Tenbîhu’l-Gâfilîn’in İhlâs Bölümündeki Rivayetlerin Tahlili

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 281 - 297, 31.12.2025

Muhammed Balçik , Recep Aslan

https://doi.org/10.47145/dinbil.1751569

Öz

Ebu’l-Leys es-Semerkandî, Hicri IV. yüzyılda Mâverâünnehir bölgesinde, Sâmânîler döneminde yaşamış fıkıh alanında öncü bir âlimdir. Dönemin etnik yapısının çeşitliliği sebebiyle Müslümanlar ile beraber Yahudi, Hristiyan, Mecûsî ve Budistler aynı toprak üzerinde varlığını sürdürmüşlerdir. Bölgede aynı zamanda Sünnî ve Şiî grupların aralarındaki çekişmeler dönemin zorlu süreçlerden geçtiğinin bir göstergesiydi. Semerkandî, bu dönemdeki dinî tartışmaların ve beyliklerin mücadelelerinin ortasında eğitimini sürdürmüş ve ilmi çalışmalarda bulunmuştur. Semerkand şehri, onun ilim ve hikmet gelişiminin merkezi olmuştur. Fıkıh alanındaki ilmi faaliyetlerinin ön planda olmasıyla şöhret elde eden Semerkandî, aynı zamanda tefsir, kelam, tasavvuf gibi ilimlerle de ilgilenmiş ve bu alanlarda eserler telif etmiştir. Semerkandî, küçük yaşta ilim tahsiline başlamış, ilk hocası olan babası Muhammed b. İbrahim et-Tevzî’den pek çok hadis rivayetinde bulunmuştur. Ebu’l-Leys es-Semerkandî’nin yaşadığı hicri dördüncü asırda hadis âlimleri rivayetleri, konularına göre ayrıştırarak merfû, mevkuf ve maktû rivayetleri eserlerinde toplamışlardır. Ahlâk ve fazilet konularını içeren vaaz kitapları da bu dönemde oluşturulmuştur. Semerkandî’nin en dikkat çekici eserlerinden biri, ahlâki değerlerin önemi üzerine yoğunlaşan “Tenbîhu’l-gâfilîn” adlı çalışmasıdır. Eser, İslam ahlakının temel taşlarını ele alan, sade ve anlaşılır bir dille yazılmış, problemli konuları tâlibin anlayacağı seviyeye kolay bir şekilde indirmiş ve geniş kitlelere erişim sağlamış bir çalışmadır. Semerkandî’nin bu eserinde naklettiği rivayetler, onun derin hadis bilgisine sahip olduğunu göstermektedir. Ayrıca sadece bu eserinde değil, eserlerinin genelinde zühd anlayışını yansıtmış sufi bir kişi olduğu da dikkate alınmalıdır. Yaşadığı dönemde muhaddis olarak anılmamış olsa da Zehebî (ö. 748/1348) onu bir muhaddis olarak nitelendirmiştir. Eserinde konuları işlerken Kur’ân ve sünneti birlikte zikreden Semerkandî, Kur’ân ve sünnet dışı görüşleri kabul etmemiş, Kur’ân ve Sünnet bütünlüğünün önemli olduğunu bizzat kanıtlamıştır. Bu çalışmanın amacı, Semerkandî’nin hadisçiliği hakkında bilgi toplamak, Tenbîhü’l-gâfilîn eserinin içerdiği metinleri ön plana alarak hadisler hakkında daha önce yapılmış bilgileri ve sened tahlillerini bir araya getirerek sıhhat durumlarını incelemek ve günümüzde de hala kullanılan eserin vaaz kitabı olarak kullanılabilirliğinin durumunu ortaya koymaktır. Araştırmalarımız neticesinde Semerkandî’nin ulaşabildiğimiz eserlerinde müellifin hayatıyla ilgili bilgi bulunmamaktadır. Bu sebeple bu bölümdeki bilgiler, eserlerini tahkik eden alimlerin hazırladığı mukaddime bölümlerinden istifade edilmiştir. Müellifin eserlerinin isimleri ve içerikleriyle ilgili bazı bilgiler farklı kaynaklardan aktarılarak dipnotta bildirilmiştir. Ayrıca rivayetlerin sıhhati konusunda kütüb-i sitte başta olmak üzere hadis kitapları araştırmaya dahil edilmiş, mevzuat eserleri taranmıştır. Araştırmalarımızın tamamında şamile programı kullanılmıştır. Semerkandî bir muhaddis olarak şöhret bulmamıştır. Bunun sebepleri arasında rivayetlerin senedini ihmal etmiş olması ve eserindeki rivayetleri hadis âlimlerinin hassasiyetiyle oluşturmaması düşünülmektedir. Ebu’l-Leys es-Semerkandî, eserinde genel itibariyle dünya hayatının geçici olduğunu hatırlatarak, ahiret üzerine düşünmeye teşvik etmekte ve bir Müslüman’ın samimi bir şekilde Allah’a yönelmesi gerektiğinden ve Allah Teâlâ’nın emir ve yasaklarına riayet etmesinin gerekliliğinden bahsetmektedir. Bu durum, zühd ve tasavvufa yönelen kimseler içerisinde büyük bir rağbet görmesine neden olmuş, eserindeki rivayetler okunmuş ve okutulmuştur. Ancak bu rivayetlerin sıhhat süzgecinden geçirilerek istifade edilmesi gerektiği unutulmamalıdır. Ayrıca eserde hadislerin senedlerine yeterince dikkat edilmediği ve hadis rivayetlerinin sıhhat araştırılması yapılmadan konu bütünlüğünü destekleyici rivayetlerin bulunduğu gibi bazı sebeplerle hadislerle amel noktasında ihtiyatlı davranmak gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Semerkandî , Tenbîhü’l-gâfilîn , Vaaz , Zühd.

