Tarihi Türkçe verileri temelinde Türkiye Türkçesindeki “-dA” ve “-dAkI” tümcelerinin sözdizimsel analizi

Öz

Bu çalışma, “-DA” Bulunma Durumu biçimbirimininin yüklemin bir parçası olarak yer aldığı tümcelere odaklanmaktadır. “-DA” biçimbirimi, Türkiye Türkçesinde “Ali oda-da(-dır).” gibi bir tümcede “-DIr” koşacıyla yüklemleşebilmektedir. Ancak diğer Durum biçim birimleri “-DA” gibi yüklemde bulunamamaktadır. Türkçenin tarihî metinlerinde ise “-DIr” koşacı, “dur-” eyleminin çekimlenmiş biçimiyle karşımıza çıkmaktadır: “kapuğ-da-turur”. “Dur-” eylemi koşaç görevi görmesinin yanı sıra, asıl anlamıyla da kullanılabilir. Ancak Türkiye Türkçesinde “-DA” ile kurulan tümcelerde özneler yüklemleştirilemezken (Zeytin dolap-ta(-dır)/*Dolap-ta zeytin(-dir.) tarihî metinlerde bu mümkündür: “qapuġında bir cāriya turur”. Ayrıca, Bulunma Durumu hem tarihî metinlerde hem de Türkiye Türkçesinde, bar/yok ve var/yok ile kurulan tümcelerde sıklıkla görülmektedir. Çalışma, tarihî metinlerden itibaren “-DA”nın yüklemde yer aldığı tümceler göz önünde bulundurularak öznelerin yüklemleşememe sebeplerini ele almaktadır. Üzerinde durulan diğer bir husus, “-DA” dışındaki Durum biçimbirimlerinin neden yüklemde yer alamadığıdır. Bu verilere göre, Türkiye Türkçesindeki Durum biçimbirimlerinin ana tümce dışında, yan tümce görünümleri de incelenmiştir. Ana dili sezgisiyle oluşturulan Türkiye Türkçesindeki örneklerden yola çıkarak araştırma sorularına dayanak oluşturması açısından tarihî Türkçedeki örneklere başvurulmuştur. Tarihî metinlerdeki koşaç yapısı üzerinden Türkiye Türkçesindeki yapılar analiz edilmeye çalışılmıştır. Buna göre çalışmada, “DUrUr”dan gelişen “-DIr” koşacının Eylem Öbeği Başı’nı oluşturduğu önerilmiş ve “-DA”yı kendine Tümleç olarak seçtiği vurgulanmıştır. Bunun yanı sıra, “-DA” biçimli yapıların Sıfat İşlevli Yan Tümce barındırdığı gözlemlenmiş ve bu nedenle Küçük Tümce oluştuğu ifade edilmiştir. Küçük Tümceler “-DAkI” biçimbirimiyle de oluşabilmektedir. Türkiye Türkçesinde öznelerin yüklemleşebilmesinde “-DAkI” biçimbiriminin ve özneyi temsil eden Dolgu Baş Ad’ın varlığının gerekli olduğu vurgulanmıştır. Bunlara ek olarak içsel özellik sergileyen “-DA”nın, içe gömülü tümcelerde ve ana tümcede yüklem oluşturabildiği; Çıkma ve Vasıta Durumu gibi içsel olan Durumların ise belirli şartlar çerçevesinde yüklemde yer alabildiği bulgusuna varılmıştır. “-A” Durumu da içsel olmasına rağmen yüklemcil değildir. Bunların dışında kalan Yalın Durum, Belirtme Durumu ve Tamlayan Durumu’nun ise yapısal olmasından yüklem meydana getiremediği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Küçük Tümce
• Bulunma Durumu
• Yüklem
• Varoluşsal Tümce
• Koşaç

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK / 2209-A

Proje Numarası

1919B012323517

Teşekkür

Bu çalışma, 1919B012323517 numaralı TÜBİTAK 2209-A projesi kapsamında desteklenmiştir. TÜBİTAK'a desteklerinden dolayı teşekkürlerimizi sunarız.

A syntactic analysis of “-dA” and “-dAkI” clauses in Türkiye Turkish based on historical Turkish data

