EBÛ HAYYÂN’IN EL-BAHRU’L- MUHÎT ADLI TEFSÎR’İNDE MÜTEVÂTİR KIRÂATLARIN NAHİV YÖNÜ

Öz

Hicrî 7. ve 8. yüzyıllarda hem Endülüs hem de Mısır bölgelerinde önemli dil âlimleri yetişmiştir. İbn Manzûr (ö. 711/1311), İbn Hişâm (ö. 761/1360), İbnü’l-Hâcib (ö. 646/1249), İbn ‘Usfûr (ö.669/1270), İbn Mâlik (ö. 672/1274) bunlardan bazılarıdır. Bu dönemde yetişen, yaşadığı döneme ve daha sonraki asırlara bıraktığı eserlerle ışık tutan âlimlerden biri de Ebû Hayyân el-Endelûsî (ö. 745/1344)’dir. Ebû Hayyân; birçok sa- hada eserler kaleme almıştır. Bu eserlerden en önemlisi tefsîr alanında te’lif ettiği el-Bahru’l-Muhît’tir. Bu eser; kırâatlar açısından çok zengin bir muhtevaya sahiptir. Ebû Hayyân; bu eserinde genellikle her âyette mevcût olan mütevâtir olsun şâzz olsun bütün kırâat vecihlerini zikretmiştir. Bu kırâat vecihlerini; mütevâtir- şâzz ayırt etmeden sarf ve nahiv gibi yönlerden incelemeye tâbi tutmuştur. Bu makalede; müellifin eserinde mütevâtir kırâatları nahiv yönünden nasıl değerlendirdiği ile ilgili

açıklamalar sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Ebû Hayyân,Kur’ân,Kırâat,Gramer,Nahiv

MUTAWATIR QIRAATS IN TERMS OF NAHW IN ABU HAYYAN’S TAFSIR TITLED AL-BAHR AL-MUHIT

Öz

The hijri 7th and 8th centuries witnessed im- portant linguists in Andu- lusia and Egypt. Some of them were Ibn Manzur (d. 711/1311), Ibn Hisham (d. 761/1360), Ibn al-Ha- jib (d. 646/1249), Ibn ‘Usfur (d. 669/1270), and Ibn Malik (d. 672/1274). One of those linguists of the time who enlightened his period and the ages to come with his works was Abu Hayyan al-Andalusi (d. 745/1344). He wrote many books in a number of fields. The most im- portant of his works is al-Bahr al-Muhit in the field of tafsir that has a very rich content in terms of qiraats. Abu Hayyan generally mentioned all the qiraat aspects ei- ther mutawatir or shazz found in every verse of the Qur’an. He analysed these qıraat aspects de- pendent on inspecting the aspects as sarf and nahw without discriminating mutawatir or shazz. This study will provide expla- nations, regarding how he assessed mutawatir qiraats in the aspect of nahw in his work.

Anahtar Kelimeler

• Ebu Hayyan,Quran,Qıraat,Grammer,Nahıv

Kaynakça

1. Adıgüzel, Mehmet; Kırâatlar Açısından Fahruddin Râzî ve Tefsîr-i Ke- bîri (Basılmamış Doktora Tezi), Erzurum Atatürk Üniversitesi S.B.E., Er- zurum-1998.
2. Afif Abdurrahman, “et-Tezkiretü li Ebî Hayyân el-Endülüsî”, Mecelletu Mecmai’l-lugati’l-Arabiyye bi Dımaşk, C.53/I, Şam-1978.
3. Bağdatlı İsmail Paşa, Hediyyetü’l-Ârifîn Esmâu’l-Müellifîn ve Âsâ- ru’l-Musannifîn, Milli Eğitim Bakanlığı, İstanbul-1955.
4. Beydâvî, Kâdî Nâsiruddîn Ömer; Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl, 2. Baskı, Beyrut-2004.
5. Dâvûdî, Şemsuddin Muhammed b. Ali, Tabakâtü’l-Müfessirîn, Dâ- ru’l-Kütübü’l-İlmiyye, Beyrut-ts.
6. Dımaşkî, Ebu’l-Mehasin Şemsuddin Muhammed b. Ali el-Huseynî, Zeylu Tezkireti’l-Huffâz li’z-Zehebî, Dımaşk-ts.
7. Dimyâtî, Ahmet b. Muhammed b. Abdi’l-ğani, İthâfu Fudalai’l-Beşer fi’l Kırâati’l-Erbea Aşer, Matbaa-i Amire, İstanbul 1285/1865.
8. Ebû Hayyân, el-Bahru’l-Muhît fî’t-Tefsîr, Dâru’l-Fikr, Beyrût-1992. Eyice Semavî, “Akmer Câmii” mad., TDV İslam Ansiklopedisi, II, 282.