Analysis of the Narrations in the Chapter on Sincerity in Tenbîhu’l-Gâfilîn

Öz

Abu'l-Leys al-Samarkandî is a pioneering scholar in the field of Fiqh who lived in the Mawarannahr (Transoxiana) region in the IV century AH, during the Samanid period. Due to the diversity of the ethnic structure of the period, Jews, Christians, Magi and Buddhists continued to exist on the same land along with Muslims. At the same time, the conflicts between Sunni and Shiite groups in the region were an indication that the period was going through difficult times. Samarkandî continued his education and engaged in scientific studies during religious debates and the struggles of the principalities in this period. The city of Samarkand became the center of his development of knowledge and wisdom. Samarkandî, who gained fame with his scientific activities in the field of Fiqh at the forefront, was also interested in sciences such as tafsir, kalam and Sufism and wrote works in these fields. Samarkandî started his education at a young age and narrated many hadiths from his father, Muhammad b. Ibrahim et-Tawzi, who was his first teacher. In the fourth century of the Hijri, in which Abu'l-Leys es-Semerkandî lived, hadith scholars separated the narrations according to their subjects and collected the narrations of marfû, mawkuf and maktû in their works. Sermon books containing morality and virtue were also created during this period. One of Samarkandî's most remarkable works is his work "Tanbîhu'l-gâfilîn", which focuses on the importance of moral values. The work is a work that deals with the cornerstones of Islamic morality, is written in a simple and understandable language, easily reduces problematic issues to a level that the follower can understand, and provides access to large masses. The narrations narrated by Samarkandî in this work show that he had a deep knowledge of hadith. In addition, it should be considered that he is a Sufi person who reflects the understanding of asceticism not only in this work but also in his works in general. Although he was not referred to as a muhaddith during his lifetime, Zahabi (d. 748/1348) described him as a muhaddith. Samarkandî, who mentioned the Qur'an and the Sunnah together while dealing with the subjects in his work, did not accept views other than the Qur'an and the Sunnah, and personally proved that the integrity of the Qur'an and the Sunnah is important. The aim of this study is to collect information about Samarkandî's hadith, to examine the health status of the hadiths by bringing together the previous information about the hadiths and the analysis of the Sanad by bringing the texts contained in the work of Tanbîhü'l-gâfilîn to the forefront, and to reveal the status of the usability of the work, which is still used today, as a sermon book. As a result of our research, there is no information about the life of the author in the works of Samarkandî that we have reached. For this reason, the information in this section was used from the muqaddimah sections prepared by the scholars who examined their works. Some information about the names and contents of the author's works are quoted from different sources and reported in the footnote. In addition, hadith books, especially kütüb-i sitte, were included in the research on the health of the narrations, and the legislative works were scanned. The şamile program was used throughout our research. Samarkandî could not become famous among hadith scholars. Among the reasons for this, it is thought that he neglected the narrations of the narrations and did not create the narrations in his work with the sensitivity of hadith scholars. In his work, Abu'l-Leys al-Samarkandî reminds us that the life of this world is temporary in general, encourages reflection on the hereafter, and mentions that a Muslim should turn to Allah sincerely and obey Allah's commands and prohibitions. This situation caused him to be in great demand among those who turned to asceticism and mysticism, and the narrations in his work were read and recited. However, it should not be forgotten that these narrations should be used through the filter of health. In addition, it is necessary to be cautious about deeds with hadiths for some reasons, such as the fact that the hadiths are not paid enough attention in the work and there are narrations that support the integrity of the subject without investigating the health of the hadith narrations.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Samarkandī , Tenbīh al-Ghāfilīn , Sermon , Asceticism (Zuhd)

