Biyografik Bir İnceleme: Hz. Peygamber’den Emevîlerin Yıkılışına Kadar Akdeniz’de Faaliyet Gösteren Müslüman Donanma Komutanları

Öz

Bu araştırma, erken İslâm döneminde Akdeniz’de faaliyet gösteren Müslüman donanma komutanlarını biyografik bir inceleme yöntemiyle ele almaktadır. Hz. Peygamber (s.a.s.), Hulefâ-yi Râşidîn (11-41/632-661) ve Emevîler (41- 132/661-750) dönemlerinde deniz gücünün oluşum sürecine katkı sağlayan şahsiyetler tarihsel bağlam içerisinde değerlendirilmiştir. İlk deniz harekâtı olarak Alkame b. Mücezziz’in (ö. 20/641) girişimi, İslâm ordularının denizcilik alanındaki erken dönem tecrübelerini göstermektedir. Hz. Osman döneminde (24-36/644-656) Muâviye b. Ebû Süfyân’ın (41-60/661-680) liderliğinde gerçekleştirilen Kıbrıs seferi, Müslümanların Akdeniz’deki varlığını güçlendirmiştir. Aynı dönemde Abdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh’in (ö. 36/656-657) Zâtüssavârî Savaşı’ndaki başarısı, Bizans’a ağır kayıplar verdirerek İslâm donanmasının gücünü ortaya koymuştur. Muâviye’nin Şam valiliği sırasında Bizans denizcilik stratejilerini yakından takip etmesi ve tersanelerdeki mühendislerden yararlanması, Müslümanların kısa sürede güçlü bir donanma kabiliyeti geliştirmelerini sağlamıştır. Bu süreçte komutanların kara orduları ile eşgüdümlü çalışmaları, İslâm dünyasının Bizans ile rekabet edebilir seviyeye ulaşmasında belirleyici olmuştur. Çalışma, kara fetihleriyle öne çıkan İslâm tarihine denizcilik boyutunda özgün bir katkı sunmakta; donanma gücünün coğrafi genişleme ve stratejik gelişmelerdeki rolünü çok boyutlu biçimde “Biyografik İnceleme” metoduyla ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Akdeniz Havzası
• Donanma
• Deniz Seferleri
• Donanma Komutanı.

Destekleyen Kurum

Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır.

Etik Beyan

Bu araştırmada kullanılan tüm veriler kaynakçada belirtilmiştir.

A Biographical Review: Muslim Naval Commanders Operating in the Mediterranean from the Prophet to the Fall of the Umayyads

Öz

This study examines Muslim naval commanders active in the Mediterranean during the early Islamic period through a biographical analysis. It focuses on the roles of military leaders in the time of the Prophet (pbuh), the Rashidun Caliphs (11-41 AH/632-661 CE), and the Umayyads (41-132 AH/661-750 CE), highlighting their contributions to the formation of naval power. The first naval expedition led by Alqama b. Mujazziz (d. 20 AH/641 CE) under the Prophet represents the initial attempts in maritime operations. During the caliphate of ʿUthmān (24-36 AH/644-656 CE), the Cyprus campaign directed by Muʿāwiya b. Abī Sufyān (41-60 AH/661-680 CE) strengthened Muslim presence in the Mediterranean. In the same period, ʿAbd Allāh b. Saʿd b. Abī Sarh (d. 36 AH 656-657 CE) inflicted heavy losses on Byzantium in the Battle of Dhāt al-Sawārī, demonstrating the strength of the Islamic fleet. Muʿāwiya’s close observation of Byzantine naval strategies and his use of local shipbuilders and engineers enabled rapid development of Muslim naval capabilities. Coordinated efforts between naval commanders and land armies allowed the Islamic world to reach a competitive level with Byzantium. By situating these figures within their broader historical context, this study contributes to the historiography of Islam by introducing a maritime dimension to a field traditionally dominated by narratives of territorial and land-based conquest. Drawing on the “Biographical Review” approach, it offers a multifaceted analysis of the role of naval power in processes of territorial expansion and strategic development.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Mediterranean Basin
• Navy
• Naval Expeditions
• Navy Commander.

Destekleyen Kurum

No external funding was used to support this research.

Etik Beyan

All data used in this research are listed in the bibliography.

