The effect of Hüseyin Rahmi Gürpınar’s translator habitus on his Mürebbiye novel

Öz

In this study, the impact of Hüseyin Rahmi Gürpınar’s translation activities and his intensive engagement with Western literature on his identity as an author is examined through the novel Mürebbiye. It is observed that, alongside his power of observation and social sensitivity, his background in translation also played a significant role in shaping his literary works. Within the theoretical framework of the research, an evaluation is first conducted through Pierre Bourdieu’s concept of habitus within the axis of the sociology of translation. Habitus can be defined as a set of durable and transposable schemes of perception, thought, and action, constructed through an individual’s past life, social position, and acquired experiences. The author’s translator habitus contributed to his literary production in various ways. Gürpınar’s translations of authors such as Émile Gaboriau, Alfred de Musset, and Paul de Kock, the French books he obtained from Vidinli Tevfik Pasha, and his experiences as a "translator-author" (mütercim-muharrir) at the newspapers İkdam and Sabah alongside Ahmed Midhat Efendi are considered fundamental elements shaping his literary direction. Gürpınar incorporated his translator identity into his novel Mürebbiye through various aspects. Selected excerpts from the novel are analyzed in relation to his translator habitus. This study opens the role of the translator's identity in literary production to discussion at the intersection of the sociology of translation and translation history.

Anahtar Kelimeler

• Hüseyin Rahmi Gürpınar
• translation
• habitus
• Bourdieu
• Mürebbiye

Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın mütercim habitusunun Mürebbiye’ye etkisi

Öz

Bu çalışmada, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın mütercimlik faaliyetlerinin ve Batı edebiyatı ile kurduğu yoğun ilişkinin yazarlık kimliğine etkileri Mürebbiye romanı üzerinden ele alınmıştır. Edebi eserlerinin biçimlenmesinde gözlem gücü ve toplumsal duyarlılığın yanı sıra mütercimlik geçmişinin de etkisi olduğu gözlemlenmektedir. Araştırmanın kuramsal çerçevesinde öncelikle çeviri sosyolojisi ekseninde Pierre Bourdieu’nün habitus kavramı üzerinden değerlendirme yapılmıştır. Habitus, kişinin geçmiş yaşantıları, toplumsal konumu ve edindiği deneyimler aracılığıyla inşa edilen, bir dizi kalıcı ve aktarılabilir algılama, düşünme ve eyleme şeması olarak tanımlanabilir. Yazarın mütercim habitusu ortaya koyduğu edebi eserlerine çeşitli yönlerden katkı yapmıştır. Gürpınar’ın Emile Gaboriaux, Alfred de Musset ve Paul de Kock gibi yazarlardan yaptığı tercümeler, Vidinli Tevfik Paşa’dan aldığı Fransızca kitaplar ve Ahmed Midhat Efendi ile İkdam/Sabah gazetelerindeki mütercim‑muharrirlik deneyimleri, yazarın edebi yönünü şekillendiren temel unsurlar olarak değerlendirilmiştir. Gürpınar mütercim kimliğini, Mürebbiye romanında çeşitli yönleriyle işlemiştir. Romandan seçilen örnek ifadeler mütercim habitusu ile ilişkilendirilerek incelenmiştir. Çalışmada, çevirmen kimliğinin edebi üretimdeki rolü çeviri sosyolojisi ekseninde tartışmaya açılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hüseyin Rahmi Gürpınar
• mütercim
• habitus
• Bourdieu
• Mürebbiye.

Kaynakça

1. Alagöz, H. F. (2018). Mürebbiye romanında doğu-batı çatışması: cinsiyetin imgesel görünümleri. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 19(19), 17-29.
2. Arslan, F. (2024). Kadınsı metinler, kadının değişimi: “Mürebbiye/Şıpsevdi/Billur Kalp”te otofeminen eğilimler. The Journal of Social Sciences, (43), 162-169.
3. Aytekin, B. (2025). Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Mürebbiye’si ile Stefan Zweig’ın Mürebbiye’si üzerine karşılaştırmalı bir inceleme. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 11(2), 151-170.
4. Bourdieu, P. (1980). Le Sens Pratique, Minuit, Paris.
5. Bogenç-Demirel, E. (2014). Çevirinin Bourdieu Sosyolojisiyle yapılanan yüzü, Çeviri Sosyolojisi. Cogito, sayı: 76, 402-416 YKY.
6. Can, A. (2023). Mürebbiye romanında gülüncün kaynakları: Biçimler, jestler ve devinimler. Türkbilig, 2023/46: 183-194.
7. Çelik, M. (2013). Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Mürebbiye ve Şıpsevdi romanlarında yanlış batılılaşma. Journal of Turkology, 23(1), 27-36.
8. Güzelce, I. (2006). Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarında kadın tipleri ve kadın eğitimi unsuru. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir, Türkiye.

