Tomris ve Kirus’ta Zıt Anlamlılığın İşlevleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

“Tomris ve Kirus” adlı eserde Türklerin en önemli atalarından biri olan Alp Er Tunga’nın torunu olarak tanınan Tomris Hatun’un hikâyesi anlatılmaktadır. Bu çalışmada Tomris ve Kirus hikâyesindeki zıt anlamlı sözcükler söz dizimsel olarak gerçekleştirdikleri söylemsel işlevlerine göre incelenmiştir. Varlıkları ve kavramları benzer veya farklı özelliklerine göre sınıflandırma sisteminin dile yansıması olan zıt anlamlılığın işlevleri üzerine çeşitli dillerde çalışmalar yapılmıştır. Türkçe temelli olarak zıt anlamlılığın söylemsel işlevlerini tespit etmeye yönelik çalışmalar, Türkçede bu konu ile ilgili çok çalışma yapılmamış olması açısından önem taşımaktadır. Tomris ve Kirus hikâyesinde zıt anlamlı sözcüklerin tanıklanan söylemsel işlevleri şunlardır: Yardımcı zıt anlamlılık, eş güdümlü zıt anlamlılık, karşılaştırma, dönüşüm, ayırt edicilik, eş zamanlılık, çatışma, uç değer, denklik, sürerlik, ikili sınıflandırma, nedensellik, olumsuzlayıcılık, ortalama, iş birliği. Eş güdümlü zıt anlamlılık işlevi 20 örnekle görüntülenme sıklığı en yüksek işlev olmuştur. Görüntülenme sıklığı en yüksek diğer iki işlev ise 13 örnekle yardımcı zıt anlamlılık işlevi ve 14 örnekle dönüşüm işlevidir. Eş zamanlılık, denklik ve ortalama işlevleri ise birer örnekte gözlemlenmiştir. Kullanım sıklığı en yüksek olan zıt anlamlı çiftler 9 örnekle erkek/kadın, 6 örnekle gök/yer, 4 örnekle oğul/kız, ana/baba, 3 örnekle sağ/sol, gece/gündüz, git-/dön- çiftleridir. Eylemlerden oluşan zıt anlamlı çiftlerin hareketle bağlantılı olarak dönüşüm işlevinde daha aktif bir şekilde görüldüğü saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tomris ve Kirus
• anlam bilim
• zıt anlamlılık
• söylemsel işlev
• dikotomi

A Study on the Functıons of Antonym in Tomris and Kirus

Öz

The work titled “Tomris and Kirus” tells the story of Tomris Hatun, who is known as the granddaughter of Alp Er Tunga, one of the most important ancestors of the Turks. This study examines the antonyms in the story of Tomris and Kirus syntactically according to their discursive functions. Studies have been conducted in various languages on the functions of antonyms, which are the language reflection of the system of classifying entities and concepts according to their similar or different characteristics. Studies aimed at determining the discursive functions of antonyms based on Turkish are important as there are not many studies on this subject in Turkish. The discursive functions of antonyms witnessed in the story of Tomris and Kirus are as follows: Ancillary antonymy, coordinated antonymy, comparison, transformation, distinctiveness, simultaneity, conflict, extreme value, equivalence, continuity, binary classification, causality, negation, average, cooperation. The coordinated antonymy function was the function with the highest frequency of appearance, with 20 examples. The other two functions with the highest frequency of appearance are the ancillary antonymy function with 13 examples and the transformation function with 14 examples. The simultaneity, equivalence, and average functions were observed in one example each. The antonym pairs with the highest frequency of use are man/woman with 9 examples, sky/earth with 6 examples, son/daughter, mother/father with 4 examples, right/left, night/day, go/turn with 3 examples. It has been determined that antonym pairs consisting of verbs are seen more actively in the transformation function in connection with movement.

Anahtar Kelimeler

• Tomris and Kirus
• semantics
• antonym
• discursive function
• dichotomy

Kaynakça

1. Akçataş, A. (2011). “A Study on Antonymous Relations in Turkey Turkish Proverbs and Idıoms”. Turkish Studies. C. 6, S. 1, 311-322.
2. Aksan, D. (2009). Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Ankara: Engin Yayın Evi.
3. Akşehirli, S. (2018). “Türkçede Bağımlı Karşıt Anlamlılık”. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi. C. 4, S. 1, 41-60.
4. AlHedayani, R. (2016). Antonymy in Modern Standard Arabic. (Ph.D. Dissertation). Brighton: University of Sussex.
5. Clark, H. H. (1970). “Word Associations and Linguistic Theory”. New Horizons in Linguistics içinde (271-286), ed. John Lyons. Baltimore: Penguin.
6. Çetin, S. (2024). Türkiye Türkçesinde Karşıtanlamlılık ve Eşgörünüm. (Doktora Tezi). Uşak: Uşak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
7. Çetin, S. (2017). “Dede Korkut Kitabı’nda Zıt Anlamlılığın Eşgörünümlü Kullanımları”. XII.Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri Kitabı (İhsan Doğramacı’ya Armağan) içinde (48-60), ed. Rasim Özyürek, Ayşegül Celepoğlu ve Aziz Gökçe. Ankara: Bilkent Üniversitesi Yayınları.
8. Jones, S. (2002). Antonym: A Corpus-based Perspective. London: Routledge.

9. Kalafat, Y. (1998). “Karakalpak Türklerinde Halk İnançları”. Milli Folklar. S. 40, 11-14.
10. Karaağaç, G. (2016). Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
11. Korkmaz, Z. (2017). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Uyğur, C. V. (2024). Tomris ve Kirus Tomaris häm Kir. Ankara: Sonçağ Yayıncılık. Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları