Oryantalizm, İslamofobi ve Müslüman Kadının Temsili: Ahoo Daryaei Örnek Olayı

Öz

Bu çalışma, oryantalizm, İslamofobi ve Müslüman kadının Batıdaki temsiline ilişkin tartışmaları Ahoo Daryaei örnek olayı üzerinden incelemektedir. Tarih boyunca “ben” ve “öteki” ayrımı üzerine inşa edilen ötekileştirme pratikleri, Batı’nın Doğu’ya bakışında da belirleyici bir rol oynamıştır. Edward Said’in oryantalizm tanımı, Batı’nın Doğu’yu bilgi-iktidar ilişkisi temelinde yeniden kurgulaması olarak değerlendirilmekte; bu bağlamda Doğu geri, irrasyonel ve barbar olarak kodlanırken, Batı üstün, rasyonel ve modern bir özne olarak konumlandırılmaktadır. Bu sürecin devamı niteliğinde olan self oryantalizm ise, Doğu’nun Batılı değerleri içselleştirerek kendi kimliğini bu doğrultuda yeniden inşa etmesine işaret etmektedir. 11 Eylül sonrası küresel ölçekte güç kazanan İslamofobi, İslam ve Müslümanlara yönelik olumsuz stereotipleri pekiştirerek, özellikle Müslüman kadın figürünü “kurtarılmaya muhtaç” bir özne olarak sunmuştur. Bu bağlamda başörtüsü, kadının özgürleşmesinin önünde bir engel olarak temsil edilmiş; Müslüman kadın hem kadın olması hem Doğulu olması hem de Müslüman olması sebebiyle üçlü bir ötekileştirme sürecine tabi tutulmuştur. Dolayısıyla Batı’daki Müslüman kadın temsilleri, emperyalist söylemlerin meşrulaştırıcı bir aracı haline gelmiştir. Bu çerçevede ele alınan Ahoo Daryaei olayı, İran’da zorunlu başörtüsü yasalarına karşı gerçekleştirilen bir protesto niteliğindedir. 2 Kasım 2024’te üniversite avlusunda kıyafetlerini çıkararak tepki gösteren Daryaei’nin eylemi, medyada geniş yankı uyandırmış ve çeşitli tartışmalara konu olmuştur. Çalışmada, bu eyleme ilişkin öne çıkan beş görsel, Roland Barthes’ın göstergebilimsel analiz yöntemi kullanılarak çözümlenmiştir. Analiz sonucunda, Daryaei’nin eyleminin Batı medyasında oryantalist, self oryantalist ve İslamofobik söylemlerle yeniden üretildiği görülmüştür. Böylece Müslüman kadının temsili, bireysel bir direnişin ötesinde, Batı’nın hegemonik anlatılarıyla örtüşen sembolik bir gösterge olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Oryantalizm
• Self oryantalizm
• İslamofobi
• Toplumsal cinsiyet
• Göstergebilim

Orientalism, Islamophobia and Representation of Muslim Women: The case of Ahoo Daryaei

Öz

This study examines debates on Orientalism, Islamophobia, and the representation of Muslim women in the West through the case of Ahoo Daryaei. Throughout history, practices of othering constructed upon the dichotomy of “self” and “other” have also played a decisive role in shaping the West’s perception of the East. Edward Said’s definition of Orientalism is understood as the West’s reconstruction of the East on the basis of knowledge-power relations; in this context, the East is coded as backward, irrational, and barbaric, while the West is positioned as a superior, rational, and modern subject. Self-Orientalism, which is a continuation of this process, refers to the East’s internalization of Western values and the reconstruction of its own identity accordingly. Islamophobia, which gained global momentum following the events of September 11, reinforced negative stereotypes about Islam and Muslims, particularly portraying the Muslim woman as a subject “in need of rescue.” Within this framework, the headscarf has been represented as an obstacle to women’s emancipation, and the Muslim woman has been subjected to a triple process of othering—on the basis of being a woman, an Easterner, and a Muslim. Consequently, the representation of Muslim women in the West has functioned as a legitimizing tool of imperialist discourses. The case of Ahoo Daryaei, examined within this framework, constitutes a protest against the mandatory headscarf laws in Iran. Daryaei’s act of protesting by removing her clothes in a university courtyard on November 2, 2024, drew significant attention from the media and became the subject of various debates. In this study, five prominent images related to this protest were analyzed using Roland Barthes’ semiotic analysis method. The findings reveal that Daryaei’s act was reproduced in Western media through Orientalist, self-Orientalist, and Islamophobic discourses. Thus, the representation of the Muslim woman is evaluated not merely as an individual act of resistance, but as a symbolic sign aligned with the hegemonic narratives of the West.

