Selçuk Adının Kökeni ve Anlam Alanı: Onomastik Bir Değerlendirme

Öz

Bir toplumda kişilere verilen adlar ve ad verme gelenekleri; o toplumun kültürü, dünya görüşü ve düşüncelerine ilişkin oldukça önemli veriler sunmaktadır. Buna karşın özel adlar, dil kullanıcıları için ilk bakışta çağrışımsız sözcükler olmasının yanı sıra sözlük anlamından ziyade referans değeri taşıyan birimlerdir. Araştırmanın konusunu, Türk tarihinde hem kadınlara hem de erkeklere verilen Selçuk adının onomastik yönden incelenmesi oluşturmaktadır. Literatürde, Selçuk adının kökenine ilişkin ciddi anlamda fikir ayrılıkları olduğu ve konunun henüz çözüme kavuşturulamadığı görülmektedir. Nitekim Selçuk adı, uzun süreli hâkimiyet sağlamış bir Türk devletine ad olması nedeniyle pek çok yerli ve yabancı araştırmacının dikkatini çekmiş olmasına karşın yapılan incelemelerde konuya ilişkin ileri sürülen görüşlerin çoğu, dil bilimi açısından tutarsızlıklar taşımaktadır. Bu çalışmada, art zamanlı yaklaşımla Selçuk adının kökeni üzerine yeni bir görüş öne sürülecek, konuya ilişkin belirtilen görüşlerin neden kabul edilemeyeceği gerekçeleriyle açıklanacak, aynı zamanda ilgili adın Türk tarihindeki kavram alanı ve sosyo-kültürel açıdan önemi değerlendirilmeye tabi tutulacaktır. Makalede giriş bölümünün ardından literatür değerlendirmesi yapılacak, ardından hipotez bölümünde konuya ilişkin görüşlerimiz nedenleri ile birlikte açıklanacak, sonuç bölümünde ise elde edilen bulgular araştırmacıların dikkatine sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Onomastik
• köken bilgisi
• Türk kişi adları
• Selçuk
• Selcen

The Etymology and Semantic Field of the Name Selçuk: An Onomastic Evaluation

Öz

The names given to individuals in a society and the traditions of naming provide significant insights into that society's culture, worldview and ideas. In contrast, proper nouns are not only words that are non-evocative at first glance for language users, but also units that carry a reference value rather than a dictionary meaning. The subject of this study is the onomastic analysis of the name Selçuk, given to both women and men in Turkish history. It is striking that there are serious differences of opinion in the literature regarding the etymology of the name Selçuk and that the issue has not yet been resolved. The name Selçuk has attracted the attention of many researchers because it is the name of a Turkish state; however, most of the views put forward on the subject in the studies conducted contain inconsistencies from a linguistic point of view. In this study, a new view on the etymology of the name Selçuk will be put forward using a diachronic approach, the reasons why the views put forward on the subject cannot be accepted will be explained, and the conceptual field and socio-cultural importance of the name in Turkish history will be evaluated. Following the introduction, the article will provide a literature review, followed by a hypothesis section explaining our views on the subject and their reasons. The findings will then be presented to researchers in the conclusion section.

Anahtar Kelimeler

• Onomastics
• etymology
• Turkish person names
• Selçuk
• Selcen

Kaynakça

1. Arat, R. R: (1979). Kutadu Bilig III: İndeks, hzl. Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
2. Argunşah, M. & Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. İstanbul: Kesit Yayınları.
3. Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüǧəti. (2006). Bakı: Şərq-Qərb Nəşriyyatı.
4. Barthold, V. V. (2004). Orta Asya Türk Tarihi -Dersleri-, hzl. Hüseyin Dağ. Ankara: Çağlar Yayınları.
5. Baskakov, N. A. & İnkijekova-Grekul, A. İ. (1953). Hakassko-Russkiy Slovar’. Moskova: Ministerstvo kul’tury SSSR, Gosudarstvennoe izdatel’stvo inostrannykh i nasional’nykh slovarey.
6. Başkŭrt T|l|n|ŋ Hüẕl|g| I-II. (1993). Meskev: Rŭssiya Fender Akademiyahı Başqŭrtŭstan Ğilmi Üẕeg|.
7. Câferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Enderun Kitabevi.
8. Clauson, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Clarendon Press. Divitçioğlu, S. (2015). Oğuz’dan Selçuklu’ya. İstanbul: Alfa Yayınları.

