Tefsirde Rivâyet Sorunu: Meleklerin Yardımı Örneği

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 229 - 241, 31.12.2025

Serkan Göktaş

https://doi.org/10.47145/dinbil.1787488

Öz

Allah Teâlâ, tarihi süreç içerisinde tevhit akidesinin yayılmasını engellemeye çalışan kafir gruplarına karşı inananları farklı şekillerde desteklemiştir. Bu destek, genel itibariyle Müslümanların cesarete ihtiyaç duyduğu savaş durumlarında hasıl olmuştur. Bedir savaşında Allah'ın Müslümanların üzerine yağmur indirmesi, onları uykuya daldırması, rüyada Hz. Peygamber'e Müşriklerin sayısını az göstermesi ve meleklerle onları desteklemesi gibi olağanüstü hadiseler, Allah'ın Müslümanları zor zamanlarda desteklediğine dair bazı örnekler olarak sıralanabilir. Allah'ın bu desteğinin sadece fiziki olmayıp Müslümanlara cesaret vermeye ve onların korkularını gidermeye yönelik olduğu âyetlerde açık bir şekilde ifade edilmektedir. Âyetlere maksâd eksenli bakmayan ve konuyla ilgili rivâyetleri tenkit etmeden kabul eden bazı müfessirler, Kur'ân tarafından dile getirilen bu tür soyut durumları, farklı şekilde yorumlayarak hadiseleri somutlaştırma yoluna gitmişlerdir. Bu bağlamda onlar, Bedir ve Hendek savaşlarında Müslümanlara psikolojik destek için gönderilen meleklerin insan suretine bürünerek ellerine kılıç alıp birebir Müşriklerle harp ettiklerini iddia etmişlerdir. Birbiriyle çelişkili rivâyetlerin etkisinde kalarak mucize kavramına akla gelmeyecek manalar yükledikleri düşünülen bu müfessirlerin, konuyu Kur'ân mantığının dışına ittikleri görülmektedir. Kur'ân'ın anlam örüntüsü içerisinde yer almayan bu düşüncenin müfessirlerin kahir ekserisi tarafından normal bir düşünceymiş gibi kabul görmesinin, tefsir ilmi açısından âyetlerin zıtlığına sebep olabilecek bazı problemler doğurmaktadır. Bu problemlerden birisi, Kur'ân'ın, meleklerin insanları helak etme maksadıyla indirilmeyeceklerini açık bir şekilde ifade etmesi ile müfessirlerin meleklerin bu amaçla indirilebileceğini iddia etmesiyle meydana gelen zıtlık durumudur. Oysa âyetlerin birbiriyle tezat teşkil etmeyeceği konusu tefsir ilmi açısından son derece önemli bir konudur. Ayetlerin birbiriyle zıt olmadıklarını ortaya koyabilmek için de müfessirlerin Kur'ân'a maksâd eksenli bakmaları ve rivâyetlerin sıhhatinden emin olmaları gerekmektedir. Zayıf veya uydurma rivâyetlerin eleştirilmeden kabul edilmesinin tefsir ilmine verdiği zararın örnek bir olay üzerinden ele alındığı bu makalede sorunun çözümüne yönelik tefsir disiplini içerisinde bazı öneriler sunulmuştur. Önerilen çözüm yollarının başında Kur'ân'ın genel mantık örüntüsünün ve âyetlere makâsıd odaklı yaklaşım tarzının göz önünde bulundurulması ile rivâyetlerin tenkit edilmesi gelmektedir. Konunun bir tefsir konusu olmasına rağmen bu disiplinin içerisinde yeterince ele alınmamış olması, meselenin araştırılmasını gerekli kılan unsurların başında gelmektedir. Genel itibariyle İslam tarihi, hadis ve siyer araştırmacılarının inceledikleri bu konunun rivâyetler üzerinden ele alındığı görülmektedir. Oysa konunun Kur'ân tarafından pek çok âyette dile getirilmesi onun tefsir disiplini içerisinde incelenmesini gerekli kılmaktadır. Tefsirlerdeki mevcut bilgiler, müfessirlerin aynı kurgu üzerinden hareket ettikleri ve salt rivâyetler üzerinden yürüdüklerinin bir göstergesidir. Bu anlayışın alan yazında yeterince ele alınıp tenkit edilmemesi, tefsir alanında bir boşluğun meydana gelmesine zemin hazırlamıştır. Bu makale tefsir ilmindeki bu boşluğu az da olsa kapatma amacıyla kaleme alınmıştır. Tefsir ilmi dışında konuyla ilgili yapılan çalışmaların rivâyetlerin değerlendirilmesi şeklinde olduğu izlenmektedir. Bu çalışmada ise konu, rivâyetlerin incelemesi şeklinde değil; rivâyetlerin tenkit edilmeden kabul edilmesinin tefsir ilmine verdiği zarar üzerinden işlenerek mesele tefsir zaviyesinden ele alınmaya çalışılmıştır. Bu yüzden çalışmamızda rivâyetler incelenip onlar üzerinden bir kanaate varılmaya çalışılmamış; rivâyetlerin eleştirilmeden kabul edilmesinin âyetler arasında zıtlık varmış algısına yol açtığı vurgusu üzerinde durulmuştur. Bu çalışmanın kapsamını meydana getiren olgu, âyetlerin zıtlığına sebep olan rivâyetlerin eleştirilmeden kabul edilmesinin doğurduğu problemler ve buna bağlı sunulan çözüm önerilerdir. Çalışma, bahsi geçen olgunun sınırları içerisinde kalarak konuyu rivâyetler üzerinden inceleyen tefsir dışındaki diğer ilim dallarının konusu olmaktan çıkarmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Rivâyet , Mucize , Melek , Savaş , Makâsıd

