Menekşe Toprak’ın Dejavu Romanının Feminist Eleştiri ve Bourdieu’cü Yaklaşım Çerçevesinde İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Menekşe Toprak’ın Dejavu romanında kadın deneyiminin temsillerini Pierre Bourdieu’nün eril tahakküm, habitus ve sembolik şiddet kavramları çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Bourdieu’nün kuramsal yaklaşımı, patriyarkal iktidarın yalnızca açık güç ilişkileri aracılığıyla değil, aynı zamanda bireylerin gündelik pratiklerine yerleşmiş ve içselleştirilmiş normlar, değerler ve davranış kalıpları aracılığıyla yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda habitus kavramı, toplumsal cinsiyet ilişkilerinin bireylerin algı ve davranış biçimlerine nasıl yerleştiğini açıklayan önemli bir analitik çerçeve sunmaktadır. Çalışmada feminist eleştirel perspektif ve metinsel çözümleme yöntemi kullanılarak romanda kadın bedeninin, kimliğinin ve toplumsal konumunun patriyarkal söylem içinde nasıl temsil edildiği incelenmektedir. Romanın kadın karakterleri aracılığıyla romantik ilişkiler, evlilik kurumu, entelektüel üretim ve kamusal görünürlük gibi alanlarda ortaya çıkan toplumsal cinsiyet temelli eşitsizlikler ele alınmaktadır. Analiz, kadın deneyimlerinin kültürel normlar ve içselleştirilmiş cinsiyet rolleri aracılığıyla işleyen sembolik şiddet biçimlerini görünür kıldığını göstermektedir. Ayrıca roman, modernleşme, göç ve kültürel dönüşüm süreçleri bağlamında kadınların özgürleşme arayışını tartışmaya açmaktadır. Sonuç olarak Dejavu, eril tahakkümün habitus ve sembolik şiddet aracılığıyla yeniden üretimini eleştirel biçimde ortaya koyarken, kadınların entelektüel, toplumsal ve ekonomik özerklik mücadelesini görünür kılan bir anlatı sunmaktadır. Bu bağlamda roman, kadın öznenin kendi habitusunu dönüştürme potansiyelini ve patriyarkal yapı içinde müzakere alanları açma stratejilerini de analiz etmeye imkân tanımaktadır. Böylece metin, yalnızca baskı mekanizmalarını teşhir eden bir anlatı olarak değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet düzeninin kırılganlık noktalarını gösteren eleştirel bir kurgu olarak da değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Pierre Bourdieu
• Menekşe Toprak
• Dejavu
• eril tahakküm

An Analysis of Menekşe Toprak’s Dejavu within the Framework of Feminist Criticism and the Bourdieusian Approach

Öz

This study aims to examine the representations of female experience in Menekşe Toprak’s Dejavu within the framework of Pierre Bourdieu’s concepts of male domination, habitus, and symbolic violence. Bourdieu’s theoretical approach reveals that patriarchal power is reproduced not only through explicit power relations but also through internalized norms, values, and behavioral patterns embedded in individuals’ everyday practices. In this context, the concept of habitus provides an important analytical framework for understanding how gender relations become embedded in individuals’ perceptions and behavioral patterns. Using a feminist critical perspective and textual analysis, this study investigates how women’s bodies, identities, and social positions are represented within patriarchal discourse in the novel. Through the experiences of female characters, the analysis addresses gender-based inequalities that emerge in areas such as romantic relationships, the institution of marriage, intellectual production, and public visibility. The findings demonstrate that women’s experiences in the novel reveal forms of symbolic violence operating through cultural norms and internalized gender roles. Furthermore, the novel opens a discussion on women’s search for emancipation within the context of modernization, migration, and cultural transformation. Ultimately, Dejavu presents a critical narrative that reveals how male domination is reproduced through habitus and symbolic violence, while also highlighting women’s struggles for intellectual, social, and economic autonomy.

