Göstergebilimsel Bir Okuma ile Harnâme’nin Söylem Analizi

Yıl 2026, Sayı: 33, 165 - 182, 21.03.2026

Ruken Karaduman

https://doi.org/10.30767/diledeara.1821698

https://izlik.org/JA69ML26GU

Öz

Saussure ve Peirce’den itibaren yazardan ziyade metnin esas alındığı göstergebilimsel ve dilbilimsel değerlendirme yöntemleri metin çözümlemelerinde ön plana çıkmaktadır. Bu yöntemlerle metnin uzamı, bakış açısı, zamanı, izleği, dili çözümlenmeye çalışılmakta; böylece metnin derinliklerinde bulunan mesajların gün yüzüne çıkarılması mümkün olmaktadır. Farklı disiplinlerin de ilgi odağı olan göstergebilimde ise metindeki anlam, parçalara ayrılır ve metaforlar, kodlar aracılığıyla söylem, anlatı ve temel yapının düzeni yeniden kurulur. Metin içi anlamsal ilişkilerin bu yöntemle irdelenmesi ile metnin çokanlamlı yapısının ortaya çıkması sağlanır. Harnâme, Şeyhî tarafından 15. yüzyılda kaleme alınmış hicviye türünde bir mesnevidir. Bu çalışmada 126 beyitlik bir eser olan Harnâme, göstergebilim çerçevesinde ele alınmış ve eser; anlamın kurulma, düzenlenme, iletim şekilleri üzerinden izah edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda göstergebilimsel temel kavramlar açıklanmış; metin, anlam kavşakları gösterilerek kesitleme işlemine tabi tutulmuş, kahramanlar, zaman, uzam açısından değerlendirilmiştir. Eşeğe dair göstergeler, Türk atasözü ve deyimleriyle metinlerarasılık açısından incelenmiştir. Böylece metnin derin yapısında gizlenen anlamların gün yüzüne çıkarılması amaçlanmıştır. Eserde kahramanların ve uzamın sembolik değerlerinin söylem yapısı içinde etkin bir işlev yüklendikleri; kahramanların fiziksel ve ruhsal yapılarının doğal ve inandırıcı edimleriyle paralel tutuldukları görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Göstergebilim , gösterge , mesnevi , Şeyhî , Harnâme

Discourse Analysis of Harnâme with a Semiotic Reading

https://izlik.org/JA69ML26GU

Öz

Since Saussure and Peirce, semiotic and linguistic evaluation methods, which are based on the text rather than the author, have come to the fore in text analysis. With these methods, the place, perspective, time, sequence, language of the text are tried to be analyzed; it is possible to uncover the messages found in the depths of the text. In semiotics, which is also the focus of interest of different disciplines, the meaning in the text is divided into parts and the order of discourse, narrative and basic structure is re-established through metaphors, codes. Semantic relations within the text allow the emergence of the polyglot structure of the text. Harname, by the Şeyhi, it is a masnavi in the genre of satire written in the 15. century. In this study, the Harname, a work of 126 couplets, was considered within the framework of semiotics; it was tried to explain the ways of establishing, arranging and transmitting meaning in the work. In this context, semiotic basic concepts were explained; the text was subjected to sectioning process by showing the intersections of meaning, fictional characters were evaluated in terms of time and space. Thus, it is aimed to reveal the meanings hidden in the deep structure of the text. In the masnavi, it has been seen that the symbolic values of fictional characters and space are assigned an effective function within the discourse structure; they are kept parallel with the natural and convincing actions of the physical and spiritual structures of the fictional characters.

Anahtar Kelimeler

Semiotics , indicator , masnavi , Şeyhi , Harname

Kaynakça

• Akkoyun Koç T. (2021). Dede Korkut Hikâyeleri’nin Söylem Çözümlemesi ve Kültürel Kimlik Öğeleri. Bayburt: Bayburt Üniversitesi Yayınları.
• Aktaş, Ş. (2003). Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Altıer, S. (2022). “Anadolu Türk Kültüründe Buğday/Başak ve Görsel Dile Aktarımı”. Kültür Araştırmaları Dergisi, Sayı 12, 30-62.
• Barthes, R. (2014). Göstergebilimsel Serüven çev. Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Bayat, F (2015). Türk Mitolojik Sistemi Ontolojik ve Epistemolojik Bağlamda Türk Mitolojisi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Bayrak Kaya, E. (2021). “Hz. Nuh Kıssası ve Nuh Tufanının Minyatür Sanatına Yansımaları”. Kesit Akademi Dergisi, 7 (26), 111- 144.
• Çoban, B. (2003). Söylem ve İdeoloji. İstanbul: Su Yayınevi.
• Fiske, J. (2014). İletişim Çalışmalarına Giriş çev. Süleyman İrvan. Ankara: Pharmakon Yayınları.
• Pala, İ. (2004). Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
• Kalelioğlu, M. (2020). Yazınsal Göstergebilim. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Timurtaş, F. K. (1981). Şeyhî’nin Harnâme’si. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi
• Peirce, S. C. (1965). Philosophical Writtings Of Peirce. New York: Dover Publications.
• Rifat M (2018). Homo Semioticus ve Genel Göstergebilim Sorunları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Rifat, M. (2019). Göstergebilimin ABC’si. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Rifat, M. (2020). XX. Yüzyılda Dilbilim ve Göstergebilim Kuramları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Şentürk, A. A. (1999). Osmanlı Şiiri Antolojisi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Uçan, H. (2013). Dilbilim Gösterge Bilim ve Edebiyat Eğitimi. Ankara: Hece Yayınları.
• Yemenicioğlu Negir, E. (2019), “Cornucopıa Miti ve Çağdaş Yorumları”. Journal of Awareness, 4/1, 19-30.