Tarihî Kıpçak Türkçesi Dönemine Ait Çok Dilli (Heptaglot) Bir Sözlük: Lugatnâme / Marsh 187

Öz

Türk dili tarihi ile veriler günümüzden geriye doğru gidildikçe azalmaktadır. Kıpçaklar Deşt-i Kıpçak bölgesinde uzun yıllar varlığını sürdürmüş ancak güçlü bir siyasi birlik kuramamış ve daha çok göçebe kültürün izlerini taşımışlardır. Kıpçaklardan günümüze kalan eser sayısı oldukça sınırlıdır. Bu çalışmada Oxford Bodleian Kütüphanesi’nin Ermenice yazma eserler içinde Ms. Marsh 187 numarada kayıtlı bulunan Luġāt-nāme adlı yazma eser tanıtılacaktır. Özellikle tarihî Kıpçak Türkçesinin diğer eserlerinden ayrılan özellikleri üzerinde durulacaktır. Ali Ufkî Bey (Wojciech Bobowski) tarafından derlenen bu yedi dilli sözlük/kelime listesi içerdiği özgün fonetik özellikleri ile diğer eserlerden farklı ve günümüze değin bilinmeyen bir ağız bölgesine işaret etmektedir. Yapılan inceleme sonucunda Marsh 187’de tarihî Kıpçakça metinlerde görülmeyen ancak Kırgız, Karaçay-Balkar Türkçelerinde ve Tatarcanın bazı ağızları için karakteristik olan kelime başı /y-/ > /c-/ (yıl > cıl) değişimi ile Kumuk ve Karaçay-Malkar lehçeleri için karakteristik olan /s-/>/ç-/ (saç > çaç) değişimi kurallı bir biçimde görülmektedir. Ayrıca tarihî Kıpçakça için önemli olan /k-/ > /ḫ-/ sızıcılaşma hadisesi de eserde görülmemektedir. Standart dışı kabul edilebilecek fonetik özellikler Marsh 187’nin tarihî Kıpçak ağızları hakkında önemli veriler sunmaktadır. Diğer taraftan makale boyunca eserin yazıldığı saha, Türk dili tarihi açısından önemi, Ali Ufkî Bey’in bu eseri yazma amacı ve motivasyonu ile İngiliz Protestan Kilisesi’nin az bilinen bu dillere yönelik politikaları da Kıpçakça dil malzemesi üzerinden değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Marsh 187
• Lugat-nâme
• Tarihî Kıpçakça
• Ali Ufkî Bey
• Kıpçak Diyalektolojisi

An Unknown Manuscript from the Historical Kipchak Period: Lugat-nâme / Marsh 187

Öz

Historical data on the Turkish language diminishes as one goes further back in time. The Kipchaks existed for many years in the Kipchak Steppe region but failed to establish a strong political union and retained many traces of nomadic culture. The number of works that have survived to the present day is quite limited. This study will introduce the manuscript titled Luġāt-nāme, registered as Ms. Marsh 187 among the Armenian manuscripts in the Oxford Bodleian Library, which is not well known for its Turkish language material. Based on the Kipchak Turkish data in the manuscript, the aspects that distinguish it from other Kipchak works will be emphasized. This seven-language dictionary/word list, compiled by Ali Ufkî Bey (Wojciech Bobowski), points to a dialect region different from other works and unknown to date, with its unique phonetic features. The studies reveal that the word-initial /y-/ > /c-/ (yıl > cıl) change, characteristic of Kyrgyz, Karachay-Balkar Turkish, and some Tatar dialects but not seen in historical Kipchak texts, and the /s-/ > /ç-/ (saç > çaç) change characteristic of Kumyk and Karachay-Balkar dialects are regularly observed in Marsh 187. Furthermore, the /k-/ > /ḫ-/ weakening phenomenon, important for historical Kipchak, is not observed in the work. These non-standard phonetic features provide unique data about historical Kipchak dialects. Throughout the article, the context in which the work was written, its importance for the history of the Turkish language, Ali Ufkî Bey's motivation, and the policies of the English Protestant Church towards these little-known languages will also be evaluated through the Kipchak language material.

