Din Öğretiminde Eleştirel ve Yaratıcı Düşünme: 6. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitabı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmada, ilköğretim 6. sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (DKAB) ders kitabının eleştirel ve yaratıcı düşünme becerileri açısından niteliği incelenmiştir. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımlarından durum çalışması deseni kullanılmış, veri toplama tekniği olarak doküman incelemesine başvurulmuştur. Araştırma kapsamında 2019-2020 eğitim öğretim yılından itibaren beş yıl süre ile ders kitabı olarak kabul edilmiş bir 6. Sınıf DKAB ders kitabı örneklem olarak seçilmiştir. Kitaptaki ünite hazırlık ve değerlendirme soruları ile etkinlikler, Paul ve arkadaşları tarafından geliştirilen eleştirel düşünme stratejileri ve Yenilenmiş Bloom Taksonomisinin yaratma basamağı temel alınarak analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, kitaptaki toplam 30 hazırlık sorusundan 15'inin eleştirel düşünme, 4'ünün yaratıcı düşünme becerisiyle; 95 etkinlikten 74'ünün eleştirel düşünme, 8'inin yaratıcı düşünme becerisiyle; 125 değerlendirme sorusundan sadece 5'inin eleştirel düşünme becerisiyle ilişkilendirilebileceği, yaratıcı düşünmeyle ilişkili değerlendirme sorusunun bulunmadığı tespit edilmiştir. Bulgular, kitabın eleştirel düşünme becerilerini belirli düzeyde desteklediği, ancak yaratıcı düşünme becerilerinin geliştirilmesi noktasında çeşitli sınırlıklar ihtiva ettiği şeklinde yorumlanmıştır. Buradan hareketle, DKAB ders kitaplarının hazırlanmasında eleştirel ve yaratıcı düşünmeyi bütüncül şekilde kapsayan bir yaklaşımın benimsenmesi, değerlendirme sorularının üst düzey düşünme becerilerini geliştirecek şekilde tasarlanması ve yaratıcı düşünme etkinliklerinin artırılması önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi
• Eleştirel Düşünme
• Yaratıcı Düşünme
• Ders Kitabı.

Critical and Creative Thinking in Religious Teaching: A Study on 6th Grade Religious Culture and Ethics Textbook

Öz

In this study, the quality of the 6th grade Religious Culture and Moral Knowledge (DKAB) textbook in terms of critical and creative thinking skills was examined. Case study design, one of the qualitative research approaches, was used in the study and document analysis was used as a data collection technique. Within the scope of the research, a 6th grade DKAB textbook, which was accepted as a textbook for five years starting from the 2019-2020 academic year, was selected as a sample. The unit preparation and evaluation questions and activities in the book were analysed based on the critical thinking strategies developed by Paul et al. and the creation stage of the Revised Bloom's Taxonomy. As a result of the research, it was determined that 15 out of 30 preparation questions in the book could be associated with critical thinking and 4 with creative thinking skills; 74 out of 95 activities could be associated with critical thinking and 8 with creative thinking skills; only 5 out of 125 assessment questions could be associated with critical thinking skills, and there were no assessment questions related to creative thinking. The findings are interpreted as the book supports critical thinking skills at a certain level, but contains various limitations in terms of developing creative thinking skills. From this point of view, it is recommended to adopt a holistic approach to critical and creative thinking in the preparation of DKAB textbooks, to design assessment questions in a way to develop high-level thinking skills and to increase creative thinking activities.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education, Religious Culture and Ethics, Critical Thinking, Creative Thinking, Textbook.

Kaynakça

1. Ajayi, Lois Folasayo. “Competence of Secondary School Teachers’ Usage of Bloom’s Taxonomy of Education on Lesson Preparation, Presentation and Students’ Assessments in Science.” International Journal of Research and Innovation in Social Science 5/10 (2021), 473–478. https://doi.org/10.47772/IJRISS.2021.51025 Akyürek, Süleyman. Din öğretiminde kavram öğretimi. İstanbul: DEM Yayınları, 2004.
2. Akyürek, Süleyman. Din öğretimi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2024.
3. Algül, Özge. Din kültürü ve ahlak bilgisi dersinde eleştirel düşünme: Dokuzuncu sınıf ders kitabı ve öğretmen görüşleri üzerine bir inceleme. Sakarya, Yüksek lisans tezi, 2022.
4. Altın, Mehmet- Saracaloğlu, Asuman Seda. “Yaratıcı, eleştirel ve yansıtıcı düşünme: Benzerlikler-farklılıklar”. Uluslararası Güncel Eğitim Araştırmaları Dergisi 4/1(2018), 1–9.
5. Anderson, Lorin W. Öğrenme, öğretim ve değerlendirme ile ilgili bir sınıflama. Ankara: Pegem Akademi, 2021.
6. Arı, Asım. “Bilişsel alan sınıflamasında yenilenmiş Bloom, SOLO, Fink, Dettmer taksonomileri ve uluslararası alanda tanınma durumları”. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6/2 (2013), 259–290. https://doi.org/10.12780/UUSBD164
7. Aşık Ev, Hacer. Eleştirel düşünme ve din eğitimi-öğretimi. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2024.
8. Atasoy, Basri vd. “Öğrencilerin çizimlerinden ve açıklamalarından yaratıcı düşüncelerinin ortaya konulması”. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi 5/4 (2007), 679–700.

