Derleme Sözlüğü Bağlamında Av Kültürü

Öz

Av, insanoğlunun çağlar boyunca başlangıçta beslenme, giyinme, barınma gibi temel ihtiyaçlarını karşılama güdüsüyle gerçekleştirdiği bir faaliyetken ekonomik, sosyolojik, dinî ve ritüelistik yönler kazanarak kendine has bir kültür ortamı oluşturmuştur. Av faaliyetleri, ekonomik, sosyolojik, dinî, kültürel özellikler kazanarak gelişmiş ve Türk toplumunun geleneksel dünya görüşünde de önemli bir konsept hâline gelmiştir. Türk dilinin söz varlığını oluşturan önemli kaynaklardan biri olarak nitelenen ağızlarda av ve avcılığa dair pek çok unsur vardır. Buna göre çalışmada, veri kaynağı olarak Türkiye Türkçesi ağızlarının kayıt altına alınması anlamında yapılan kapsamlı çalışmalardan biri olan Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü temel alınmış ve çalışma bu örneklemle sınırlandırılmıştır. Araştırmada, öncelikle av ve avcılık faaliyetleri içerisinde zikredilen unsurlar belirlenmiş ve buna göre bir tarama yapılmıştır. Tarama neticesinde veriler; av aletleri ve yöntemleri, avcı anlamındaki terimler, av yerleri, av tuzakları, avı yapılan hayvanlar, avda yardımcı hayvanlar, av kıyafetleri, avla ilgili eylemler, av çeşitleri, avda yardımcı unsurlar tematik başlıkları altında sınıflandırılmış ve değerlendirilmiştir. Bu verilerin kayıt altına alınmasıyla ağızlarda av ve avcılık temelinde ortaya konan söz varlığının oldukça geniş olduğu belirlenmiştir. Bu çalışmayla, Türk toplumunun av faaliyetlerine verdiği önem açığa çıkarılmış, ağızlardaki söz varlığından hareketle Türklerde av kültürünün yapısı, gelişimi ve dönüşümü ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu ağızları
• Avcılık
• Avcılık kültürü
• Derleme Sözlüğü
• Türkçe

Hunting Culture in the Context of the Compilation Dictionary

Öz

Hunting, an activity initially undertaken by humankind throughout the ages to fulfil basic needs such as nourishment, clothing and shelter, has acquired economic, sociological, religious and ritualistic dimensions, creating a unique cultural environment of its own. Hunting activities have developed, acquiring economic, sociological, religious, and cultural characteristics, and have become an important concept in the traditional worldview of Turkish society. One of the important sources that constitute the vocabulary of the Turkish language is dialects, which contain many elements related to hunting and hunting activities. Accordingly, the study is based on the Derleme Sözlüğü (Compilation Dictionary), one of the comprehensive studies conducted to record Turkish dialects in Turkey as a data source, and the study is limited to this sample. In the research, elements mentioned in hunting and hunting activities were first identified, and a survey was conducted accordingly. As a result of the screening, the data were classified and evaluated under the thematic headings of hunting tools and methods, terms referring to hunters, hunting grounds, hunting traps, hunted animals, animals used to assist in hunting, hunting clothing, hunting-related actions, types of hunting, and elements assisting in hunting. The recording of this data revealed that the vocabulary related to hunting and hunting activities in the oral tradition is quite extensive. This study has revealed the importance that Turkish society attaches to hunting activities and, based on the vocabulary in the oral tradition, has revealed the structure, development, and transformation of hunting culture among Turks.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian dialects
• Hunting
• Hunting culture
• Compilation Dictionary
• Turkish

Kaynakça

1. Bang, W. und Gabain, A. von (1931). Türkische Turfan Texte V. Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften. Bayat, F. (2009). “Sosyo-Ekonomik Bağlamlı Avdan Bozkır Eğlence Avlarına Geçiş”. Acta Turcica Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, 1 (1), 1-11.
2. Binford, L. R. (1985). “Human Ancestors: Changing Views of Their Behavior”. Journal of Anthropological Archaeology, 4 (4), 292–327, https://doi.org/10.1016/0278-4165(85)90009-1
3. Çetin, A., Erkal ve M. M. (2025). “Uygur Dönemine Ait Por-Bajin Bölgesinin Dinler Tarihi Ve Sanat Tarihi Açısından İncelenmesi”. Oksident 7/2 (December2025), 223-234. https://doi.org/10.51490/oksident.1787272.
4. De Groot, J. J. M. (1921). Die Hunnen der Vorchristlichen Zeit. Berlin: Walter de Gruyter.
5. Diken, H. A. (2024). “Tarihî ve Kültürel Yönleriyle Eski Türklerdeki Halk Ekonomisi Faaliyetlerine Genel Bir Bakış”. HUMANITAS - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12(23), 154-170. https://doi.org/10.20304/humanitas.1414689
6. Groeneveld, E. (2016). “Prehistoric Hunter-Gatherer Societies”. World History Encyclopedia. Retrieved from https://www.worldhistory.org/article/991/prehistoric-hunter-gatherer-societies/
7. Gürgan, M. (2013). “İslam Öncesi Dönem Uygur Tıp Metinlerinde Bulunan Hayvansal Drog İsimleri”. Avrasya Terim Dergisi, 1(2), 88-94.
8. Güven, Ö. ve Hergüner, G. (1999). “Türk Kültüründe Avcılığın Temel Dayanakları”. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(5), 32-49.

9. Hamilton, J. (1998). İyi ve Kötü Kalpli Prens Öyküsü (çev. Vedat Köken). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Kafesoğlu, İ. (1997). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
11. Lieberman, D. and Bramble, D. (2007). “The Evolution of Marathon Running: Capabilities in Humans”. Adis Data Information BV. p. 288-290, https://doi.org/10.2165/00007256-200737040-00004
12. Mor, G. (2016). “Divanü Lûgati’t Türk’te Kuş Adları Üzerine Bir İnceleme”. Researcher, 4(2). 74–95.
13. Roux, J. P. (1994). Türklerin ve Moğolların Eski Dini (çev. Aykut Kazancıgil). İstanbul: İşaret Yayınları.
14. Roux, J. P. (2013). Türklerin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl (çev. Aykut Kazancıgil ve Lale Arslan-Özcan). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
15. Soy M. ve Şengül S. (2026). “Selçuklu Mutfağı Av Etleri Ve Yemekleri”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 34 (2), s. 1-17. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1632855
16. Sümer, F. (1953). “Türklerde Avcılık”. Resimli Tarih Mecmuası, 4/12, Haziran, s. 2404-2406.
17. Şirin User, H. (2007). “Runik Harfli Türk Yazıtlarında Av”. Dil Araştırmaları, 1(1), 49-59.
18. TDK (2009). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. TDK (2009). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (6 Cilt). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Tekin, T. (2000). Orhun Türkçesi Grameri. Ankara: Simurg Yayınları.
21. Tuncel, R. (2023a). Eski Türkçede Avcılık Terimleri. Ankara: Nobel Bilimsel Eserler.
22. Tuncel, R. (2023b). “Eski Türk Avcılığının İnançsal ve Ritüelistik Boyutları”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (11), 1122-1136. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1262504
23. Türker, F. (2018). “Altay Türklerinde Avcılıkla İlgili Pratikler ve Efsanelerdeki Yeri”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (45), 255-267.
24. Yaman, S. (2025). “Türk Atasözlerinde Av Kültürü”. Folklor Akademi Dergisi, 8(3), 619-634. https://doi.org/10.55666/folklor.1731432