Anahtar Kelimeler

• Marsh 187
• Heptaglog Lexicon
• Historical Kipchak
• Ali Ufkî Bey
• Kipchak Dialectology

Kaynakça

1. Ağca, F. (2016). Uygur Harfli Oğuz Kağan Destanı Metin-Aktarma-Notlar-Dizin-Tıpkıbasım. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
2. Akar, A. (2010). Türk Dili Tarihi. İstanbul: Ötüken. 3. bs.
3. Alkaya, E. (2017). “Tatar Türkçesi Yazı Dilinde ve Ağızlarında y-/c- Sesi Üzerine”. Uluslararası Türk Lehçe Araştır‐ maları Dergisi (TÜRKLAD). C. 1, S. 1, 24-38.
4. Argunşah, M. ve Güner, G. (2022). Codex Cumanicus. Ankara: Türk Dil Kurumu. 1. bs.
5. Argunşah, M. ve Sağol Yüksekkaya, G. (2024). Karahanlı, Harezm, Kıpçak Türkçesi. İstanbul: Kesit.
6. Arıkan, İ. (2006). “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi”. Journal of Modern Turkish Studies/ Modern Türklük Araştırma‐ ları Dergisi. C. III, S. 4, 130-141.
7. Atasoy, F. O. (2017). Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dâir Bolgan Yarlıglar ve Hatlar (1520-1742 Kırım Tatarcasıyla Yarlıklar ve Mektuplar) I. Cilt Metin, II. Cilt Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
8. Baronian, S. ve Conybeare, F. C. (1918). Catalogue of the Armenian Manuscripts in the Bodleian Library. Oxford: Clarendon Press.

