A Study on Abu Bakr al-Suli: A Turkic-Origin Scholar of Arabic Literature and His Work Titled "Juz’ min Ahadith Abi Bakr al-Sûlî

Öz

This study examines the hadith transmissions of Abū Bakr al-Ṣūlī, one of the prominent litterateurs of the ʿAbbāsid period. Al-Ṣūlī, a Turkic-origin man of letters, primarily distinguished himself in the field of Arabic language and literature, playing a significant role in the compilation of classical poetry, the arrangement of dīwāns, and the transmission of the literary tradition. The study first addresses his life, scholarly milieu, and especially his identity as a man of literature; it then analyzes his work entitled Juzʾ min aḥādīth Abī Bakr al-Ṣūlī and provides a translation of the text. It is observed that al-Ṣūlī’s literary orientation overshadowed his scholarly profile, and, unlike his prominence in literature, his expertise in the science of hadith was not at an advanced level. Rather, he is regarded primarily as a transmitter (rāwī) of hadith. The relatively small number of reports he transmitted correspond to narrations found in classical hadith sources. However, the work does not consist solely of hadith transmission; the author occasionally incorporates poetry, thereby reflecting his literary identity and distinguishing the text from a conventional hadith juzʾ. In conclusion, this study emphasizes that al-Ṣūlī’s principal identity was that of a litterateur, while also demonstrating that, in accordance with the scholarly conventions of his time, he composed a modest work in the field of hadith.

Anahtar Kelimeler

• Literature
• Arabic literature
• Hadith
• Abu Bakr al-Suli
• Juz’

Türk Asıllı Bir Arap Edebiyatçısı Ebû Bekr es-Sûlî ve Cüz’ min Ehâdîs-i Ebî Bekr es-Sûlî Adlı Eseri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Abbâsî dönemi ediplerinden Ebû Bekir es-Sûlî’nin hadis rivayetleri çerçevesinde değerlendirilmesini konu edinmektedir. es-Sûlî, temelde Arap dili ve edebiyatı alanında temayüz etmiş, Türk asıllı bir edip olup, klasik şiirin derlenmesi, divan tertibi ve edebî rivayet geleneğinin aktarılmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Çalışmada öncelikle onun hayatı, ilmî çevresi ve özellikle edebiyatçı kimliği ele alınmış; ardından hadis alanında te’lif ettiği Cüz’ min ehâdîs Ebî Bekr es-Sûlî adlı eser analiz edilmiş ve metnin tercümesi yapılmıştır. Edebî yönü ilmî hüviyetinin önüne geçen Sûlî’nin, edebiyat alanındakinin aksine hadis ilminde vukûfiyetinin ileri derecede olmadığı, daha ziyade hadis rivayet eden bir râvî olarak kabul edildiği görülmüştür. Eserinde az sayıda naklettiği hadisler, klasik hadis kaynaklarında benzerleri bulunan rivayetlerdir. Ancak eserinde sadece hadis rivayeti yoktur. Müellif, yer yer şiire de yer vererek edebi kimliğini esere yansıtmış; bu anlamda mezkûr kitap klasik bir hadis cüz’ü hüviyetinden farklılaşmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, Sûlî’nin esas kimliğinin bir edebiyatçı olduğunu vurgulamakta; devrin geleneği icabı hadis sahasında da küçük bir eser yazdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat
• Arap edebiyatı
• hadis
• Ebû Bekir es-Sûlî
• cüz’.

Kaynakça

1. Ahmed, Cemaleddin. (1984). Ebu Bekir es-Sûlî, Hayatühû ve Edebühû ve Divânuh. Kahire: Dâru’l-Ma’arif.
2. Bağdadî İsmail Paşa. (1951). Hediyyetu’l-Ârifin Esmau’l-Müellifin ve Âsâru’l-Musannifîn, İstanbul, 2/38.
3. Bîrûnî, Ebü’r-Reyhân Muhammed b. Ahmed. (1923). Kitâbu’l-Âsâri’l-Bâkiye. Hzl. Edward Sachau. Leipzig.
4. Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâleddin Abdurrahman b. Ali el-Bağdâdî. (1992). el-Muntazam fi târihi umem ve’l-mulûk. thk.
5. Muhammet Abdulkadir Ata, Mustafa Abdulkadir Ata. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
6. Çelebioğlu, A. (1998). Türk Edebiyatında Manzum Dinî Eserler. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
7. Dayf, A. Ş. A. (1995). Târîhu’l-Edebi’l-Arabî. Mısır: Dâru’l-Me’arif, I-X.
8. Erdem, H. (2008). Türk Edebiyatında Manzum Kırk Hadisler. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları.

