Abdülhak Hâmid Tarhan’ın Makber Adlı Eserinde Kayıp ve Yas

Öz

Yas sevilen varlığın veya imgenin yitirilmesi sonucunda yaşanan acıya karşı ruhsallıkta gelişen insani tepki biçimidir. Sevilenin ölümünün kabullenilmesi, yas deneyiminin farklı aşamalarından geçmeyi zorunlu kılar zira, kaybın kabullenilmesi ve gerçekliğe dönüş ancak yas çalışması ile mümkündür. Yas süreci egonun yitirilen sevgi nesnesinden ayrılmaya karşı direnç göstermesi, yitirilenin imgesinin hatırlamalarla canlandırılışı, ölüye kavuşma veya onunla bütünleşme arzusu, arayış, bekleyiş, öfke ve nihayetinde yaşama tekrar adapte oluşu içerir. Kaybın kabullenilmesi ve gerçekliğe dönüş ise yitirilenin hafızada yeniden konumlandırılmasını ve yeni bir sevgi nesnesine bağlanmaya hazır hâle gelinmesini sağlar. Abdülhak Hâmid Tarhan’ın ölen eşi Fatma Hanım’ın ardından kaleme aldığı eseri Makber’de şair öznenin acısını içselleştirme süreci kaybı özleme, arama, öfke, isyan ve kabullenme aşamalarıyla yansıtılır. Ölü eşin imgesini sanat aracılığıyla ölümsüz kılıp ona bir vücut verme çabasıyla kaybı simgeleştirir. Ölüye ve mezara kendilerinde içkin bulunan değerlerin üstünde, yüce bir anlam kazandırır. Makber’de ölüm ve ölü bağlamında yapılan çalışmalarda kaybın şiire yansımaları psikanalitik açıdan yas çalışması süreci bağlamında değerlendirilmemiştir. Bu çalışmada ise Makber’de ölümün şair öznenin ruh dünyasına etkileri ve yas deneyiminin görünümleri söz konusu kuramsal yaklaşımla ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat Şiiri
• Abdülhak Hamid Tarhan
• Makber
• Psikanaliz
• Kayıp
• Yas.

Grief and Mourning in Abdülhak Hâmid Tarhan’s Makber

Öz

Mourning is a psychological response that arises as a reaction to pain caused by the loss of a loved one or an idealized image. The acceptance of a loved one’s death necessitates the passage through various stages of the mourning experience, as the acknowledgment of loss and the return to reality become possible only through the work of mourning. The mourning process involves the ego’s struggle to detach from the lost loved one, the revival of their image through memory, the longing for reunion, and eventual adaptation to life. Accepting the loss and returning to reality allow the lost figure to be redefined in memory and open the way for new emotional attachments. In Abdülhak Hâmid Tarhan’s Makber, written after the death of his wife Fatma Hanım, the poet’s process of internalizing grief is reflected through the stages of longing, searching, anger, rebellion, and acceptance. Through the effort to immortalize the image of his deceased wife and give her a new form through art, he transforms the experience of loss into a symbolic expression. He attributes to the dead and the grave an exalted meaning that transcends their inherent value. In studies on Makber that focus on death and the deceased, the reflections of loss in the poem have not been examined within the framework of the psychoanalytic concept of the work of mourning. This study, however, explores the influence of death on the poet’s inner world and the manifestations of the mourning experience in Makber through this theoretical framework.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat poetry
• Abdülhak Hamid Tarhan
• Makber
• Psychoanalysis
• loss
• mourning.

Kaynakça

1. Akün, Ö. F. (1959). Makber’den Önce Abdülhak Hâmid’de Ölüm Temi. İstanbul: İSAM Kütüphanesi T811.31. (Yayımlanmamış Doçentlik Tezi).
2. Bezirci, A. (2000). Abdülhak Hâmit. İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
3. Bilgegil, M. K. (1959). Abdülhak Hâmid’in Şiirlerinde Ledünnî Mes’elelerden Allah I. İstanbul: Osman Yalçın Matbaası.
4. Bowlby, J. (2021). Kaybetme: Üzüntü ve Depresyon. C. III. çev. Nur Nirven, Nüket Diner, İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
5. Çalışkan, A. (2005). “Abdülhak Hâmid Tarhan’ın Makber’inden Bazı Bendlerin Tahlili”. Ekev Akademi Dergisi, S. 22, 2005, 143-160.
6. Enginün, İ. (1986). Abdülhak Hâmid Tarhan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
7. Frantzen, M. K. (2024). Depresyonun Estetiği ve Politikası. çev. Elif Kayurtar, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
8. Freud, S. (2002). “Yas ve Melankoli (1917 [1915] )”, Metapsikoloji. çev. Emre Kapkın, Ayşe Tekşen Kapkın, İstanbul: Payel Yayınları, 243-259.