9. Caferoğlu, A. (1984). Türk Dili Tarihi. İstanbul: Enderun.
10. Clackson, J. ve Vaux, B. (2018). “Bodleian Library, MS. Marsh 187, Wojciech Bobowski and the Translation of the Bible into Turkish”. The Bodleian Library Record. C. 31, S. 1-2, 76-96.
11. Çağatay, S. (1961). “Yazma Sözlük ve Gramerler”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. C. 19, S. 1-2, 129-138.
12. Deny, J. (1953). “Le Ms. Marsh 187 de la Bodléienne et Albert Bobowski (Ali Bey)”. Fuad Köprülü Armağanı. İstanbul.
13. Durukoğlu, G. (2022). Dîvânu Lugâti’t-Türk’e Göre 11. Yüzyıl Türk Dili Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
14. Eckmann, J. (1982). “Memlûk Kıpçak Edebiyatı”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten. S. 30, 85-99.
15. Ekşioğlu, S. (2023). “Kıpçak Türkçesi Ses Bilgisi”. Tarihî Türk Lehçelerinin Ses Bilgisi. ed. Ü. Hunutlu, G. Yılmaz Çal ve S. Ekşioğlu. Ankara: Akçağ. 1. bs. 289-360.
16. Ercilasun, A. B. (2007). “Memlûk Kıpçak Dönemi Eserleri ile İlgili Düşünceler”. Makaleler. haz. E. Arıkoğlu. Ankara: Akçağ. 215-221.
17. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Di‐ zin). Ankara: Türk Dil Kurumu.
18. Faroqhi, S. (2005). Subjects of the Sultan Culture and Daily Life in the Ottoman Empire. London New York: Tauris.
19. Gabain, A. v. (1988). “Codex Cumanicus’un Dili”. Tarihi Türk Şiveleri. çev. M. Akalın. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. 67-109.
20. Golden, P. B. (1992). “Codex Cumanicus”. Central Asian Monuments. ed. H. B. Paksoy. İstanbul: Isis Press. 33-63.
21. Golden, P. B. (2023). Türk Halkları Tarihine Giriş. çev. O. Karatay. İstanbul: Ötüken.
22. Gökdağ, B. A. ve Şimşek, Y. (2014). “Gregoryan Kıpçak Türkçesi mi Ermeni Kıpçakçası mı?”. Yeni Türkiye Ermeni Meselesi Özel Sayısı. S. 60, 756-767.
23. Güner, G. (2020). Kıpçak Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
24. Karaağaç, G. (2010). Türkçenin Ses Bilgisi. İstanbul: Kesit.
25. Karahan, A. (2013). Divanu Lugati’t Türk’e Göre XI. Yüzyıl Türk Lehçe Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
26. Kurtulmuş, F., Tarihî Kıpçak Türkçesi Dönemine Ait Çok Dilli (Heptaglot) Bir Sözlük: Lugatnâme / Marsh 187 283
27. Kasapoğlu Çengel, H. (2007). “Kırgız Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. ed. A. B. Ercilasun. Ankara: Akçağ. 499-561.
28. Kasapoğlu Çengel, H. (2012). “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi”. Dil Araştırmaları. S. 10, 17-81.
29. Kut, T. (1989). “Ali Ufkî Bey”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 2. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. 456-457.
30. Malcolm, N. (2007). “Comenius, Boyle, Oldenburg, and the Translation of the Bible into Turkish”. Church History and Religious Culture. C. 87, S. 3, 327-362.
31. Nandriş, G. (1957). “The Arumanian or Macedo-Rumanian Element in the Oxford Heptaglot Lexicon (MS. Marsh 187)”. The Slavonic and East European Review. C. 35, S. 85, 345-359.
32. Neudecker, H. (2005). “From Istanbul to London? Albertus Bobovius’ Appeal to Isaac Basire”. The Republic of Letters and the Levant. ed. M. H. van den Boogert, A. Hamilton ve B. Westerweel. Leiden Boston: Brill. 173-196.
33. Neudecker, H. (2017). “Two Hitherto Little-Studied Turkish Translations by Wojciech Bobowski alias Albertus Bobovius”. Oriens. C. 45, S. 3-4, 330-363.
34. Öztürk, A. (2018). “Memlûk Türkçesi Bir Kıpçak Lehçesi midir?”. Dil Araştırmaları. S. 23, 173-203.
35. Öztürk, R. (2007). “Yeni Uygur Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. ed. A. B. Ercilasun. Ankara: Akçağ. 299-371.
36. Pawlina, A. (2023). “The Creation of an Ottoman Turkish Psalter. Ali Ufkî’s (Bobovius) Mezmûriyye (ca. 1665) and Maciej Rybiński’s Psalmy Dawidowe (1608)”. The Biblical Annals. C. 13, S. 4, 635-660.
37. Pekacar, Ç. (2007). “Kumuk Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. ed. A. B. Ercilasun. Ankara: Akçağ. 970-1051.
38. Pritsak, O. (1988). “Kıpçakça”. Tarihi Türk Şiveleri. çev. M. Akalın. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
39. Simmons, J. S. G. ve Unbegaun, B. O. (1951). “Slavonic Manuscript Vocabularies in the Bodleian Library”. Oxford Slavonic Papers. S. 2, 125-127.
40. Swoboda, V. (1956). The “Slavonice” Part of the Oxford Heptaglot Lexicon (C. 7). Winnipeg, Manitoba: Ukrainian Free Academy of Sciences.
41. Şimşek, Y. (2021). “Tarihî Diyalektoloji Araştırmalarında Yöntem Sorunları: Harezm Türkçesi ve ‘Kıpçakça’”. Orta Türkçe Döneminin İlk Evresi: Sorunları ve Çözüm Önerileriyle Harezm Türkçesi. ed. Y. Şimşek. Ankara: Akçağ. 177-203.
42. Tavkul, U. (2007). “Karaçay-Malkar Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri. ed. A. B. Ercilasun. Ankara: Akçağ. 921-978.
43. Tekin, T. (1988). Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
44. Tekin, T. (1989). “Türk Dili Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi”. Erdem. C. 5, S. 13, 141-168.
45. Vasary, I. (2005). Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365. New York: Cambridge University Press.
46. Webster, C. (2025). A Portrait of Samuel Hartlib. Cambridge: OpenBook Publishers.