The Problem of Narration in Exegesis: The Case of the Angels Help

Öz

Allah the Almighty has supported believers in various ways against the disbelieving groups that have tried to prevent the spread of the doctrine of monotheism throughout history. This support has generally manifested itself in situations of war when Muslims needed courage. In the Battle of Badr, extraordinary events such as Allah sending rain upon the Muslims, putting them to sleep, showing the Prophet (peace be upon him) in a dream that the number of polytheists was small, and supporting them with angels can be listed as some examples of Allah supporting Muslims in difficult times. It is clearly stated in the verses that Allah's support is not only physical but also aimed at giving courage to Muslims and dispelling their fears. Some exegetes who do not look at the verses from a purpose-oriented perspective and accept the narrations related to the subject without criticism interpret these abstract situations mentioned in the Qur'an in different ways. Some exegetes, who do not look at the verses from a purpose-oriented perspective and accept the narrations related to the subject without criticism, have interpreted such abstract situations mentioned in the Qur'an in different ways and have tried to make the events concrete. In this context, they have claimed that the angels sent to provide psychological support to the Muslims in the battles of Badr and Trench battles, claiming that they took the form of humans, took up swords, and fought the polytheists one-on-one. It is thought that these exegetes, influenced by contradictory narrations, attributed meanings to the concept of miracles that defied reason. It appears that they strayed from the logic of the Qur'an and outside the logic of the Qur'an. The fact that this idea, which does not fit within the meaning pattern of the Qur'an, is accepted by the overwhelming majority of exegetes as if it were a normal idea causes some problems that could lead to contradictions in the verses from the perspective of the science of exegesis. One of these problems is the contradiction between the Qur'an's clear statement that angels will not be sent down to destroy people and the exegetes' claim that angels can be sent down for this purpose. However, the fact that the verses do not contradict each other is an extremely important issue in terms of the science of exegesis. In order to demonstrate that the verses do not contradict each other, exegetes must approach the Qur'an with a purpose-centered perspective and be certain of the authenticity of the narrations. This article, which examines the damage caused to the science of exegesis by the uncritical acceptance of weak or fabricated narrations, presents some suggestions within the discipline of exegesis for solving the problem. The first recommended solution is to examine the general logical pattern of the Qur'an and the purpose-oriented approach to the verses, and to critique the narrations. The foremost proposed solution is to consider the general logical pattern of the Qur'an and the purpose-oriented approach to the verses, and to critique the narrations. Although this is a subject of exegesis, the fact that it has not been sufficiently addressed within this discipline is one of the main reasons why research on this issue is necessary. Generally speaking, Islamic history, hadith, and sirah researchers have examined this topic through narrations. However, the fact that the topic is mentioned in many verses of the Qur'an necessitates its examination within the discipline of exegesis. The existing information in exegeses indicates that exegetes proceed from the same framework and rely solely on narrations. The fact that this understanding has not been sufficiently addressed and criticized in the literature has paved the way for a gap in the field of exegesis. This article was written with the aim of filling this gap in the science of exegesis, at least to some extent. Outside of exegesis, studies on the subject appear to be in the form of evaluating narrations. In this study, however, the subject is not approached in the form of examining narrations; rather, the issue is addressed from the perspective of exegesis by discussing the damage caused to the science of exegesis by the uncritical acceptance of narrations Therefore, in our study, we did not examine the narrations and try to reach a conclusion based on them; we focused on the emphasis that accepting the narrations without criticism leads to the perception that there is a contradiction between the verses. The scope of this study consists of the problems caused by the uncritical acceptance of traditions that cause contradictions between verses and the proposed solutions to these problems. The study aims to keep within the limits of the aforementioned phenomenon and to remove the subject from the scope of other disciplines besides exegesis that examine the subject through traditions.