9. Halidov A. B. (1985). Arabskie Rukopisi i Arabskaya Tradiçiya. Moskova: Nauka Press.
10. Hamevî, Şahabettin Ebu Abdillah Yakut b. Abdillah er-Rûmî. (1993). Mu’cemu’l-Üdebâ İrşâdü’l-Erîb ilâ Ma’rife‐ ti’l-Edîb. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru’l-Garb el-İslâmî, I-VII.
11. İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. (1994). Câmi’u beyâni’l-’ilm ve fadlihî ve mâ yenbağî fî rivâyetihî ve hamlihî. thk. Ebu’l-Eşbel ez-Züheyrî. 2 Cilt. S. Arabistan: Dâru İbnü’l-Cevzî.
12. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. (1423/2002). Lisânü’l-Mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebü’lMatbûʿâti’l-İslâmiyye.
13. İbn Hallikân, Ebu’l Abbas Şemseddîn Ahmed b. Muhammed. (1994). Vefeyâtü’l-A’yân ve Enbei Enbei’z Zaman. thk.İhsan Abbas, Beyrut: Dâru Sadr.
14. İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân el-Büstî. (1414/1993). Sahîhu İbn Hibbân bi-tertîbi İbn Balabân. thk. Şuayb elArnaût. I-XVIII. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. bs.
15. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvinî. Sünen. I-II. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabî.
16. İbn Mende, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk el-İsfahânî. (2002). el-Fevâid. thk. Hallâf Mahmûd Abdüssemi‘. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
17. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali. (1412/1992). el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkādir Atâ, Mustafa Abdülkādir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
18. İbnü’n-Nedîm, Muhammed b. İshâk. (1417/1997). el-Fihrist. thk. İbrâhim Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife,
19. İbnü’s-Sa’î, Tâcüddîn Ali b. Enceb. (2009). Dürrü’s-Semin fi esmâi’l-musannefîn. thk Ahmet Şevki, Muhammet Saî Hanşî, Tunus: Dâru’l-Garbi’l-İslamî.
20. İsfehânî, Ebü’l-Ferec Ali b. Hüseyn el-Kureşî. (1969). Kitâbü’l-Ağânî. Kahire: Dâru’ş-Şa’b.
21. İsmail Paşa el-Bağdâdî. (1971). Hediyyetü’l-Arifîn Esmâu’l-Müellifîn ve Âsâru’l-Musannifîn. Beyrut: Dâru İhyâi’tturâsi’l-Arabî, I-II.
22. Kandemir, M. Y. (1993). “Cüz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/147-148. İstanbul: TDV Yayınları.
23. Karahan, A. (1991). İslâm-Türk Edebiyatında Kırk Hadis. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
24. Karahan, A. (1954). “Türk Edebiyatında Arapça’dan Nakledilmiş Kırk Hadis Tercüme ve Şerhleri”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 5(5) İstanbul: Pulhan Matbaası, s. 59-81.
25. Keskin, Y. (2008). “Ehl-i Beyt Adına Yürütülen Siyasî Hareketlerin Genel Karakteristiği Bağlamında Abbâsî Yönetiminde İmamların Varlık Mücadeleleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 8(2), 215-236.
26. Kettânî, Muhammed b. Ca‘fer. (1993). er-Risâletü’l-müstetrafe, Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye. Dil ve Edebiyat Araştırmaları (DEA), S. 34, Güz 2026
27. Koçak, F. (1995). “İstanbul Kütüphanelerindeki Hadis Cüzleri”. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
28. Mahmudov, M. (2001). Klasik Arap Edebiyatı, Bakü: İlim matbaası.