9. Ateş, Seyit. “Eleştirel okuma ve bir beceri olarak öğretimi”. Turkish Journal of Education 2/3 (2013), 40–49. https://doi.org/10.19128/turje.181063
10. Aydın, Muhammet Şevki. “Özgürleştirici din eğitimi”. Diyanet Aylık Dergi (2008), 213, 25–28.
11. Aydın, Muhammet Şevki. “Din eğitimi sorgulayıcı düşünmeyi beslemelidir”. Diyanet Aylık Dergi (2009), 228, 28–31.
12. Bahçekapılı, Mehmet- Çanakcı, Ahmet Ali (ed.). Din Eğitiminde Ana Konular. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2021.
13. Baş, Özgür. Sosyal bilgiler ders kitaplarında eleştirel düşünme becerisinin yeri. İzmir, Yüksek lisans tezi, 2022.
14. Başçam Çelik, İlkay. İlköğretim II. kademe Türkçe ders kitaplarında yer alan öyküleyici metinlerin eleştirel düşünme becerisi kazandırma açısından incelenmesi. Mersin, Yüksek lisans tezi, 2011.
15. Başduvar, Ayşegül vd. “An investigation of the middle school science textbooks in terms of creative thinking and critical thinking skills”. Journal of Advanced Education Studies 5/2 (2023), 264–287. https://doi.org/10.48166/ejaes.1366388
16. Çetin, Mustafa. İlkokul ve ortaokul din kültürü ve ahlak bilgisi dersinin eleştirel düşünme becerisi açısından değerlendirilmesi. Rize, Yüksek lisans tezi, 2013.
17. Çetin, Mustafa- Nazıroğlu, Bayramali. “Bankacı eğitim kavramı bağlamında Türkiye’de din eğitiminin eleştirel analizi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51 (2021), 201–226. https://doi.org/10.17120/omuifd.991175
18. Demirci, Cavide. “Fen bilgisi öğretiminde yaratıcılığın erişi ve tutuma etkisi”. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 32/32 (2007), 65–75.
19. Demirel, Özcan. Kuramdan uygulamaya eğitimde program geliştirme. Ankara: Pegema Yayınları, 1999.
20. Demirel, Özcan. Eğitimde program geliştirme: Kuramdan uygulamaya. Ankara: Pegem Akademi, 2012.
21. Dilekçi, Atilla- Karatay, Halit. “Türkçe dersi kitaplarındaki etkinliklerin yaratıcı düşünme becerisine göre incelenmesi”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 11/2 (2022), 830–846.
22. Dilekçi, Atilla- Karatay, Halit. “Türkçe dersi kitaplarındaki etkinliklerin eleştirel düşünme becerisine göre incelenmesi”. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 64 (2022), 78–101. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1026402
23. “Din kültürü ve ahlak bilgisi dersi (4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar) öğretim programı”. Millî Eğitim Bakanlığı, 2006.
24. “Din kültürü ve ahlak bilgisi öğretim programı (İlkokul 4 ve ortaokul 5, 6, 7 ve 8. sınıflar)”. Millî Eğitim Bakanlığı, 2018. “Din kültürü ve ahlak bilgisi dersi (4–8. sınıf) öğretim programı”. Millî Eğitim Bakanlığı, 2024.
25. Engin, Mustafa Çağrı vd. “A taxonomic approach on learning areas”. European Journal of Education and Pedagogy 5/3 (2024), 8–14. https://doi.org/10.24018/ejedu.2024.5.3.583 Guilford, J. P. The nature of human intelligence. New York: McGraw-Hill, 1967.
26. Güleryüz, Hasan. Eğitim programlarının dili ve yaratıcı öğrenme. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2001.
27. Habiballa, Haşim vd. “Artificial intelligence (ChatGPT) and Bloom’s Taxonomy in theoretical computer science education”. Applied Sciences 15/2 (2025), 581. https://doi.org/10.3390/app15020581
28. Hasnah, Yenni vd. “How do locally produced EFL textbooks endorse critical thinking skills in Indonesia? A content analysis”. Journal of Language Teaching and Research 15/1 (2024), 190–200. https://doi.org/10.17507/jltr.1501.21
29. Karagöz, Nail- Doğan, Ahmet. “Eleştirel düşünme bağlamında DKAB dersi programlarının temel eğitim yaklaşımı yapılandırmacılığın uygulanmasının değerlendirilmesi”. Dini Araştırmalar 19/48 (2016), 77–102. https://doi.org/10.15745/da.36504
30. Koca, Hüseyin Kasım. “Ortaöğretim din kültürü ve ahlak bilgisi dersi öğretim programında bulunan bilişsel kazanımların yenilenmiş Bloom taksonomisine göre incelenmesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 22/1 (2022), 293–313. https://doi.org/10.33420/marife.1073909
31. Kökdemir, Doğan. Belirsizlik durumlarında karar verme ve problem çözme. Ankara, Doktora tezi, 2003.
32. Köseoğlu, Zahit. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında 2018 ve 2024 Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Müfredatlarının Karşılaştırmalı Analizi”. Pearson Journal 8/31 (2025), 85–115. https://doi.org/10.5281/zenodo.14965514