9. Freud, S. (2019). Uygarlığın Huzursuzluğu. çev. Haluk Barışcan, İstanbul: Metis Yayınları.
10. Grigg, R. (2024). “Unutma ve Hatırlama”, Lacan Depresyon ve Melankoli Hakkında Ne Dedi?. ed. Derek Hook & Stijn Vanheule, çev. Pınar Garan, İstanbul: Axis Yayınları, 89-100.
11. Gül, M. (2016). “Abdülhak Hâmid Tarhan’ın Şiirlerinde Ölüm”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 6., S. 12., 371-384.
12. Klein, M. (2023). Sevgi, Suçluluk ve Onarım ve Diğer Yazıları 1921-1945. çev. Ayşe Tekşen, İstanbul: Alfa Yayınları.
13. [Kuntay], M. C. (2006). “Hâmid Hakkında”, Hâmidnâme, hzl. İhsan Sâfi, İstanbul: Kutup Yıldızı Yayınları, 163-168. Kübler-Ross, E., Kessler, D. (2014). On Grief & Grieving: Finding the Meaning of Grief Through the Five Stages of Loss. New York: Scribner.
14. Leader, D. (2021). Depresyon Yas ve Melankoli. çev. Ayça Göçmen, İstanbul: Encore Yayınları.
15. Mcgowan, T. (2018). Sahip Olmadığımız Şeyin Keyfini Sürmek: Psikanalizin Politik Projesi. çev. Kemal Güleç, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
16. Nasio, J.-D. (2007). Aşk Acısı. çev. Hatice Bakanlar, Canan Coşkan, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
17. Okay, M. O. (2003). “Makber”, TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 27., 427-428. https://islamansiklopedisi.org.tr/makber (15.10.2025).
18. Okay, M. O. (2014). Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı. İstanbul: Dergâh Yayınları.
19. Özer, E. E. (2001). “Abdülhak Hâmit Tarhan’ın Poetikası ve Makber’deki Yenilikler”, Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. C. 10., S. 10., 72-78.
20. Özkan, A., Baltacı, S. (2020). “Freud ve Lacan’ın Psikanalitik Kuramlarında Yastan Ayrışan Melankolik Özne”, Psikoloji Çalışmaları. C. 40., S. 2., 317-333.
21. Özmen, E. (2020). Vazgeçemediklerinin Toplamıdır İnsan: Yas, Melankoli ve Depresyon. İstanbul: İletişim Yayınları.
22. Padar, P. (2017). “Ölüm Hastalığı”, Neden Ölüm Dürtüsü. İstanbul: Bağlam Yayınları, 33-40.
23. Parlatır, İ. (1992). “XIX. Yüzyıl Yeni Türk Şiiri”, Türk Dili, S. 481-482., 1-285.
24. Phillips, A. (2019). Öyle ve Böyle: Yeni ve Seçilmiş Denemeler. çev. İpek Şen, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
25. Sâfi, İ. (2006). Altın Suyuna Batırılmış Bir Hayat: Abdülhak Hamid Tarhan. İstanbul: Dergâh Yayınları.
26. Sâfi, İ. (2018). “Makber’de Fatma Hanım”, Necat Birinci Armağanı. İstanbul: Berikan Yayınları, 153-180.
27. Şen, C. (2025). “Oğuz Atay’ın Eserlerinde Sahip Olunamayan Kaybın Arzusu: Kaybın Görüngüsü”, Hece. S. 337, 148-173.
28. [Tansel], F. A. (1937). “Hamid ve Makber”, Ülkü Halkevleri Dergisi. C. IX. S. 51. Ankara: Ulus Basımevi, 205-209.
29. [Tarhan], A. H. (1303/[1886]). Makber. nşr. Kitapçı Arakel, İstanbul: Matbaa-i A.K. Tozliyan İdâre-i Şirket-i Mürettibiye Matbaası.
30. [Tarhan], A. H. (1948). Makber, İstanbul: Kanaat Kitabevi.
31. Tanpınar, A. H. (2013). On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi. hzl. Abdullah Uçman, İstanbul: Dergâh Yayınları.
32. Tarhan, A. H. (2024). Makber-Günümüz Türkçesiyle. hzl. İhsan Sâfi, İstanbul: BKY-Babıali Kültür Yayıncılığı.
33. Volkan, V. D., Zintl, E. (2010). Gidenin Ardından. çev. Işıl Vahip, Müge Kocadere, İstanbul: Oa Yayınları.