İbrahim Mardînî’nin Türkçe Siyaset Risalesi: Âdâbu’l-Mülûku Zebân-ı Türkî-i Rûm Üzere Anlatmak

Öz

Osmanlı siyaset düşüncesinin az bilinen metinlerinden birine odaklanan bu makalenin konusunu, İbrahim b. Ahmed el-Mardînî’nin (ö. 1015/1606-1607’den sonra) Âdâbu’l-mülûk ve’l-hükkâm adlı Türkçe risalesi oluşturmaktadır. Çalışmada, risalenin yazma nüshası hem kodikolojik özellikleri hem de müellifin kimliği bağlamında ele alınmış; Sultan I. Ahmed devrinde (1603-1617) kaleme alınan risale ile Musul kadılığı görevinde buluna müellifine dair tarihsel veriler sistemleştirilmiştir. Makale, Âdâbu’l-mülûk’un muhteva ve kurgu bakımından Kınalızâde Ali Çelebi’nin Ahlâk-ı Alâî adlı eserine dayandığını ortaya koymakta; bu eserin özellikle ikinci ve üçüncü bölümlerinden bazı kısımların telhîs edilerek müstakil bir risale formuna dönüştürüldüğünü göstermektedir. Bu bağlamda metin, klasik telif geleneği içinde ihrâc/istihrâc ve intihâb yöntemleri çerçevesinde değerlendirilmekte; anakronik bir intihal kavramsallaştırmasının sorunlu olacağı vurgulanmaktadır. Ayrıca çalışmada, risalenin “zebân-ı Türkî-i Rûm” vurgusu üzerinden dil-siyaset ilişkisi analiz edilmekte; Mardînî’nin bilinçli Türkçe tercihi, Osmanlı entelektüel kimliği ve siyasal meşruiyet söylemi bağlamında tartışılmaktadır. Sonuç olarak Âdâbu’l-mülûk, Ahlâk-ı Alâî geleneğine eklemlenen, ancak kapsamı daraltarak hükümdarlık âdâbına odaklanan ve dönemin siyasal-toplumsal meselelerine eleştirel göndermeler içeren bir siyasetnâme örneği olarak konumlandırılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İbrahim Mardînî
• Kınalızâde
• Âdâbu’l-mülûk
• Ahlâk-ı Alâî
• Osmanlı siyaset düşüncesi
• hükümdarlık âdâbı

İbrāhīm al-Mardīnī’s Turkish Treatise on Politics: Explaining Ādāb al-Mulūk in the Zebān-i Turkī-i Rūm

Öz

This article focuses on one of the lesser-known texts of Ottoman political thought: the Turkish treatise Ādāb al-mulūk wa al-ḥukkām by İbrāhīm b. Aḥmad al-Mardīnī (d. after 1015/1606-1607). The study examines the manuscript copy of the work in terms of its codicological features and the author’s identity, systematizing the available historical data regarding both the treatise -composed during the reign of Aḥmad I (1603-1617)- and its author, who served as the judge (qādī) of Mosul. The article demonstrates that in terms of content and structure, Ādāb al-mulūk is based on Qinalizāda ‘Alī Chalabi’s Akhlāq-i ‘Alāī, particularly showing that certain sections of its second and third chapters were abridged and transformed into an independent treatise. In this context, the text is evaluated within the classical tradition of composition through the methods of ikhrāj/istikhrāj (derivation) and intikhāb (selection), and it is emphasized that an anachronistic conceptualization of plagiarism would be problematic. The study also analyzes the relationship between language and politics through the treatise’s emphasis on “zebān-i Turkī-i Rūm” (the Turkish language of Rum), discussing al-Mardīnī’s conscious preference for Turkish within the framework of Ottoman intellectual identity and political legitimacy discourse. Ultimately, Ādāb al-mulūk is positioned as an example of a political treatise that aligns with the Akhlāq-i ‘Alāī tradition while narrowing its scope to focus specifically on the ethics of rulership and incorporating critical references to the political and social issues of its time.

Anahtar Kelimeler

• İbrahim al-Mardīnī
• Qinalizāda
• Ādāb al-mulūk
• Akhlāq-i ‘Alāī
• Ottoman political thought
• etiquette of rulership.