33. Mahmut, Şerife. İlköğretim din kültürü ve ahlak bilgisi derslerinde yaratıcılığa yolculuk. Konya, Yüksek lisans tezi, 2009.
34. Öncel, Eyyub Serkan. “İlköğretim din kültürü ve ahlak bilgisi öğretim programının eleştirel düşünme becerileri açısından incelenmesi”. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi 11/18 (2019), 2797–2829.
35. Öncel, Eyyub Serkan. Din kültürü ve ahlak bilgisi ders kitaplarında eleştirel düşünmeye ilişkin öğretmen görüşleri (Osmaniye ili örneği). Erzurum, Doktora tezi, 2020.
36. Özdemir, Safiye. Ortaokul ve imam hatip ortaokulu din kültürü ve ahlak bilgisi ders kitabı (6. sınıf). Ankara: Dörtel Yayıncılık, 2020.
37. Paul, Richard- Elder, Linda. The miniature guide to critical thinking: Concepts and tools. Foundation for Critical Thinking, 2014.
38. Paul, Richard vd. Critical thinking handbook: 6th–9th grades. Sonoma State University, Center for Critical Thinking, 1990.
39. Piaget, Jean. “Intellectual evolution from adolescence to adulthood”. Human Development 15/1 (1972), 1–12.
40. Popper, Karl R. The open society and its enemies. Routledge & Kegan Paul, 1945.
41. Razgatlıoğlu, Mehmet. İlköğretim 5. sınıf Türkçe ders kitaplarının eleştirel düşünme açısından incelenmesi. Sakarya, Yüksek lisans tezi, 2010.
42. Rızaee, Abbas Ali- Saleh, Elaheh. “Critical thinking in the cultural components of EFL textbooks: CCR model and its application”. Thinking Skills and Creativity 57 (2025), 101782. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2025.101782
43. Rohmawan, Arik. “Aspek berpikir kritis dan kreatif dalam buku teks karya mahasiswa”. BASINDO: Jurnal Kajian Bahasa, Sastra Indonesia, dan Pembelajarannya 4/1 (2020), 32–44. http://journal2.um.ac.id/index.php/basindo
44. Sancak, Seyyid. “Küreselleşme ve değişen değerler bağlamında 2010-2018 İDKAB Öğretim Programıyla yetiştirilmek istenen model insan tipi”. AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/13 (2019), 94–115. https://doi.org/10.33931/abuifd.532989
45. Siburian, Jodion vd. “The correlation between critical and creative thinking skills on cognitive learning results”. Eurasian Journal of Educational Research 19/81 (2019), 99–114.
46. Solihati, Nani- Hikmat, Ade. “Critical thinking tasks manifested in Indonesian language textbooks for senior secondary students”. Sage Open 8/3 (2018). https://doi.org/10.1177/2158244018802164
47. Şahinel, Semih. Eleştirel düşünme. Ankara: Pegem Akademi, 2007.
48. Tozduman Yaralı, Kevser. “Gelişimsel açıdan eleştirel düşünme ve çocuklarda eleştirel düşünmenin desteklenmesi”. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 48 (2020), 454–479.
49. Türkben, Tuncay- Karaman, Zehra Aslı. “Yazınsal nitelikli metinlere dayalı eleştirel okuma eğitiminin öğrencilerin okuduğunu anlama ve eleştirel düşünme becerisi üzerine etkisi”. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi 7/2 (2022), 80–91. https://doi.org/10.47479/ihead.1162814
50. Üzümcü, Muzaffer- Abanoz Süleyman. “Program tasarımı yaklaşımları bağlamında Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı”. Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi 12 (2024), 795–826. https://doi.org/10.56720/mevzu.1495250
51. Widiana, I. Wayan vd. “Bloom’s revised taxonomy-oriented learning activity to improve reading interest and creative thinking skills”. Cogent Education 10/2 (2023), 2221482. https://doi.org/10.1080/2331186X.2023.2221482
52. Yeşilbaş Özenç, Yasemin. “Eğitim araştırmalarında durum çalışması deseni nasıl kullanılır?” Uluslararası Eğitimde Nitel Araştırmalarda Mükemmellik Arayışı Dergisi 1/2 (2023), 57–67.
53. Yıldırım, Ali- Şimşek, Hasan. Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
54. Yıldız, Mehmet. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (4–8) öğretim programındaki bilişsel kazanımların yenilenmiş Bloom taksonomisine göre incelenmesi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/21 (2021), 307–342. https://doi.org/10.51553/bozifder.898308
55. Yılmaz, Hasan- Sünbül, Ali Murat. Öğretimde planlama ve değerlendirme. Konya, Çizgi Kitabevi, 2003.
56. Yürük, Tuğrul- Topchubaev, Kubatali. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programlarının incelenmesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/1 (2022), 415–436. https://doi.org/10.30627/cuilah.1100948