Kaynakça

1. ‘Abbâdî, Ahmed Muhtâr - Sâlim, Abdülazîz. Târîhu’l-bahriyyeti’lİslâmiyye fi’l-Mağrib ve’l-Endelüs. Beyrut: Dâru’n-Nehdati’l-Arabiyye, 1969.
2. Abü’l Farac, Gregory Bar Hebraeus. Abü’l Farac Tarihi. çev. Ernest A. Wallis Budge - Ömer Rıza Doğrul. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1945.
3. ‘Adevî, İbrâhîm Ahmed. el-Esâtîlü’l-‘Arabiyye fi’l-bahri’l-ebyedı’lmütevessıt. Kahire: Mektebetü Nehzati Mısır, 1957.
4. ‘Adevî, İbrâhîm Ahmed. el-Ümeviyyûn ve’l-Bizantiyyûn, el-bahru’lebyedu’l- mütevessıt buhayratü’l-İslâmiyye. Kahire: Mektebetü’l-Anclo el-Mısrıyye, 1953.
5. Agapius, Mahbûb b. Kostantîn el-Menbicî. Kitâbü’l-‘Unvân. 2 Cilt. b.y: y.y., ts.
6. Archibald, R. Lewis. el-Kuvvâ’l-bahriyye ve’t-ticâre fî havdı’l-bahri’lmütevessıt (M 500-1100)-Translation of Naval Power and Trade in The Mediterranean A.D. 500-1100. çev. Ahmed Muhammed ‘Îsâ. Kahire: Mektebetü’n-Nehzati’l-Mısriyye, 1951.
7. ‘Aselî, Bessâm. Fennü’l-harbi’l-İslâmî fî ‘uhûdi’l-Hulefâi’r-Râşidîn ve’lÜmeviyyîn ‘ameliyyâtü cebehâti’ş-şimâliyye ve’ş-şarkıyye ve’l-bahriyye. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
8. Avcı, Casim. İslâm Bizans İlişkileri. İstanbul: Klasik Yayınları, 2003.