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned-ü Ahmed b. Hanbel. Thk. Şuayb el-Arnavut - ve Âdil Mürşid. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421.
• el-Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-Meânî. Thk. Ali Abdulbâri Atiyye. Beyrût: Daru’l Kütübü’l-İlmiyye, t.y.
• Ateş, Süleyman. "İhlâs", "Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi". 21: 535-537. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-Ârifin Esmâu’l-Müellifin ve Âsâru’l-Musannifin. Beyrût: Vekâletü’l-Muarif, 1951.
• Beyhakî, Ahmet b. Hüseyin b. Ali b. Musa (458/1066). Şuʿabü’l-îmân. Thk. Abdulhamid Hamid - ve Muhtar Ahmet Nedvi. Hindistan: Mektebetü’r-Ruşd, 2003.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. Sahîh-i Buhârî. Thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. Beyrut: Daru ibn Kesir, 1993. Bursevi, İsmail Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri’l-Kurʾân. Beyrût: Daru’l Fikr, t.y.
• el-Cevzî, Ali b. Muhammed. Mevzuât. Thk. Abdurrahman Muhammed Osman. Medine: Mektebetü’s-Selefiyye, 1968.
• Çelebi, Kâtip. Keşfü’z-Zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Thk. Mahmud Abdulkadir Arnavut. Bağdad: Mektebetü’l Müsenna, 1941.
• Çelebi, Kâtip. Süllemü’l-Vüsûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. Thk. Mahmud Abdulkadir Arnavut. İstanbul: Mektebetü İrsika, 2010.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman. Sünen-i Dârimî. Thk. Hüseyin Selîm Esed. Riyâd: Dâru’l-Muğnî, 2000.
• Ebû Dâvud, Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Sünen-i Ebû Davud. Dârü’r-risâle el-âlemiyye, 2009.
• Elbanî, Muhammed Nasıruddîn. Daîfu’t-Terğīb ve’t-terhîb. Riyad: Mektebetü’l Muarif, 2000.
• Elbanî, Muhammed Nasıruddîn. Sahîhu’t-Terğīb ve’t-terhîb. Riyad: Mektebetü’l Muarif, 2000.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah İbnü’l-Beyyi’ Muhammed. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. Thk. Mustafa Abdülkadir Ata. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
• Heysemi, Nureddin Ali b. Ebi Bekr. Mecmau’z-zevaid ve Menbau’l-fevaid. Thk. Husameddin Kudsi. Kahire: Mektebetü’l-Kudsi, 1994.
• Irâkî - İbn Subkî - Zebîdî. Tahrîcu e-hadisi İhyâi Ulumi’d-din. Thk. Muhammed Haddad. Riyâd: Daru’l Âsıme, 1987.
• İbn Hibban, Muhammed b. Hibban b. Ahmed. Sahîh-i ibn Hibban. Thk. Şuayb Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
• İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshak. Sahîhu İbn Huzeyme. Thk. Muhammed Mustafa A’zami. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1980.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yeiz Gazvini. Sünen-i
• İbn Mâce. Thk. Şuayb el-Arnavut - ve Âdil Mürşid. Haleb: Daru’r Risâletü’l-İlmiyye, 2009.
• el-Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-Mudıyye fî tabakāti’l-Hanefiyye. Kıratişi: Mir Muhammed Kütüphane, t.y.
