İran Dinleri Çalışmalarından İran Dinleri Ansiklopedisine

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 203 - 228, 31.12.2025

Hayreddin Kızıl

https://doi.org/10.47145/dinbil.1787115

Öz

Türkiye’de İran dinleri hakkında yapılmış çalışmalar içerisinde yüksek lisans ve doktora tezleri, kitaplar, kitap bölümleri, makaleler, sempozyum bildirileri, çeviriler ve ansiklopedi maddeleri yer almaktadır. Tespit edilen akademik çalışmaların isimlerine çalışmanın sonuna eklenen listede yer verilmiştir. Makale, Türkiye’de iki asra yaklaşan Dinler Tarihi çalışmalarının gelişimini belirli bir din üzerinden tespit edebilmek ve Türkiye Dinler Tarihi müktesebatının potansiyelini tespit etmek için hazırlanmıştır. Bu şekilde İran Dinleri Ansiklopedisi hazırlayabilmek için gereken alt yapının mevcut olup olmadığı değerlendirilmek istenmiştir. Ansiklopedi çalışmalarının başarılı bir şekilde bitirilebilmesi için yetişmiş araştırmacıların, zengin bir kütüphanenin ve bunları etkin bir şekilde senkronize edecek bir organizasyonun olması gerekmektedir. Bu nedenle bir ülkenin bilimsel çalışmalarda belli bir düzeye ulaşabildiğini gösteren ölçütlerden biri de ansiklopedi çalışmalarının başarılı bir şekilde neticelenmiş olmasıdır. Makale, giriş, iki bölüm ile sonuç ve ekten oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın amacı ve önemine yer verilmiştir. İlk bölümde teknolojik imkânların artmasına ve dijital kaynakların artmasına rağmen ansiklopedilerin öneminin devam ettiği ifade edilmiştir. İnternet ortamında sağlam ve güvenilir olmayan bilgiler hızlı bir şekilde yayılmaktadır. Güvenilir ve derli toplu bilgilerin çabuk bir şekilde araştırmacı ve okuyuculara ulaşabilmesi için ansiklopediler oluşturulmalı ve bu ansiklopediler dijital ortamda da hizmet vermelidir. İkinci bölümde makalenin ekinde yer alan bibliyografyadaki çalışmalar yayınlandıkları yıllara göre sayı ve yayın çeşidi bakımından değerlendirilmiştir. Yayınların yıllara göre sayısının artışını gösteren bir grafik üzerinde yayın sayısının günümüze kadar düzenli bir şekilde nasıl arttığı değerlendirilmiştir. İlk yıllarda stabil bir şekilde yılda birer makale yayınlanmakta iken 2000’lerden itibaren yayın sayısı düzenli bir artış göstermiştir. Özellikle 2010’dan günümüze kadar yayın sayısı ciddi bir şekilde artmıştır. Bu artışın sebebi fakülte ve araştırmacılar ile İran dinlerini çeşitli bilim dallarında çalışan akademisyenlerin sayısının artması olarak değerlendirilmiştir. Teknolojik imkânların artması, ulaşımın daha kolay hale gelmesi, dijital kaynakların erişilebilir hale gelmesi de diğer sebepler olarak değerlendirilmiştir. İran Dinleri Ansiklopedisi hazırlayabilme imkânının olduğu yönündeki düşünce burada hazırlanan bibliyografya çalışmasından görülmüştür. Hazırlanacak böyle bir ansiklopedi yeni araştırmacılara yol gösterebilir ayrıca halka İran dinleri hakkında derli toplu bilgilere ulaşma imkânı verebilir. Söz konusu ansiklopedi dijital ortamda da hizmet verirse bilimsel ve derli toplu bilgiler kaynaklarıyla beraber hızlı bir şekilde araştırmacılara ulaşabilir. Osmanlı döneminden günümüze kadar değişik dönemlerde ansiklopedi hazırlama teşebbüsleri olmuştur. Başarısızlıkla sonuçlanan teşebbüslerin yanında Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA) gibi uzun bir çalışma döneminin sonunda tamamlanabilen ansiklopedi çalışmaları da mevcuttur. DİA’nın hazırlanma süreci de planlanacak İran Dinleri Ansiklopedisi için önemli bir tecrübe ve birikim oluşturmuştur. Bu ansiklopedinin hazırlanma dönemi bir tecrübe olarak değerlendirilebilir. Bunun yanında hem akademik çalışmaların hem İran dinleri ansiklopedisinin hazırlanmasını organize edebilecek bir İran dinleri araştırma merkezinin kurulmasının da faydalı olacağı değerlendirilmiştir. Makalenin ekinde İran Dinleri hakkında yapılmış çalışmaların listesi verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Dinler Tarihi , İran Dinleri , Zerdüştilik , Maniheizm , Mazdek , Mitraizm , Ansiklopedi