Anahtar Kelimeler

Exegesis , Narration , Miracle , Angel , War , Objectives

Kaynakça

• Abduh, Muhammed-Rızâ, Reşîd. Tefsîrü’l-Menâr. 12 Cilt. Kahire: Dârü’l-Menâr, 2. Basım, 1947.
• Arvas, Hamdullah. Müslüman Kelâmında Hak, Hakikat ve Hakkâniyet İlişkisi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020. https://tez.yok.gov.tr/
• Atik, Bilal. Kur'ân'a Göre Nübüvvet Bağlamında Değişmeyen Sünnetullah Olarak Mucize Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018. https://tez.yok.gov.tr/
• Aygün, Fatma. "Dinin ve 'Yüce Varlık' İnancının Kökenine İlişkin Tartışmalara Genel Bir Bakış". Kelam Araştırmaları Dergisi 14/1 (2016), 203-2015.
• Azimli, Mehmet. "Hz. Peygamber Dönemi Savaşlarında Meleklerin Yardımı Meselesi". İslami Araştırmalar 21/3 (2010), 172-183. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Balcı, İsrafil. "Bedir Savaşıyla İlgili Mucizevi Rivâyetlerin Kur'ân, Hadis ve Tarih Verilerine Göre Kritiği". İstem İslâm San‘at, Tarih, Edebiyat ve Mûsikîsi Dergisi 7/13 (2009), 85-124. http://ktpmakale.isam.org.tr/?blm=aramklilhb&navdil=tr
• Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Meʿâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdillah en-Nemr. 8 Cilt. Riyad: Dârü’t-Tayyibe, 1988.
• Dahhâk, Ebü’l-Kāsım (Ebû Muhammed) Dahhâk b. Müzâhim el-Hilâlî el-Horasânî el-Belhî. Tefsîrü Dahhâk,thk. Muhammed Şükri Ahmed. Kahire: Darü's-selâm, 1. Basım, 1999. Diyanet Vakfı Meali. Erişim 29 Ağustos 2025. https://www.kuranmeali.com.
• Ebû Zehre, Muhammed. Zehretü’t-Tefâsîr. Kahire: Darü’l-fikri’l-ʿArabiyye, 1986.
• Ebû’s-Suûd Efendi, İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm. thk. Abdulkadir Ahmet Âta. 5 Cilt. Riyad: Mektebetü Riyade’l-Hâdise.
• Feyizli, Hasan Tahsin. "Kur'ân Perspetifinden Put Edinme ve Putlaştırma Psikolojisi". Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/21 (2015), 277-302.
• Güler, Büşra Nur. "Siret-Nüzûl İlişkisi Bağlamında Bedir ve Hendek Savaş'ında Meleklerin Yardımı Meselesi". Hadis ve Siyer Araştırmaları 3/1 (2017), 43-74. http://ktpmakale.isam.org.tr.
• Hâzîn, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Muhammed b. İbrâhîm el-Bağdâdî. Lübâbü’t-teʾvîl fî meʿâni’t-tenzîl. thk. Abdüsselam Muhammed Ali Şahin. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2004.
• Hocaoğlu, Mustafa. "Hz. Peygamber’e Meleklerin Yardımı Hususunda Öne Sürülen Bazı İddiaların Değerlendirilmesi", Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2012), 55-98. http://ktpmakale.isam.org.tr/?blm=aramklilhb
• Hudarî, Muhammed b. Afîfî el-Bâcûrî el-Hudarî. Nûrü’l-yaḳīn fî sîreti seyyidi’l-mürselî. thk. Halid bin Muhammed bin Osman. Kahire: Mektebetü's-sefâ, 2002.
• İbn Âşûr, Muhammed el-Fâzıl b. Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tûnisî. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Darü’t-Tunusiyye, 1984.
• İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib b. Abdirrahmân b. Gālib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muḥarrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdusselam Abdussani Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 2001.
• İbn Cüzey, Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kelbî el-Gırnâtî. et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl. thk. Muhammed Salim Haşim. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 1995.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî el-Basrî el-Mısrî. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa Sekkâ vd. 4 Cilt. Beyrut: Darü İhyaü't-türasi'l-Arabi, ts.