• Kutluboğa, Kāsım b. Tâcü’t-terâcim. Thk. Muhammed Hayr Ramazan Yûsuf. Dımaşk: Daru’l Kalem, 1992.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. Fevâidu’l-Behiyye. Thk. Muhammed Bedreddin Ebu Firas en-Nu’seni. Daru’s-Saadet, 1324.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyri en-Nisaburi. Sahîh-i Müslim. Thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 2009.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. Thk. Hasan Abdülmün’im Şelebî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. Sünen-i Nesâî. Thk. Abdulfettah Ebu ğudde. Haleb: Mektebul Matbuatul İslamiyye, 1986.
• Nureddin es-sindi, Muhammed b. Abdulhedi et-tetevi. Hâşiyetü’s-sindi alâ Sünen-i İbn-i Mâce. Beyrut: Daru’l Ciyl, t.y.
• es-Semerkandî, Ebü’l-Leys. Bustânü’l-Ârifîn. Thk. Muhammed Ali Abdülvâris. Beyrût: Daru’l Kütübü’l-İlmiyye, 2018. es-Semerkandî, Ebü’l-Leys. Hizânetü’l-Fıkh. Thk. Muhammed Abdusselam Şahin. Beyrût: Daru’l Kütübü’l-İlmiyye, 2005.
• es-Semerkandî, Ebü’l-Leys. Hizânetü’l-Fıkh ve Uyûnu’l-Mesâil. Thk. Selahaddin en-Nâhi. Bağdad: Şirketü’t-Tab’ ve’n-Neşri’l-Ehliyye, 1965.
• es-Semerkandî, Ebü’l-Leys. Tenbîhü’l-gâfilîn bi hadîsi Seyyidi’l-Enbiyâ-i ve’l-Murselîn. Thk. Yusuf Ali Bedîvî. Beyrut: Daru ibn Kesir, 2000.
• es-Semerkandî, Ebü’l-Leys. Uyûnü’l-Mesâil. Thk. Selahaddin en-Nâhi. Bağdad: Matbâatü Es’ad, 1386.
• es-Semerkandî, Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm. Tefsîru’s-Semerkandî - Bahru’l-Ulum. Thk. Ali Muhammed Muavvad. Beyrût: Daru’l Kütübü’l-İlmiyye, 1993.
• es-Suyûtî, Ebü’l-Fadl Celâluddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. ed-Dürrü’l-Mensûr. Beyrût: Daru’l Fikr, t.y.
• es-Suyûtî, Ebü’l-Fadl Celâluddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-Le’âli’l-Masnûʿa fi’l-ahbâri (ehâdîsi)’l-mevzû’a. Thk. Muhammed b. Uveyda. Beyrût: Daru’l Kütübü’l-İlmiyye, 1996.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım. el-Mu’cemü’l-evsat. Thk. Târık b. Abdullah - ve Abdulmuhsin b. İbrâhim. Kahire: Dâru’l-Harameyn, ty.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım. el-Mu’cemü’l-kebîr. Thk. Hamdi Abdülmecid Selefi. Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, 1994.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre. Sünen-i Tirmizî. Thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Daru’l Ğarbi’l-İslami, 1998.
• Yazıcı, İshak. Ebu’l-Leys es-Semerkandî Hayatı, Eserleri ve Tefsirdeki Metodu. Atatürk Üniversitesi, 1982.
• Yazıcı, İshak. "Semerkandî, Ebü’l-Leys", “Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi”. 473-475. Ankara: TDV Yayınları, 2009.
• Zehebî, Ahmet b. Osman. Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ. Thk. Şuayb Arnavut. Müessesetü’r-Risâle, 1985.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. Mektebetü Vehbe, t.y.
• Ziriklî, Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris. el-Aʿlâm. Daru’l-İlim, 2002.