XVI. Yüzyıl Dinî- Tasavvufi, Ahlaki Mesnevilerinde Değerler Eğitimi Aktarımında Tahkiye Üslubu

Öz

Toplumların bireylerini bir arada tutan, onları kültürel ve toplumsal olarak birbirine bağlayan en önemli unsurlardan biri değerlerdir. Geçmişten günümüze kadar kültürel aktarım süreçlerinde değerlerin özünün fazlaca değişikliğe uğramadığı görülmektedir. Değerlerin doğru ve etkili biçimde aktarımı ancak belli hedefler doğrultusunda gerçekleşen bir eğitim süreci ile mümkündür. Bu hedefler doğrultusunda, değer aktarımında fayda sağlayacak önemli araçlardan biri edebi metinlerdir. Klasik Türk edebiyatında mesnevi nazım şeklindeki pek çok eserde konuların ele alınışında farklı yöntemler ve üsluplar uygulandığı görülmektedir. Bu tip eserlerde lirik ve didaktik üsluba nazaran tahkiye üslubunun daha hâkim olduğu görülmektedir. Özellikle didaktik unsurlarla oluşturulan dinî-tasavvufi, ahlaki mesnevilerde konunun akışına ve verilmek istenen mesaja uygun olarak hikâyeleştirme, temsil getirme yöntemi sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Şair konuya uygun bir hikâye seçerek, okuyucunun kıssadan hisse almasını, okuyucuya ahlaki manada ders vermeyi amaçlar. Böylece tahkiye üslubu ile hem aktarılmak istenen değerleri somutlaştırır hem de tek düzeliği kırarak akıcılığı sağlar ve öğrenime önemli bir katkıda bulunur. Zengin bir içeriğe ve anlatıma sahip olan mesnevilerdeki hikâyeler güncel hâle getirilerek çeşitli eğitim materyalleri geliştirilip, geçmişten günümüze kültür ve değer bağlantısı kurulabilir. Bu çalışmada, XVI. yüzyıldaki dinî- tasavvufi ve ahlaki mesnevilerden yola çıkarak, tahkiye yönteminin nasıl uygulandığı, bu yöntemin günümüzdeki değerler eğitimine ne gibi katkılarda bulunacağı ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• mesnevi
• değerler eğitimi
• tahkiye
• XVI. yüzyıl
• ahlaki

16th Century Religious, Mystical and Ethical Masnavi's, The Style of Criticism in the Transfer of Values Education

Öz

Values are among the most important elements that hold individuals together within a society and bind them culturally and socially. An examination of cultural transmission from past to present shows that the essence of values has not undergone any significant change. The accurate and effective transmission of values is possible only through an educational process conducted in line with clearly defined objectives. In this context, literary texts stand out as one of the most effective tools for conveying values. In classical Turkish literature, various methods and styles are employed in many works written in the mesnevi verse form. Among these, the narrative style is more dominant than lyrical and didactic styles. Especially in religious, mystical, and moral mesnevis with didactic qualities, storytelling and allegorical expression are frequently used in accordance with the flow of the subject and the intended message. By choosing a story appropriate to the theme, the poet aims to enable the reader to derive a moral lesson and gain ethical awareness. In this way, the narrative style both concretizes the values to be conveyed and breaks monotony, ensuring fluency and contributing significantly to learning. By adapting and updating the stories found in mesnevis, which possess rich content and strong narrative features, various educational materials can be developed. These materials help establish a meaningful connection between the cultural values of the past and those of the present. In this study, the narrative approach is examined based on 16th-century religious, mystical, and moral mesnevis.

Anahtar Kelimeler

• masnavi
• values education
• narrative
• 16th century
• moral

Kaynakça

1. Akpınar, Ş. (2015). Pendnâme-i Zarîfî’de yer alan değerler. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 3(1).
2. Akpınar, Y. (2011). Osmanlı mesnevi geleneğinde ahlak ve tasavvuf. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
3. Aristotle. (2007). On rhetoric: A theory of civic discourse (G. A. Kennedy, Trans., 2nd ed.). Oxford University Press.
4. Attâr, F. (1991). Tezkiretü’l-Evliya (trc. Süleyman Uludağ). İstanbul.
5. Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall.
6. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice Hall.
7. Baykaldı, R. (1994). Âzerî İbrâhim Çelebi ve Nakş-ı Hayâl Mesnevisi (İnceleme-Metin), Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Bell, S. (2008). Storyline- A pedagogy based on respect and feeling. TILTAI, 4.