Öz

This study focuses on clauses in which the Locative Case marker “-DA” functions as part of the predicate. In Türkiye Turkish, the morpheme “-DA” can be predicated through the copular marker “-DIr” in sentences such as “Ali oda-da(-dır)/Ali is in the room.” However, other Case markers cannot occur in predicate position in the same way as “-DA”. In historical stages of Turkish, the copular marker “-DIr” appears as the inflected form of the verb “dur-/to stand”, as in “kapuğ-da-turur/He/She stands at the door”. While the verb “dur-” may function as a copula, it can also be used in its lexical sense. In Türkiye Turkish, subjects cannot be predicated in clauses formed with “-DA” (e.g., Zeytin dolap-ta(-dır)/‘The olive is in the fridge’ vs. *Dolap-ta zeytin(-dir)), whereas this was possible in historical texts, as illustrated by “qapuġında bir cāriya turur/She is a concubine at his/her door”. Furthermore, the Locative Case frequently occurs in existential constructions with bar/yok in historical Turkish and var/yok in Türkiye Turkish. Taking into account clauses in which “-DA” appears in predicate position from historical periods onward, this study examines the reasons why subjects cannot be predicated in Türkiye Turkish. Another issue addressed is why Case markers other than “-DA” cannot occur in predicate position. On the basis of these data, the study also examines the subordinate clause realizations of case markers in Türkiye Turkish in addition to their use in main clauses. Examples from historical Turkish are employed to support the research questions, drawing on native-speaker intuitions from Türkiye Turkish. Structures in Türkiye Turkish are analyzed through the copular constructions attested in historical texts. Accordingly, the study proposes that the copular marker “-DIr”, which developed from “DUrUr”, constitutes the head of the Verb Phrase and selects “-DA” as its Complement. In addition, structures marked with “-DA” are observed to contain a Relative Clause, resulting in the formation of a Small Clause. Small Clauses may also be formed with the morpheme “-DAkI”. It is argued that, in Türkiye Turkish, the presence of the morpheme “-DAkI” and an Expletive Nominal Head representing the subject is necessary for subjects to be predicated. Moreover, the study concludes that the inherent Locative marker “-DA” can form predicates both in embedded clauses and in main clauses, while other inherent Cases such as the Ablative and Instrumental may appear in predicate position only under certain conditions. Although the Dative is also internal Case, it does not display predicative properties. By contrast, structurally governed Cases—namely the Nominative, Accusative, and Genitive—are found to be incapable of forming predicates.

Anahtar Kelimeler

• Small Clause
• Locative Case
• Predicate
• Existential Sentence
• Copula

Proje Numarası

1919B012323517

Kaynakça

1. Abney, S. P. (1987). The English Noun Phrase in its Sentential Aspect [Unpublished Ph.D. Thesis]. Indiana University, USA.
2. Adger, D. (2002). Core Syntax: A Minimalist Approach. Oxford University Press.
3. Alexiadou, A.; Haegeman, L., & Stavrou, M. (2007). Noun Phrase in the Generative Perspective. Berlin, New York: Mouton de Gruyter.
4. Alqarni, M. A. (2020). Introduction to Generative Syntax. Leiden & Boston: Brill.
5. Alyılmaz, S. (2010). Türkiye Türkçesinde Bulunma Hâli Kategorisi. Dil Araştırmaları, 7(7): 107-123.
6. Arslan Kechriotis, Z. C. (2009). Determiner Phrase And Case in Turkish: A Minimalist Account. Saarbrücken: Verlag.
7. Ata, A. (1998). Nehcü’l-Ferādis - Uştmaḫlarnıng Açuḳ Yolı - Cennetlerin Açık Yolu/III Dizin Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Ata, A. (2018). Orhun Türkçesi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

9. Ata, A. (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası, Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Aydın, A. (2017). Köktürk Abidelerinde “+Da” Ekinin Kullanılış Şekilleri, Cümlelerdeki Durumları ve Fonksiyon Yükleri. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 5(9): 1-21.
11. Baker, M. (2015). Case Its Principles and Its Parameters. United Kingdom: Cambridge University Press. Banguoğlu, T. (2019). Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Bayram, A. (2023). Bulunma Durumu Ekinin Kullanımları Üzerine Bir Değerlendirme. International Journal of Humanities and Education, 9(19): 23-48.
13. Bentley, D.; Ciconte, F. M., & Cruschina, S. (2013). Existential constructions in crosslinguistic perspective. Rivista di Linguistica, 25(1): 1-13.
14. Carnie, A. (2013). Syntax A Generative Introduction. UK: Wiley-Blackwell.
15. Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. Berlin: De Gruyter Moution.
16. Chomsky, N. (1981). Lectures on Government and Binding. USA: Foris Publications.
17. Chomsky, N. (1986). Knowledge of Language: Its Nature, Origin, and Use. New York – Westport, Connecticut and London: Praeger.
18. Chomsky, N. (1988). Lectures on Government and Binding. Dordrecht: Foris Publications.
19. Chomsky, N. (2015). The Minimalist Program. Cambridge, Massachusetts, London, England: The MIT Press.
20. Delice, H. İ. (2019). Türkçede Kaç İsim Durumu Vardır?. Y. Ulutürk Sakarya (Ed.) 6. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi (49-62). Ankara: Asos Yayınları.
21. Demir, N., & Yılmaz, E. (2010). Türk Dili El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayıncılık.
22. Demirci, M., & Dinçaslan, M. F. (2015). +ki Eki ve +DAki Yapısı Üzerine Bir İnceleme. International Journal of Language Academy, 3(4): 322-339.
23. Deniz Yılmaz, Ö. (2018). Türkçe Adlık İkincil Temsil Etme Ulamı (+ki Şekli). Dil Araştırmaları, 12(22): 47-62. Doherty, C. (2000). Clauses Without “That” – The Case for Bare Sentential Complementation in English. London and New York: Routledge.
24. Eckmann, J. (1995). Nehcü’l-Ferādı̇̄s - Uştmaḫlarnın͡g Açuq Yolı- Cennetlerin Açık Yolu. (Yay. Haz. S. Tezcan, H. Zülfikar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Erdal, M. (2004). A Grammar of Old Turkic. (Third edition). Boston: Brill.
26. Erdem Uçar, F. M. (2011). Çağatay Türkçesinde İsim [Yayımlanmamış Doktora Tezi].Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Francez, I. (2009). Existentials, Predication and Modification. Linguistics and Philosophy, 32(1): 1-50.
28. Freeze, R. (1992). Existentials and Other Locatives. Linguistic Society of America, 68(3): 553-595.
29. Göksel, A., & Kerslake, C. (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar. London and New York: Routledge.
30. Görgülü, E. (2019). Existential Constructions in Turkish. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 15: 15-30.
31. Hacib, Y. H. (1070a). Kutadgu Bilig. (Yay. Haz. Mustafa S. Kaçalin), Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78447/yusuf-has-hacib---kutadgu-bilig.html (18.03.2025).
32. Hacib, Y. H. (1070b). Kutadgu Bilig. (Yay. Haz. Muzaffer Tunçel). Ankara: Gençlik Spor Yayınları.
33. Hamilton, J. R. (2020). Budacı İyi Kalpli ve Kötü Kalpli Prens Masalının Uygurcası: Prens Kalyānamkara ve Pāpamkara Hikâyesi. (Çev. E. Korkut, İ. Birkan). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
34. Hazout, I. (2004). The Syntax of Existential Constructions. Linguistic Inquiry, 35(3): 393-430.
35. Hornstein, N., Nuñes, J., & Grohmann, K. (2005). Understanding Minimalism. New York: Cambridge University Press.
36. Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge: Cambridge University Press.
37. Keskin, C. (2009). Subject Agreement-Dependency of Accusative Case in Turkish or Jump-starting Grammatical Machinery. Utrecht: LOT.
38. Kim, B. J. (2024). English And Korean in Contrast A Linguistic Introduction. New Jersey: John Wiley & Sons. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Kormuşin, İ., Mozioğlu, E., Alimov, R., & Yıldırım, F. (2016). Yenisey-Altay-Kırgızistan Yazıtları ve Kağıda Yazılı Runik Belgeler. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
40. Kornfilt, J. (2003). Subject Clause in Turkish Nominalized Clauses. Syntactic Structures and Morphological Information (Eds. U. Junghanns and L. Szucsich). Berlin and New York: Mouton de Gruyter. 1-88, https://www.academia.edu/16379948/Subject_Case_in_Turkish_nominalized_clauses?sm=b (07.02.2024).
41. Kuram, K. (2006). Türkçede Yer Öbeklerinin Bazı Sözdizimsel Özellikleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
42. Kuram, K. (2020). Locatives as Small Clause Predicates in Turkish. Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, 23: 117-136.
43. Küçük, M. (2014). Eski Anadolu Türkçesi Dönemine Ait Satır arası İlk Kur’an Tercümesi (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
44. Küçüksakarya, E. (2024). Türkçede Küçük Tümceler [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Lyons, J. (1967). A Note on Possessive, Existential and Locative Sentences. Foundations of Language, 3(4): 390-396.
46. Max Planck Institute. (2026). Leipzig Glossing Rules. https://www.eva.mpg.de/lingua/resources/glossing-rules.php
47. McNally, L. (1998). Existential Sentences without Existential Quantification. Linguistics and Philosophy, 21(4): 353-392.
48. Öztekten, Ö. (1997). “"Erat" Sözü Hakkında”. Türk Dili, 552: 520-524.
49. Öztürk, E., & Erguvanlı Taylan, E. (2016). Possessive Constructions in Turkish. Lingua, 182: 88-108.
50. Roberts, I. (2023). Beginning Syntax: An Introduction to Syntactic Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
51. Sağ, Y. (2013). Copula in Turkish. Proceedings of the 8th Workshop on Altaic Formal Linguistics (WAFL 8), MITWPL 67: 293-298.
52. Sawyer, J. (1973). Existential Sentences: A Linguistic Universal?. American Speech, 48 (3)/(4): 239-245.
53. Seydi, M. (2020). Existential negation in Turkish: A functional approach. Journal of Language and Linguistic Studies, 16(2): 647-660.
54. Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi Grameri. (Yay. Mehmet Ölmez). İstanbul: Kitap Matbaası.
55. Tekin, T. (2017). Orhon Yazıtları: Kültigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
56. Tortora, C. (2018). Understanding Sentence Structure: An Introduction to English Syntax. America: Wiley Blackwell.
57. Van Peteghem, M., & Paykin, K. (2013). “The Russian genitive within the NP and the VP”. (Eds. A. Carlier and J.C. Verstraete), The Genitive. Volume 5. Amsterdam/Philadelphia. John Benjamins Publishing Company. 55-104.
58. Veselinova, L. (2013). Negative existentials: a cross-linguistic study. Rivista di Linguistica, 25(1): 107-145.
59. Yarar, E. (2020). A Text-Based Analysis of Turkish Existential Sentences. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 37(1): 220-234.