9. Ebu’s-Suûd, Muhammed Kahire b. Muhammed, İrşâdü’l-Akli’-Selim ilâ Mezâye’l- Kitâbi’l-Kerîm, ts.
10. Ebû Ubeyde, M’amer b. Müsenna et-Teymî, Mecâzu’l-Kur’ân, (T’alik ve thk. Sezgin Fuat), Müessesetü’r-Risâle, II. Baskı, Beyrut-1401-1981.
11. Ebû Zür’a, Abdurrahman b. Muhammed b. Zencele, Hüccetü’l-Kırâat, (thk. Said el-Efğânî), Müessesetü’r-Risâle, II. Baskı, Beyrut-1399/1979.
12. Fârisî, Ebû Ali Hasan b. Abdulğaffâr; el-Hüccetü li’l-Kurrâi’s-Seb’a (thk. Bedrüddin Kahveci, Beşir Cuycâtî), I. Baskı, Dimeşk- 1404/1984.
13. Ferrâ, Ebû Zekeriyya Yahya b. Ziyad, Me’âni’l-Kur’ân, Âlemü’l-Kü- tüb, II. Baskı, Beyrut- 1371/1980.
14. Hanbelî, Ebu’l-Felah Abdulhay b.Ahmed b. Muhammed b. El-‘İmâd, Şezerâtu’z-Zeheb fî Ahbâri men zeheb, Dâru’l-Fikr, Beyrut-ts.
15. İbn Atıyye, Abdülhak b. Ğâlib; El-Muharraru’l-Vecîz fî Tefsî- ri’l-Kitâbi’l-Aziz, Fas – 1979-1991.
16. İbnü’l-Cezerî, Gâyetü’n-Nihâye fî Tabakâtü’l-Kurrâ, (nşr. G. Bergstra- esser), Mektebetü’l-Hancî, Mısır-1933.
17. İbn Hacer el-Askalânî Şihâbüddin Ahmed b. Ali, ed-Dureru’l-Kâmine fî A’yâni’l-Mieti’s-Sâmine, Dâru’l-Cîl, Beyrut- ts.
18. İbn Haleveyh, Ebû Abdillah Hüseyin b. Ahmed, Muhtasar fî Şevâz- zi’l-Kur’ân min Kitâbi’l-Bedi’ (nşr. C. Bergstraesser), Matbaatu’l-Rahmâ- niyye, Mısır 1934.
19. İbnü’l-Hatib Ebû Abdillah Lisânüddin Muhammed b. Abdullah, el-İhâta fî Ahbâri Gırnâta, (thk. Muhammed Abdullah ‘Inân), Mektebetü’l-Hancî, Kahire-1975.
20. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ’ İsmail; Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, Mısır-ts.
21. İbn-i Mücâhid, Kitabu’s-Seb’a fi’l-Kırâât (nşr. Şevkî Dayf), Dâru’l-Maâ- rif, Kahire 1400/1981, 3.baskı .
22. İbn Tağriberdî, Ebu’l-Mehâsin Cemaleddin Yûsuf b. Tağriberdî el-Ata- bekî, en-Nucûmu’z-Zâhire fî Mulûki Mısr ve’l-Kahire, Vezaretü’s-Sekâfe ve’l-İrşad, Kahire-1963.
23. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed; el-Câmiu li Ahkâmi’l-Kur’ân, Mı- sır-1966, 3. Baskı.
24. Kütübî, Muhammed b. Şakir, Fevâtü’l-Vefeyât, (Thk. İhsan Abbas), Dâru Sadr, Beyrut-ts.
25. Makkarî, Ahmed b. Muhammed, Nefhu’t-Tîb min Ğusni’l-Endelus er- Ratîb, (thk. İhsan Abbas), Dâru Sadr, Beyrut-1968.