Kaynakça

1. Altun, Mustafa (2011). Hâb-Nâme-i Veysî. İstanbul: MVT Yayınları.
2. Arıcı, Mustakim (2020). “Osmanlı Ulemâsının Siyasal Bilimler Tasavvuru: Taşköprülüzâde ve Kaynakları Bağlamında Bir İnceleme”.Taşköprülüzâde’de Dil, Ahlâk ve Siyaset. ed. İhsan Fazlıoğlu, İbrahim Halil Üçer. İstanbul: İlem Yayınları.
3. Arslan, Sami (2021). “Hamdele-Salvele’nin Dili: Telifte Yetkinlik Aracı Olarak Berâ‘etu’l-İstihlâller”, Osmanlı Araştırmaları. S.57, 283-318.
4. Celalzâde, Mustafa (Fatih 3521). Mevâhibü’l-hallâk fî merâtibi’l-ahlâk. Süleymaniye YEK.
5. Devvânî, Celâleddin (1393). Ahlâk-ı Celâlî. thk. Abdullah Mesudi Arani. Tahran: İntişârât-i İttilaat.
6. Erünsal, İsmail (2007). “Reddâde”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları. XXXIV, 515.
7. Fazlıoğlu, İhsan (2003). “Osmanlı Döneminde ‘Bilim’ Alanındaki Türkçe Telif ve Tercüme Eserlerin Türkçe Oluş Nedenleri ve Bu Eserlerin Dil Bilincinin Oluşmasındaki Yeri ve Önemi”. Kutadgubilig: Felsefe Bilim Araştırmaları. C.3, 151-184.
8. Hacımüftüoğlu, Nasrullah (1992). “Berâat-i İstihlâl”. TDV İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları. V, 470. Kaplan, Yunus (2013). Osmanlı Siyaset Düşüncesinde Adalet. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilmler Enstitüsü (yayınlanmamış doktora tezi).

9. Karahasanoğlu, Selim (2023). “Niçin Çıkıyoruz?” Ceride. C.1, S.1, 5-23.
10. Kâtib Çelebi (1941). Keşfü’z-zunûn an esâmî’l-kütübi ve’l-fünûn. hzl. Şerefettin Yaltkaya, Rifat Bilge. İstanbul: Maarif Matbaası.
11. Kavak, Özgür (2025). Siyaseti Türkçe Düşünmek: Siyaset Düşüncesi Eserlerinin Osmanlı Türkçesine Tercümeleri (1362-1807). İstanbul: Klasik.
12. Kınalızâde, Ali Çelebi (2014). Ahlâk-ı Alâ’î: Kınalızâde’nin Ahlâk Kitabı. haz. Mustafa Koç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
13. Kut, Günay (2000). “İbretnâme”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları. XXI, 370-371.
14. Küpeli, Gülnihal (2019). “Savaşçı Bir Sanatkârın Kaleminden Safevî Sarayındaki Müzehhib ve Nakkaşlara Dair Notlar”. Akdeniz Sanat Dergisi. C.13, S.24, 63-81.
15. Lâmiî Çelebi. İbretnâme. İstanbul: Süleymaniye YEK, Fatih 3660, vr.35b-125a.
16. Lütfi Paşa (2018). Kanunlar Işığında Yönetim İlkeleri: “Âsafnâme”. haz. Asım Cüneyd Köksal. İstanbul: İlke.
17. Özgül, M. Kayahan (2004). Türk Edebiyatında Siyasî Rûyâlar. Ankara: Hece Yayınları.
18. Sadig Bey Efşar (2012). Türkçe Mektublar (Transfoneliterasiya ve Fotofaksimile). Bakü: Elm ve Tehsil.
19. Taşköprülüzâde, Ahmed (1968). Miftâhu’s-seâde ve misbâhu’s-siyâde fî mevzûati’l-ulûm. thk. Kamil Bekri, Abdulvehhab Ebunnur. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Hadîsiyye.
20. Tûsî, Nasîruddin (1373). Ahlâk-ı Nâsırî. thk. Mücteba Minovi, Alirıza Haydari. Tahran: İntişârât-i Hârizmî. Veysî. Vâkıanâme. İstanbul: Süleymaniye YEK, Fatih 3660, vr.16b-35a.
21. Yılmaz, Coşkun (2003). “Osmanlı Siyaset Düşüncesi Kaynakları ile İlgili Yeni Bir Kavramsallaştırma: Islahatnâmeler”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. C.1, S.2, 299-338.
22. Yılmaz, Hüseyin (2014). “Kınalızade Ali Efendi ve Osmanlı Kültürel Kimliği”. Uluslararası Kınalızâde Ailesi Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Isparta: SDÜ İlahiyat Fakültesi Yayınları.
23. Yılmaz, Hüseyin (2023). Hilafeti Yeniden Düşünmek: Osmanlı Siyaset Düşüncesinde Tasavvufi Dönüşüm. İstanbul: İletişim.