29. Mübarekfûrî, Muhammed b. Abdirrahman. (trs.). Tuhfetü’l-Ahvezî. I-X. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
30. Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdülbakî, I-V. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî.
31. Nevihda, A. (1988). Mu’cemu’l-müfessîrin min sadri’l-İslam ve hatta el-asri’l-hâdır, Beyrut: Müessesetü’l-Nevihdâ es-Sakafiyye.
32. Nicholson, R. (1923). Literary history of the Arabs, London: T. Fisher Unwin Ltd.
33. Oral, M. (2026). Hicrî IV. Asırda Bağdat’ta Hadis İlmi. İstanbul: Kitap Dünyası.
34. Özaydın, A. (2009). “Ebûbekr es-Sûlî”. Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları.
35. Polat, H. (2018). “Abbâsî Dönemi Şiiri Ve Şairlerine Genel Bir Bakış”. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5(14), 636-649.
36. Safedi, Salahattin Halil b. Eybek b. Abdullah. (2000). el-Vâfi bi’l Vefeyât, thk: Ahmet b. Arnaût, Mustafa Turki, Beyrut: Dâru İhyâu’t-Türâs.
37. Savran, A. (1981). “Abbasiler Devri Edebiyatında Sûlîler ve Ebubekr es-Sûlî”. Erzurum: Atatürk Üniversitesi. (Ya‐ yımlanmamış Doçentlik Tezi).
38. Sûlî, Ebû Bekir. (2002). Cüz min ahâdis Ebi Bekir es-Sûlî. thk. Mahmud Abdu’s- Semi, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlm‐ iyye.
39. Sûlî, Ebû Bekir. (h.1341) Edebu’l-küttâb, thk. Muhammed Behcet el-Eseri, Bağdat: Mektebetu’l-Arabiyye.
40. Sûlî, Ebû Bekir. (1937). Ahbâru Ebî Temmâm. thk. Halil Muhammed Asâkir, Muhammed Abduh İzam, Kahire: Matbaâtu Lecne.
41. Sûlî, Ebû Bekir. (1935). Ahbâru Râdı-Billâh ve Müttakî Lillâh, Mısır: Matbaâtu es-Sâvî.
42. Sûlî, Ebû Bekir. (h. 1425). el-Evrâk Kısm-ı Ahbâri’ş-Şu’arâ, Kahire: Şirketu Emel, I-III.
43. Şahin, Z. & Akoğlu, M. (2023). “Mütevekkil Dönemi Ehl-i Beyt Politikaları”. Erciyes Akademi 37(4), 1566-1585.
44. Şekʿa, M. (2004). Menâhicü’t-teʾlîf ʿinde ʿulemâʾi’l-ʿArab. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn.
45. Tirmizî, Muhammed b. İsa. (1998). Sünen. thk. Beşşar Avvad Ma’rûf, I-VI. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslamî
46. Umerî, C. A. (1984). Ebu Bekir es-Sûlî Ḥayâtühü, Edebühû ve Dîvânühû. Kahire: Dâru’l-Me’arif.
47. Yerkazan, Hasan (2018). “Model Human with Forty Hadith”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23 (1), 117-138.
48. Yerkazan, Hasan (2019). “Tasnif Döneminin Yeni Yazılı Kaynakları: Affân b. Müslim es-Saffâr’ın (Ö. 220/835)
49. Hadîs Cüz’ü”. Temel İslam Bilimleri Araştırmaları -I-. ed. Alparslan Kartal. Ankara: Sonçağ Yayınları.
50. Yüceer, Mustafa. (2020). “Hadis İlmi Açısından Men Hafiza Rivâyeti ve Manzum Kırk Hadis Geleneğine Tesiri”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 6/2, 931-970.
51. Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed. (1981–1985). Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût ve dğr., Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
52. Zeki, C. (2009). Arap Filologyası ve Bedî Edebiyatının İnkişafında Türklerin Rolü (9-10. Asır Kaynakları Esasında).
53. Bakü: AMEA Şarkünaslık Enstitüsü.(Yayımlanmamış Doktora Tezi).
54. Zeki, C. (2024). “Ebubekr es-Sûlî’nin Edebü’l-Küttâb Adlı Eserinin İçerik ve Konu Özellikleri”. KAÜSBED, S: 33, 161-180.