• İbn İshak, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Yesâr b. Hıyâr el-Muttalibî el-Kureşî el-Medenî. es-Sîretü’n-nebeviyye, thk. Ahmed Ferid el-Mezidî. Beyrut: Darü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1. Basım, 2004.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Tefsîru’l-Ḳurʾâni’l-Azîm. thk. Mustafa Seyyid Muhammed vd. 15 Cilt. Kahire: Mektebetü Kurtuba, 1. Basım, 2000.
• Îcî, Ebü’l-Meâlî Muînüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed es-Safevî. Câmiʿu’l-beyân fî tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Abdülhamid Hindavî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l ilmiye, 1. Basım, 2004.
• Karataş, Şuayip. Kur'ân'ın Konusu Olarak Melekler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018. https://tez.yok.gov.tr/
• Kāsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd ed-Dımaşkī. Meḥâsinü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî. 2 Cilt. Kahire: 1. Basım, 1957.
• Kılınçlı, Sami. "Varlığın Çok Boyutlu Gerçekliği ve Boyutlar Arası İlişki-Bedir Savaşıyla İlgili Âyetler Bağlamında-". Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (2022), 1-28. https://kutuphane.isam.org.tr/
• Koçar, Musa. "Hz. Peygamber'in Savaşlarında Meleklerin Yardımı Problemi" Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 4. Kutlu Doğum Sempozyomu (2002), 57-68. http://ktpmakale.isam.org.tr/?blm=aramklilhb
• Koçyiğit, Talat. Kur’ân’ı Kerîm Meâl ve Tefsiri. 7 Cilt. Ankara: TDV Yayınları, 1. Basım. 2016.
• Kutub, Seyyid. Fî Zılâli’l-Ḳurʾân. 2 Cilt. Kahire: Darü’ş-şürûk, 3. Basım, 2003.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 2005.
• Mukātil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen Beşîr el-Ezdî el-Belhî. Tefsiru Mukātil b. Süleymân. thk. Ahmed Ferid. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 2003.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve ḥaḳāʾiḳu’t-teʾvîl. thk. Yusuf Ali Bedyûvî. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-kelimi’t-tayyib, 1. Basım, 1998.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîḥu’l-ġayb. 32 Cilt. Beyrut: Darü’l-Fikr, 1. Basım, 1981.
• Sâbûnî, Muhammed Ali. Safvetü’t-tefâsîr. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kur’âni’l-Kerim, 4. Basım, 1981.
• Salmazzem, Mehmet. Kur’ân’ın İ’câzı. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Sarıçam, İbrahim. Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı. Ankara: DİB Yayınları, 2005.
• Seâlibî, Ebû Zeyd Abdurrahmân b. Muhammed b. Mahlûf. el-Cevâhirü’l-ḥisân fî tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Abdulfettah Ebû’s-sünne. 5 Cilt. Beyrut: Daru İhyâü’t-türasi’l-ʿArabî, 1. Basım, 1997.
• Şimşek, Sait. Hayat Kaynağı Kur’ân Tefsiri. 5 Cilt. İstanbul: Beyan Yayınları, 1. Basım, 2016.
• Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin b. Muhammed b. Muhammed Hüseyin. el-Mîzân fî tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Adil Abdülcebbar Samir eş’Şatî. 22 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-i’lâmiyyi li’l-metbuât, 1. Basım, 1997.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 25 Cilt. Kahire: Merkezi’l-bühûsi ve’d-dirasâti’i-İslâmiyye, 2001.
• Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. el-Vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Safvan Adnan Davudî. Şam: Darü’l-kalem, 1. Basım, 1995.
• Yazır, Elmalılı Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. sad. İsmail Karaçam vd. 10 Cilt. İstanbul: Aziz Dağıtım.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Şeyh Adil Ahmet Abdülmevcüd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-ubeykan. 1. Basım, 1998.