Anahtar Kelimeler

• Pierre Bourdieu
• Menekşe Toprak
• Dejavu
• male domination

Kaynakça

1. Ağaoğlu, N., Saral, Z. (2013). Edebiyatımızda Kadın Yazarlar Sözlüğü. Ankara:Phoenix Yayınevi.
2. Akyıldız Ercan, C. (2014). Cinsiyetin Toplumsal Roldeki Yeri Elfriede Jelinek’in Seçilmiş Romanlarında Kadınlık. Konya: Çizgi Kitabevi.
3. Arpacı, M. (2020). “Pierre Bourdieu’nün Sosyolojisinde Beden, Cinsiyet ve Cinsellik”. İmgelem. 4(6), 245-264.
4. Bourdieu, P. (1992). The Logic of Practice. Stanford-California: Stanford University Press.
5. Bourdieu, P. (2015). Eril Tahakküm, çev: B. Yılmaz. İstanbul: Bağlam Yayınları.
6. Bourdieu, P., & Chartier, R. (2014). Sosyolog ve Tarihçi, çev. Z. Karaca. İstanbul: Açılım Kitap.
7. Butler, J. (2014). Cinsiyet Belası Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi, çev. B. Ertür. İstanbul: Metis Yayınları.
8. Fuchs-Heinritz, W., König, A. (2014). Pierre Bourdieu Eine Einführung. Stuttgart: UVK Verlagsgesellschaft.

9. Heilbrunn, C. G. (1992) Kadının Özyaşamını Yazarken, çev. Y. Salman, G. Aygen. İstanbul:Yapı Kredi Yayınları. Kadıoğlu, S. (2001). Bitmeyen Savaşım. Kadın Hareketleri Tarihi: I. İstanbul: Sel Yayıncılık.
10. Kahraman, H.B. (2004). Modernite ile Postmodernite Arasında Türkiye -1980 Sonrası Zihinsel, Toplumsal, Siyasal Dönüşüm. İstanbul: Everest Yayınları.
11. Keller, R. (2011). Diskursforschung: Eine Einführung für SozialwissenschaftlerInnen. Wiesbaden: VS Verlag für So‐ zialwissenschaften.
12. Mai, M. (2016). Deutsche Geschichte. Beltz & Gelberg Verlag.
13. Mander, M. S. (1987). “Bourdieu, the sociology of culture and cultural studies: A critique.” European journal of Communication. 2(4), 427-453.
14. Müller, H. P. (2014). Pierre Bourdieu: Eine systematische Einführung. Berlin: Suhrkamp Verlag.
15. Nakiboğlu, M. (2019). “Elfriede Jelinek’in “Sevda Kadınları” Adlı Romanında Kadınların Varolma Mücadelesi”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. Sayı 62, Haziran 2019, 1-18.
16. Saf, A., Cerrahoğlu Z. (2025). “Suna (2022) Filminde Bourdieu’nün Eril Tahakküm Kavramı ve Feminist Direniş Biçimleri” MSGSÜ Akademi Dergisi, 2025; (31-32): 105-130.
17. Schieth, I. (1991). Frauenliteratur. Bamberg: C. C. Buchners Verlag.
18. Solaker, A. A. (2025). Söylemin Bedenselleşmesi: Burak Yılmaz’ın “Ehrensache-Kämpfen gegen Judenhass” (Onur Meselesi –Yahudi Düşmanlığına Karşı Mücadele) Adlı Anlatısına Bourdieucu Yaklaşım, ed. Fatma Karaman. Türkiye’de Alman Dili Edebiyatı ve Kültürü Araştırmaları I içinde (64-88). İstanbul: Cinius Yayınları.
19. Speller, J. R.W. (2011). Bourdieu and Literature. Cambridge: Open Book Publishers.
20. Toprak, M. (2022). Dejavu. İstanbul: Doğan Kitap.
21. Torusdağ, G. (2023). Suat Derviş (Eserleri Birçok Yabancı Dile Çevrilen İlklerin Kadını), ed. H. Bahtiyar & E.
22. Alkan. 100 Kadın Kaleminden 100 Öncü Yazar içinde (203-208). İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
23. Woolf, V. (2005). Kendine Ait Bir Oda, çev. S. Öncü İstanbul: İletişim Yayınları.
24. Zetkin, C. (1996). Kadın Sorunu Üzerine, çev. İsmail Yarkan İstanbul: İnter Yayınları.