk. Adil Ahmed Abdulmevcud - Ali Muhammed Muavvid. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, ts.

9. Fayda, Mustafa. “Nesî’”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/578- 579. Ankara: TDV Yayınları, 2006.
10. Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kıraat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2018.
11. Hasan Basri Çantay Meâli. Erişim 5 Ağustos 2025. https://www.kuranmeâli. com/AyetKarsilastirma.php
12. Hafeyân, Ahmed Mahmûd Abdüssemi‘. Eşheru’l-mustalahât fî fenni’l-edâ ve ‘ilmi’l-kırâât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1422.
13. Hatîb, Abdüllatif. Mu‘cemü’l-kırâât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru Sadeddin, 2000.
14. İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırââti’s-seb‘. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1399/1979.
15. İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ahmed. Muhtasar fî şevâzzi’l-Kur’ân (kırâât) min Kitâbi’l-Bedî‘. Kahire: Mektebetü’l-Mütenebbî, ts.
16. İbn Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed. Müsned. 6 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1982.
17. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
18. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed- Dabbâ‘. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 5. Basım, 2016.
19. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Müncidü’l-mukriîn ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1420.
20. İnan, Abdülkadir. Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Tercemeleri Üzerinde Bir İnceleme. Ankara: DİB Yayınları, 1961.
21. İnneci, Muzaffer. Tasavvufî Bakış Açısının Kur’ân Yorumuna Yansıması Rûhu’l-Beyân Tefsirinde Vahdet-i Vücut Anlayışı. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2025.
22. İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed b. Mufaddal Râgıb. Müfredâtu elfâzi’l-Kur’ân. thk. Safvan Adnan Dâvudî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1430.
23. İsmâil Hakkı İzmirli Meâli. Erişim 15 Nisan 2025. https://www.kuranmeâli. com/AyetKarsilastirma.php
24. Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: DİB Yayınları, 17. Basım, 2023.
25. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli (Diyanet Vakfı). çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: TDV Yayınları, 27. Basım, 2014.
26. Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed Ebî Bekr. Latâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. thk. Âmir es-Seyyid Osmân - Abdussabûr Şâhîn. Kâhire: el-Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1972.
27. Kaya, Sedat. “İmkân ve Gereklilik Bağlamında Kıraat Farklılıklarının Meallere Yansıtılması Meselesi: Bakara Sûresi Örneğinde Bir İnceleme”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (Aralık 2024), 287-311. https://doi. org/10.35415/sirnakifd.1514571
28. Kur’ân-ı Kerîm Meâli (Diyanet Eski). Erişim 14 Nisan 2025. https://www. kuranmeâli.com/AyetKarsilastirma.php
29. Kur’ân-ı Kerîm Meâli (Diyanet Yeni). çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: DİB Yayınları, 16. Basım, 2009.
30. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l- Kur’ân ve’l-mübeyyin limâ tezammenehû mine’s-sünneti ve âyi’l-furkân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim Ettafeyyiş. 20 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384.
31. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed. el-Kaysî, el-Keşf ‘an vücûhi’lkırââti’s- seb‘ ve ‘ilelihâ ve hucecihâ. thk. Muhyiddin Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1401/1981.
32. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’ttenzîl ve hakâ’iku’t-te’vîl. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1419.
33. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyin. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1401.
34. Sarı, Mehmet Ali. “Âsım b. Behdele”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/475-476. Ankara: TDV Yayınları, 1991.
35. Sarı, Mehmet Ali. “Harf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/163- 165. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
36. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. 5 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hanci, 3. Baskı, 1408/1988.
37. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmi‘u’l-beyân an te’vîli’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kâhire: Dâru Hicr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1422.
38. Uyar, Gülgün. “Ümmü Cemîl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/315-316. Ankara: TDV Yayınları, 2012.
39. Yeşildağ, Metin. Anlama Etki Eden Kırâat Farklılıklarının Türkçe Kur’an Meallerine Yansıması. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
40. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmud b. Ömer. el-Keşşâf an hakâiki’ttenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
41. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2. Basım, ts.