From Iranian Religions Studies to Iranian Religions Encyclopedia

Öz

Studies on Iranian religions conducted in Türkiye include of master's and doctoral theses, books, book chapters, articles, symposium proceedings, translations, and encyclopaedia entries. The titles of these academic works are listed in the appendix to the current article. This article has been prepared to trace the development of nearly two centuries of the History of Religions studies in Türkiye through a specific religion and to identify the potential of the Turkish History of Religious corpus. It therefore aims to evaluate whether the necessary infrastructure exists to prepare an Encyclopaedia of Iranian Religions. The successful completion of such an encyclopaedia requires trained researchers, a well-resourced library, and an organization capable of effectively coordinating these resources. One criterion for evaluating a country's scientific achievements is the successful completion of encyclopaedia projects. The article is structured with an introduction, two main sections, a conclusion, and an appendix. The introduction presents the purpose and significance of the study. The first section emphasizes that, despite increasing technological capabilities and the proliferation of digital resources, encyclopaedias remain significant. Unreliable and unsound information spreads rapidly on the internet. To enable reliable and well-organized data to reach researchers and readers more quickly encyclopaedias should be created and made accessible in digital environments as well. The second section evaluates the works listed in the bibliography—located in the appendix—by their publication year and type. A graph illustrates the growth in the number of publications over time. While the early years saw a stable publication rate of approximately one article per year, the number of publications has steadily increased, particularly since the 2000s, with a marked surge from 2010 onward. This growth is attributed to the rising number of faculties and researchers, as well as academics specializing in Iranian religions across various disciplines. Other contributing factors include improved technological capabilities, easier transportation, and increased accessibility of digital resources. The bibliographical study suggests that the existing academic activities on Iranian religions within the field of religious history make it feasible to prepare an Encyclopaedia of Iranian Religions. If the aforementioned encyclopaedia is also made available in digital form, reliable and well-organized scientific information, together with its sources, can quickly reach researchers. Throughout the Ottoman period and into the modern era, there have been several attempts to prepare encyclopaedias. While some were unsuccessful, others, such as the Diyanet Encyclopaedia of Islam (DİA), were completed after long periods of work. The process of preparing the DİA has provided valuable experience that could inform this new project. The study also suggests that establishing a research centre dedicated to Iranian religions would be beneficial for organizing both academic studies and the preparation of the encyclopaedia. The appendix contains a list of studies conducted on Iranian religions.

Anahtar Kelimeler

History of Religions , Iranian Religions , Zoroastrianism , Manichaeism , Mazdakism , Mithraism , Encyclopedia

Kaynakça

• Akın, Bünyamin. Dinler Tarihi Alanında 2000-2010 Yılları Arasında Yapılan Akademik Çalışmalar. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2014.
• Aslanoğlu, Ayhan. “Dinler Tarihi Akademisyenlerinin Türkiye’de Hıristiyanlıkla İlgili Çalışmaları Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi”. Toplum Bilimleri Dergisi 27 (2019), 603-647. https://doi.org/10.29228/tbd.2007.37883
• Atasagun, Galip. Türkiye Dinler Tarihi ve İslam Dinine Ait Bir Bibliyografya Denemesi (1923-2004). Konya, 2005.
• Atasağun, Galip. “Dinler Tarihi Bibliyografya Denemesi”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi], 13 (2002), 237-267.
• Aydın, Fuat. “Hint Din, Düşünce ve Tarihine Dair Türkçe Bir Bibliyografya Denemesi”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 16 (2004), 161-181.
• Aykut, Ayhan. “Ansiklopedi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 3/217-227. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
• Aykut, Ayhan. “İslam-Türk Ansiklopedisi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/57-58. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
• Batuk, Cengiz. “Türkiye’de Dinler Tarihi Çalışmalarının Tarihsel Seyri”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 9/1 (2009), 71-97.
• Durukoğlu, Salim - Çetin, Sevda. “Türkiye Türkçesi İle Yayımlanmış Ansiklopediler Kaynakçası Denemesi”. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 4/8 (2016), 169-184.
• Kızıl, Hayreddin. “Hint ve İran Mitolojilerine Göre ‘Mitra’”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 5/10 (2013), 26-41.
• Kızıl, Hayreddin. “‘Mitra’dan “Mithras’ın Sırlarına”, Mitraizm’in Kuruluş Serüveni’”. EKEV Akademi Dergisi 17/55 (2013), 113-136.
• Kızıl, Hayreddin. “TDV İslam Ansiklopedisi’nde Dinler Tarihi ile İlgili Maddeler”. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBArD) 18/35 (2020), 121-149.
• Köprülü, Orhan F. “İslam Ansiklopedisi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/43-44. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
• Meriç, Cemil. Işık Doğudan Gelir. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
• Meriç, Cemil. Jurnal 2. İstanbul: İletişim Yayınları, 1998.
• Meriç, Cemil. Kültürden İrfana. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
• Schimmel, Annamarie. Dinler Tarihi. İstanbul: Kırkambar Kitaplığı, 2007.
• Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. Erişim 19 Eylül 2025. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/anasayfa
• The Catholic Encyclopedia. Erişim 19 Eylül 2025. https://www.newadvent.org/cathen/