9. Erol, A. (2010). Adlarımız: Şarkılarla Şiirlerle Türkülerle ve Tarihî Örneklerle. İstanbul: Çağrı Yayınları.
10. Gabain, Von A. (1995). Eski Türkçenin Grameri, çev. Mehmet Akalın. Ankara: Türk Dil Kurumu.
11. Gedikli, Y. (2011). ‘Selçuk’ Kişi Adının Köken ve Anlamı (Etimolojisi), ed. Zeki Dilek vd. 38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi), 10-15 Eylül 2007, Bildiriler: Dil Bilimi, Dil Bilgisi ve Dil Eğitimi, c. II, 649-662. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
12. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Ercilasun, A. B. (2016). Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları. İstanbul: Dergâh Yayınevi.
14. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2018). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
15. Karamanlıoğlu, A. F. (1966). Silik Sözü Üzerine. Reşit Rahmeti Arat İçin içinde (s. 320-322). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
16. Koç, K., Bayniyazov, A., Başkapan, V. (2019). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlüğü/Qazakşa-Turikşe Sözdik). Ankara: Türk Dil Kurumu.
17. Korkmaz, Z. (1962). “Türkçede oḳ/ök Kuvvetlendirme (İntensivum) Edatı Üzerine”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 9, 13-29.
18. Korkmaz, Z. (2017). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
19. Kütük, A. (2017). “Selçuklu Dünyasının Antroponimik Haritası (Selçuklu Çağında Ad Koyma Geleneği Hakkında Bazı Tespitler)”, Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 6, 147-180.
20. Madvaliev, A. (Ed.). (2006–2008). Oʻzbek Tilining İzohli Lugʻati: 80 000 dan ortiq soʻz va soʻz birikmasi. Toshkent: Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi.
21. Marquart, J. (1914). Über das Volkstum der Komanen, Osttürkische Dialektstudien. Berlin: Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Philologisch-Historische Klasse Neue Folge Band XIII, Nro. 1. 25-237.
22. Mazıoğlu, H. (2003). “Yusuf u Züleyha Yazarı Sulu Fakih’in Adı Sorunu”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 42 (1999), 169-176.
23. Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü, çev. İklil Kurban. Ankara: Türk Dil Kurumu.
24. Ögel, B. (1993). Türk Mitolojisi, 1. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
25. Özaydın, A. (2009). “Selçuk Bey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 36, 364-365, İstanbul: TDV Yayınları.
26. Özçelik, S. (2016). Dede Korkut -Dresden Nüshası- Metin, Dizin- II Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu
27. Özkan, F. (1995). “Selcen Adı Hakkında”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 524, 907-914.
28. Özkan, M. (2017). Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. İstanbul: Filiz Kitabevi.
29. Püsküllüoğlu, A. (2013). Seçilmiş Çocuk Adları Sözlüğü. Ankara: Arkadaş Yayınevi.
30. Rasonyi, L. (1939). “Selçük Adının Menşeine Dair”, Belleten, 10, 377-384.
31. Roux, J. P. (2008). Türklerin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl, çev. Aykut Kazancıgil & Lale Arslan Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
32. Sümer, F. (1972). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri-Boy Teşkilâtı-Destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
33. Sümer, F. (1999). Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
34. Tatar Tělěněŋ Aŋlatmalı Süzlěgě 5. Cilt (C-T). (2019). (Red. A. E. Timerhanov). Kazan: Tatarstan Respublikası Fenner Akaděmiyasě G. İbrahimov İsěměndekě Těl, Edebiyat hem Sengat’ İnstitutı.
35. Tietze, A. (2019). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati: Yedinci Cilt S-Ş, ed. Nurettin Demir & Emine Yılmaz. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
36. Türk Dil Kurumu. (2009). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, C. I-VI. Ankara: Türk Dil Kurumu.
37. Toparlı, R., Vural, H. ve Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
38. Turan, O. (2009). Selçuklular Târihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
39. Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi.
40. Yakupoğlu, C. (2019). “Anadolu’da Selçuklu Dönemi Şahıs Adlarının İmla Problemi”, Ed. Mehmet Ali Hacıgökmen vd. Selçuklu Tarihi ve Tarihçiliğinin Temel Meseleleri içinde (s. 521-548). Konya: Selçuklu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
41. Yudahin, K. K. (1985). Kirgizsko-russkiy slovar’ / Kırgızça-Orusça Sözdük I-II. Frunze & Moskva: Glavnaya redaktsiya Kirgizskoy Sovetskoy entsiklopedii / Sovetskaya Entsiklopediya.
42. İnternet kaynakları Nişanyan, S. (2025.11.17). “Selçuk”, https://www.nisanyanadlar.com/isim/Sel%C3%A7uk. (Erişim tarihi: 2025)
43. Türk Dil Kurumu. (2025. 11.17). https://sozluk.gov.tr/. (Erişim tarihi: 2025)