9. Aycan, İrfan. “Muâviye b. Ebû Süfyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/330-332. 2020. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/muaviye-bebu- sufyan. 11.05.2026,12:30
10. Ayhün, Erşahin Ahmet. İslâm’ın İlk Yıllarından Emevîler’in Sonuna Kadar Deniz Seferleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1989.
11. Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Fütûhu’l-büldân. thk. Abdullah Enîs et-Tabbâ‘ - Ömer Enîs et-Tabbâ‘. Beyrut: Müessesetü’l-Maârif, 1987.
12. Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr - Riyâd Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
13. Canbey, Özcan. Emevîler Döneminde İslâm Donanması. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1986.
14. Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-‘Arab kable’l-İslâm. 10 Cilt. Bağdat: Câmiatü Bağdâd, 2. Basım, 1993.
15. Çavuşoğlu, Mustafa. Hz. Peygamber Dönemi’nden Emevîlerin Yıkılışına Kadar Denizcilik. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2023.
16. Çavuşoğlu, Mustafa. “Orta Çağ’da Akdeniz Havzası’nda Müslüman Devletlerin Kullandığı Çok Amaçlı Bir Gemi: Müsettah”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (Eylül 2025), 922-946. https://doi. org/10.51702/esoguifd.1679617
17. Çavuşoğlu, Mustafa. “Orta Çağ’da Akdeniz’de Müslüman Devletler Tarafından Kullanılan Çok Amaçlı Bir Gemi: Berkûs”. Düzce İlahiyat Dergisi 9/1 (Haziran 2025), 116-137. https://doi.org/10.61272/duid.1680273
18. Demirkent, Işın. “Kıbrıs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/371-374. 2002. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/kibris 11.05.2026, 12:45.
19. Ebû Halîl, Şevkî. Fethu Sıkılliye bi kıyâdeti’l fakîhi’l mücâhid Esed b. Furât. Dımaşk-Beyrut: Dâru’l-Fikr - Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 2. Basım, 1998.
20. Elmakias, Avraham. The Naval Commanders of Early Islam A Prosopographical Approach. çev. Limor Yungman. United States of America: Gorgias Pres, 2018.
21. Erbaş, Furkan. “Mağrib Dönemi Fâtımîler’de Denizcilik/Donanma (297- 362/909-973)”. Düzce İlahiyat Dergisi 8/2 (Aralık 2024), 276-304. https://doi. org/https://doi.org/10.61272/duid.1548079
22. Erol, Burak Gani. Memlük Deniz Kuvvetleri. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
23. Halebî, Ali b. Burhâneddin. İnsânü’l-‘uyûn fî sîret-i emîni’l-me’mûn. thk. Seyyid Ahmed ez-Zeynî Dahlân. 3 Cilt. Mısır: Matbaatü Muhammed Efendi Mustafa, ts.
24. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr b. Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî. Târîhu Halîfe b. Hayyât. thk. Ekrem Ziyâ el-‘Umerî. Riyâd: Dâru Taybe, 2. Basım, 1985.
25. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr b. Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî. Kitâbü’t-Tabakât. thk. Ekrem Ziyâ el-‘Umerî. Bağdat: Matbaatü’l-‘Ânî, 1967.
26. Hourani, George Fadlo. Arab Seafaring -el-Arab ve’l milâha fi’l-muhîti’l- Hindî fi’l-usûri’l-kadîme ve evâili’l-kurûni’l-vüstâ. çev. es-Seyyid Ya’kûb Bekr. Kâhire-New York: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1958.
27. İbn Abdülber, Ebû Ömer Yusuf b. Abdullah. el-İstî‘âb fî ma‘rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Bîcâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1992.
28. İbn Abdülhakem, Ebü’l-Kâsım Abdurrahmân b. Abdillâh el-Mısrî el- Kureşî. Fütûhu Mısr ve’l-Mağrib. thk. Abdülmün’im Âmir - Charles Cutler Torrey. 2 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-‘Âmme li Kusûri’s-Sekâfe, 1961.
29. İbn A‘sem, Ebû Muhammed Ahmed b. A‘sem el-Kûfî el-Ahbârî. Kitâbü’l- Fütûh. thk. Ali Şîrî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Edvâ, ts.
30. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 15 Cilt. Kahire: Merkezü li’l-Buhûsi ve’d-Dirâsâti’l-Arabiyye, 2008.
31. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Tehzîbü’t-Tehzîb. thk. İbrâhîm ez-Zeybek - ‘Âdil Mürşid. 4 Cilt. Dımaşk- Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2014.
32. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
33. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâ’ü ebnâ‘i’z-zamân. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1970.
34. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd el-Endelüsî. Cevâmi‘u’ssîre ve hamsü resâ’ile uhrâ. thk. İhsân Abbâs - Nâsırudin el-Esed. Mısır: Dâru’l-Meârif, ts.
35. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlûddin Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmûrî. Beyrut: Dâru’l- Kitabi’l-Arabî, 3. Basım, 1990.
36. İbn Hurdâzbih, Ebü’l-Kâsım Ubeydullâh b. Abdillâh. el-Mesâlik ve’lmemâlik. thk. Michael Jan De Goeje. Leyden: Matbaatü Brill, 1889.
37. İbn İzârî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Beyânü’l-muğrib fî ahbâri’l-Endelüs ve’l-Mağrib. thk. Levi Provençal - C. S. Colin. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, 3. Basım, 1983.
38. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Kesîr. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdülkâdir el-Arnâût - Beşâr ‘Ivâd. 20 Cilt. Dımaşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2015.
39. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. el-İmâme ve’s-siyâse (İbn Kuteybe’ye nispet edilmektedir). thk. Ali Şîrî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Advâ, 1990.
40. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. el-Ma‘ârif. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 2. Basım, 1969.
41. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Hâşimî ez-Zührî. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2001.
42. İbn Seyyidünnâs, Ebü’l-Feth Fethuddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Ya‘merî. ‘Uyûnü’l-eser fî fünûni’l-megâzî ve’ş-şemâil ve’ssiyer. thk. Muhammed el-‘İyd el-Hadrâvî - Muhyiddîn Mestû. 2 Cilt. Medîne- Dımaşk: Mektebetü Dâru’t-Türâs-Dâru İbn Kesîr, ts.
43. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kâhire. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘İlmiyye, 1992.
44. İbnü’l-Esîr, İzzüddîn Ebü’l-Hasen Ali b. Ebi’l-Kerem Muhammed b. Muhammed Ebî Abdilkerîm b. Abdilvâhid eş-Şeybânî. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmûrî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 2012.
45. İbnü’l-Esîr, İzzüddîn Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed el-Cezerî. Üsdü’lgâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. 1 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
46. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. es-Sâib. Cemheretü’nneseb. thk. Nâcî Hasan. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb - Mektebetü’n-Nahdati’l- ‘Arabiyye, 1986.
47. Kelâî, Ebü’r-Rebî‘ Süleymân b. Mûsâ b. Sâlim ‘Aliye ‘Abdüssemî. elİktifâ’ bimâ tedammenehû min megâzî Resûlillâh ve’s-selâseti’l-hulefâ’. thk. Muhammed Kemâleddin el-İzzeddin Ali. 4 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1997.
48. Makrîzî, Takıyyüddin Ahmed b. Ali Abdülkâdir b. Muhammed. el-İmtâ‘u’lesmâ‘. thk. Muhammmed Abdülhamîd en-Nümeysî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, 1999.
49. Mantran, Robert. “Ikritısh”. The Encyclopaedia of Islam New Edition. ed. B. Lewis vd. 3/1082-1087. Leyden: E. J. Brill, 1986.
50. Mizzî, Hâfız Cemâlüddîn Ebû’l-Haccâc Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâ’irricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1992.
51. Özbey, Muhammet Talha. Geç Dönem Ortaçağ’da (1300-1500) Akdeniz Gemicilik Geleneği. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
52. Özkaya, Hakan. “İlk İslâm Donanması ve Hz. Osman’ın Rolü”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Journal of Turkish Researches Institute 69 (2020), 485-498.
53. Öztürk, Hakan. “Büsr b. Ebû Ertât’ın Hayatı ve Askerî Faaliyetleri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (Aralık 2025), 841-872. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1760155. 13.05.2026, 13:05.
54. Öztürk, Murat. “Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye’de Ortaçağ Türk ve İslâm Denizcilik Tarihi Çalışmaları”. Tarih Dergisi 81 (Kasım 2023), 367-412. https://doi.org/10.26650/iutd.20238111
55. Öztürk, Murat. Fâtımîler’in Deniz Gücü ve Akdeniz Hâkimiyeti. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
56. Öztürk, Murat. “Hz. Osmân Dönemi (23-35/644-656) Denizcilik Faaliyetleri ve Bahrî Seferler”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 18 (2021), 195-230.
57. Öztürk, Murat. “‘İhtiyat mı? Korku mu?’ Hz. Ömer’in (13-23/634-644) Deniz ve Denizciliğe Bakışı”. Tarih Dergisi-Turkish Journal of History 72 (2020), 21-43.
58. Öztürk, Murat - Koçuk, İsmail. “Zâtü’s-Savârî Deniz Muhârebesi (34/654- 655)”. Şarkiyat Mecmuası 45 (Ekim 2024), 367-387. https://doi.org/10.26650/ jos.1505534
59. Pryor, John H. - Jeffreys, Elİzabeth M. The Byzantine Navy ca 500-1204. Leiden-Boston: 2006.
60. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybeg. Kitâbü’l-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed Arnâûd - Mustafa Türkî. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arab, 2000.
61. Sarıkaya, Fatih. Abbasilerde Denizcilik (750-1258). Manisa: Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
62. Süheylî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullah b. Ahmed b. Ebü’l-Hasen el-Has‘amî. er-Ravzü’l-ünüf fî tefsîri’s-sîreti’n-nebeviyyeti li’bni Hişâm. thk. Tâhâ Abdürraûf Sa‘d. 4 Cilt. b.y.: Matbaatü el-Hâc Abdüsselâm b. Muhammed b. Şakrûn, 1971.
63. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Maârif, 2. Basım, 1967.
64. Theophanes. The Chronicle of Theophanes. çev. Harry Turtledove. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1982.
65. Utku, Nihal Şahin. Kızıldeniz: Çöl, Gemi ve Tacir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
66. Vâkıdî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer Vâkıd. Kitâbü’l-Megâzî. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1966.
67. Ya‘kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târîhu’l-Ya‘kûbî. thk. Abdülemîr Mühennâ. 2 Cilt. Beyrut: Şeriketü’lÂlemî, 2010.
68. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdillâh el-Bağdâdî er-Rûmî. Mu‘cemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
69. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a‘lâmi’nnübelâ’. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
70. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris. el-A‘lâm Kâmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-‘Arab ve’l-müsta‘rebîn ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlmi’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.