26. Makrîzî, Takiyüddin Ebu’l-‘Abbas Ahmed b. Ali, el-Mevâ’iz ve’l-İ’tibâr bi Zikri’l-Hitati ve’l-Âsâr, Dâru Sâdır, Beyrut-ts.
27. Mekkî, Ebû Muhammed b. Ebî Talib Hemmuş el-Kaysî, Kitâbu’l-Keşf an Vücûhi’l-Kırâati’s-Seb’ ve İleliha ve Hiceciha, (thk. Dr. Muhyiddin Ra- mazan), Müessesetü’r-Risale, IV. Baskı, Beyrut- 1407/1987.
28. Özdemir, Mehmet “Cebelitârık”mad., TDV İslam Ansiklopedisi.
29. Palûvî, eş-Şeyh Hamid b. Abdilfettâh(ö.1173/1754), Zübdetü’l-İrfân, Hilal Yay., Arif Efendi Matbaası, İstanbul- 1312/1893.
30. Razi, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Hüseyin el-Kurayşî , et- Teymî, Tefsîr-i Kebîr (Mefâtihu’l-Ğayb), Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabi, Beyrut-ts.
31. Safedî, Salâhuddin Halil b. Aybek, el-Vâfî bi’l-Vefeyât,(thk. Helmut Ritter), Dâru’n-Ner Franz Siteiner, Wiesbaden-1970.
32. -------, Nektu’l-Himyân fî Nuketi’l-‘Umyân, el-Matbaatu’l-Cemâliyye, Kahire 1911.
33. Sübkî, Ebû Nasr Tâcuddin Abdulvehhab b. Ali b. Abdilkâfî; Ta- bakâtu’ş-Şâfi’iyyeti’l-Kubrâ, (thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî- Ab- dulfettâh Muhammed el-Hulv), Kahire-1964.
34. Suyûtî, Celalüddin Abdurrahman b. Ebî Bekr, Buğyetu’l-Vu’ât fî Ta- bakâti’l-Luğaviyyîn ve’n-Nuhât (thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim), Kahire-1964.
35. Taberî, Muhammed b. Cerîr; Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân, Mısır-1968, 3. Baskı.
36. Temel, Nihat, Kırâat ve Tecvîd Istılahları, MÜİF Y yay., İstanbul-1997. Yazır, Elmalılı Hamdi; Hak Dîni Kur’ân Dili (sdlş.:İsmail Karaçam, Emin Işık, Nurettin Bolelli, Abdullah Yücel), İstanbul- ts.
37. Zeccâc, Ebû İshâk İbrahim b. es-Serî, Me’âni’l-Kur’ân ve İ’râbuhu (thk. Abdülcelil Abduh Şiblî), Alemü’l-Kütüb, I. Baskı, Beyrut- 1408/1988. Zehebî, Marifetü Kurrâi’l-Kibâr, (Thk. Muhammed Avvâd Ma’rûf, Şuayb el-Arnavût, Salih Mehdî Abbâs), 1.baskı, Müessesetü’r-Risâle, Bey- rut-1404/1984. ----------, Siyeru A’lâmi’n-Nubelâ, Müessesetü’r-Risale, Beyrut-1985.
38. Zemahşerî, Cârullah Mahmûd b.Ömer; el- Keşşâf an Hakâiki’t-Tenzîl ve ‘Uyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl (thk. Yûsuf Hammâdî), Mektebetü Mısır, ts.
39. Ziriklî, Hayruddin, el-A’lâm, 3. baskı, Beyrut-1389/1969.