9. Büyüker, N. (2017). 16. Yüzyıl Şairlerinden Rumelili Zaîfî ve Manzum Bûstân Tercümesi: Kitâb-ı Bâğ-ı Behişt (Me‐ tin-Nesre Çeviri-İnceleme), Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
10. Borges, J. L. (2020). Şu Şiir İşçiliği. Chares Eliot Norton Konferansları. İstanbul: KETEBE Yayınları. çev: Mukadder Erkan. 1. Baskı.
11. Bruner, J. (1990). Acts of meaning. Cambridge, MA: Harvard University Press.
12. Bruner, J. (1990). Acts of meaning. Harvard University Press.
13. Bruner, J. (1996). The culture of education. Harvard University Press.
14. Çağrıcı, M. (1988). “Adalet”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
15. Çağrıcı, M. (1993). “Cömertlik”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
16. Çağrıcı, M. (2008). “Sabır”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
17. Çağrıcı, M. (2009). “Sıdk”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
18. Çağrıcı, M. (2011). “Tevâzu”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
19. Çöm, E. (2007), 16. Yüzyıl Ahlaki Mesnevîleri ve Şemseddîn‐İ Sivâsî’nin İbret‐Nümâ Adlı Mesnevîsi (İnceleme‐ Metin), Doktor Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Demir, H. (2016). Değerler eğitiminde klasik metinlerden yararlanma: Bûstân ve Risâletü’n-Nushiyye. İdil, 5(27).
21. Devellioğlu, F. (1993). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
22. Durmuş, G. (2016). Mesnevî’de Tahkiyeye Dayalı Değer Eğitimi, Turkish Studies, Volume 11/9 Spring, 349-422.
23. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring. American Psychologist, 34(10).
24. Gardner, H. (1983). Frames of mind: The theory of multiple intelligence. Basic Books.
25. Gardner, H. (1999). Intelligence reframed: Multiple intelligences for the 21st century. Basic Books.
26. Gülcü, İ. (2012). XVI. Yüzyıl Bazı Leylâ ve Mecnûn Mesnevileri Üzerine Bir İnceleme, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Işıksalan, N. (2000). Divân şiiri öğretimi üzerine, Milli Eğitim Dergisi, (148).
28. İnalcık, H. (2003). Osmanlı tarihi ve kültürü. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
29. İpekten, H. (2011). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları.
30. İspirli, M. (2020). Mesnevilerde Uygulanan Temsil Getirme Yönteminin Edebiyat Eğitimi ve Öğretiminde Kullanılması, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19.
31. Kaplan, M. (1990). Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar. İstanbul: Dergâh Yayınları.
32. Kartal, A. (2001). Türkçe Mesnevilerin Tertip Özellikleri. Bilig-19/Güz.
33. Keskin, F. (2008). On Altıncı Yüzyıl İkili Aşk Mesnevilerinde Tahkiye Unsurları, Yüksek Lisans Tezi, Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
34. Kırkıl, H. (2023). 16. Yüzyıl Ahlaki Mesnevilerdeki Hikayelerin İnceleme ve Tahlili, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı.
35. Özkan, M. (1990). Cinânî Cilâü’l-Kulûb (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük), İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları. Piaget, J. (1970). Science of education and the psychology of the child. Orion Press.
36. Ricoeur, P. (1984). Time and narrative (Vol. 1). University of Chicago Press.
37. Sarıçiçek, R. (1991). Taşlıcalı Yahyâ Bey Gencîne-i Râz (İnceleme-Metin), Yüksek Lisans Tezi, Malatya: İnönü Üni‐ versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Schimmel, A. (1975). Mystical dimensions of Islam. University of North Carolina Press.
39. Şarlı, M. (1994). Cinânî ve Riyâzü’l-Cinân’ı (İnceleme), Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Taş, H. (2016). Mesnevî Destekli Değerler Eğitiminin İlkokul 4. Sınıf Öğrencilerinin Tutumlarına Etkisi. [Doktora tezi]. On Dokuz Mayıs Üniversitesi.
41. Turinay, N. (1995). Klasik Hikâye / Lirik Roman, İstanbul: Yedi İklim Dergisi, Temmuz Sayısı.
42. Uygur, S. (2005). Türlerarası İlişkiler Açısından Ziya Osman Saba’nın Şiir ve Öyküleri. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
43. Ünver, İ. (1986). “Mesnevi”, Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı 3 (Divan Şiiri), s. 425–450.
44. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
45. Wright, G.B. (2011). Student-centered learning in higher education. International Journal of Teaching and Learning in Higher Education, 23 (3).
46. Yeniterzi, E. (2018). Behiştî’nin Heşt Behişt Mesnevîsi (İnceleme-Metin), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kü‐ tüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
47. Yılmaz, N. (2006). Ahmed-i Rıdvân ve Rıdvâniyyesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara: Sosyal Bilimler Enstitüsü.