9. Gonne, M. (2018). Compte rendu de [Gisella M. Vorderobermeier, ed. Remapping Habitus in Translation Studies. Amsterdam/New York, Brill/Rodopi, 2014, 235 pages]. TTR, 31(1), 237-243. https://doi.org/10.7202/1062556ar
10. Göçgün, Ö. (1953). Hüseyin Rahmi Gürpınar. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
11. Gaboriaux, E. (1305/1889). 113 Numaralı Cüzdan. Çev. Hüseyin Rahmi. İstanbul: Matbaa‑i Ebuzziyâ.
12. Gaboriaux, E. (1307/1891). Bir Kadının İntikamı. Çev. Hüseyin Rahmi, Dersaadet: Matbaa‑i Amire.
13. Gaboriaux, E. (1307/1891). Batinyollu İhtiyar: Bir Polis Memurunun Hatıralarından. Çev. Hüseyin Rahmi. İstanbul.
14. Claretie, A., & Claretie, J. (1308/1892). Paris’te Bir Teehhül. Çev. Hüseyin Rahmi. Kitapçı Arakel, İstanbul.
15. İldeş, Ö. (2021). Hüseyin Rahmi [Gürpınar]’nin erken dönem romanlarında yapı, tema ve anlatım. Edebi Eleştiri Dergisi, 5(1), 111-167.
16. İnghilleri, M. (2005). Bourdieu and the sociology of translation and interpreting. St. Jerome Publishing.
17. İnce, S., Gündüz, A. (2023). Tarihi yeniden kurgularken: Toplumsal bir eyleyici olarak Ahmet Refik ve Mektuplar çevirisi. DEÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt:10, Sayı:2, ss.296-325.
18. Jourdain, A, & Naulin, S. (2020). Pierre Bourdieu’nün Kuramı ve Sosyolojik Kullanımları (La théorie de Pierre Bourdieu et ses usages sociologiques). Çev. Öykü Elitez. İletişim, İstanbul.
19. Kanter, B. (2021). Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarında çirkinlik ve çirkinliğin temsil biçimleri. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları, 3(3), 1-16.
20. Kock, P. de. (1319/1903). Biçâre Bakkal. Çev. Hüseyin Rahmi. İkdam Matbaası, İstanbul.
21. Koçak, A. (2016). Osmanlı Türk toplumunun modernleşmesinde yeni bir model: Avrupalı mürebbiyeler. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(40).
22. Kösteloğlu, Z. (2022). Emile Zola’nın Nana eseri ile Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Mürebbiye eserleri üzerine karşılaştırmalı bir inceleme. Kare, (14), 77-97.
23. Meylaerts, R. (2008). Translators and (their) norms: Towards a sociological construction of the individual. Translation and Interpreting Studies, 3(1), 91-102.
24. Muhaxheri, N. M., & Sezer, A. (2019). Günah keçisi ve toplumsal arınma: Hüseyin Rahmi’nin Mürebbiye romanı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 12(27), 553-563.
25. Musset, A. de. (1313/1897). Frederick ile Bernerette. Çev. Hüseyin Rahmi. İkdam Matbaası, İstanbul. Oto, E. D. (2024). Hüseyin Rahmi Gürpınar romanlarında batılı kadınlar. Kesit Akademi Dergisi, (12), 452-461.
26. Özyurt, S. B. I. (2024). Kültürel şema teorisi doğrultusunda çevirmen habitusuna bir bakış. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 29, 296-307. https://doi.org/10.30767/diledeara.1423916
27. Ritzer, G. (2010). Sociological Theory. University of Maryland, Eighth Edition, Mc Graw Hill. Serdar, A. (2007). Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarında ahlak sorunsalı. Yayımlanmamış doktora tezi, Bilkent Üniversitesi, Ankara, Türkiye.
28. Simeoni, D. (1998). The pivotal status of the translator’s habitus. Target, 10(1), 1-39.
29. Tahir Gürçağlar, Ş. (2013). Türkiye’de Çevirinin Politikası ve Poetikası 1923-1960. Çev. Tansel Demirel. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (1996).
30. Gürpınar, Hüseyin Rahmi. https://islamansiklopedisi.org.tr/gurpinar-huseyin-rahmi Tüzer, İ. (2011). Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın “Mürebbiye”sinin hallerinden anlatının unsurlarına. Turkish Studies, 6(3), 1277.
31. Uçman, A. (2014). Alafrangalık sürecinde Hüseyin Rahmi’nin Mürebbiye romanı. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(07), 41-50.
32. Wolf, M., & Fukari, A. (Eds.). (2007). Constructing a sociology of translation. John Benjamins.
33. Yılmaz Kutlay S. (2015). Kişisel tarihin bir ürünü olarak çevirmen habitusu. International Journal of Language Academy. Volume 3/1 Spring 2015 p. 428/437