Anahtar Kelimeler

• Orientalism
• Self orientalism
• Islamophobia
• Gender
• Semiotic Theory

Kaynakça

1. Abu-Lughod, Lila. Müslüman Kadının Kurtarılmaya İhtiyacı Var Mı? İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
2. Allen, Chris. Islamophobia. Routledge, 2016.
3. Aslan, Ahmet. “İslamofobi Çalışmalarında Kuramsal Yaklaşımlar: Türkçe Makaleler Üzerine Bir İnceleme’’. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 54 (2021), 1-26. https://izlik.org/JA52ZN22GU
4. Arıkan Sinkaya, Pınar. “İran İslam Cumhuriyeti’nde Kadın Meselesi ve İslamî Feminist Hareket’’, Akademik Ortadoğu (2010), 43-67.
5. Arslan, Şerif - Temel, Mustafa. “Self Oryantalist İslamofobik Söylemin Medyatik Görünümü: Kızılcık Şerbeti Dizisi Örneği’’. Bilimname dergisi 50 (2023), 37-60. https://doi.org/10.28949/bilimname.1297276
6. Bayraklı, Eren - Yerlikaya, Turgay. “Müslüman Toplumlarda İslamofobi: Türkiye Örneği’’. Ombudsman Akademik Dergisi 7 (2017), 51-70. https://doi.org/10.32002/ombudsmanakademik.440210
7. BBC, British Broadcasting Corporation. ‘‘Iran says woman detained after undressing released without charge’’. Erişim 29 Mart 2026. https://www.bbc.com/news/articles/cwy42vxd99po
8. Bezci, Bünyamin - Çiftçi, Yusuf. “Self Oryantalizm: İçimizdeki Modernite ve/veya İçselleştirdiğimiz Modernleşme’’. Akademik İncelemeler Dergisi 7/1 (2012), 139-166.

9. Çakı, Caner. “Mitinglerin Propagandadaki Rolü: Nürnberg Mitinglerine Ait Fotoğrafların Göstergebilimsel Analizi’’. Maltepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi 5/1 (2018), 59-79. https://izlik.org/JA44MF24TR
10. Çakır, Selim. “Egemen Kültür Gölgesinde Kadın: İran İslam Devrimi Sonrasında İran’da Kadın Olmak’’, İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi - Istanbul University Journal of Women’s Studies 25 (2022), 49-83. https://doi.org/10.26650/iukad.2022.1115563
11. Çankal, Gülsen. “Sosyal Medyada Turkovac Aşısına İlişkin Self Oryantalist Söylemler’’. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 4/2 (2021), 223-235. https://doi.org/10.47951/mediad.1021243
12. Çebi, Murat Sadullah. “İsviçre’deki Minare Karşıtı Referandum Afişlerinde İslamofobi’nin Söylemsel İnşası’’. Bilig dergisi 73 (2015), 99-140.
13. Çoruk, Ali Şükrü. “Oryantalizm Üzerine Notlar’’. Sosyal Bilimler Dergisi 9/2 (2007), 193-204.
14. Garner, Steve - Selod, Saher. ‘‘The Racialization of Muslims: Empirical Studies of Islamophobia’’. Critical Sociology 41/1 (2015). https://doi.org/10.1177/0896920514531606
15. Ghadimi, Fargol. ‘‘ابودیتون رو خواهیم دید…’’ Instagram. 2 Kasım 2024. Erişim 15 Aralık 2024. https://www.instagram.com/p/DB4XvRXti0R/?igsh=cXI5aWliZThjY290
16. Ghadimi, Fargol. ‘‘When women fight, the world changes… Woman life freedom’’ Instagram. 2 Aralık 2024. Erişim 15 Aralık 2024. https://www.instagram.com/p/DDDc-dLtytC/?igsh=MXZsZmQ5NXdxZXJuOQ==
17. Güç, Ayşe. “İslamcı feminizm: Müslüman kadınların birey olma çabaları’’, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (2008), 649-673.
18. Güç, Ayşe. ‘‘İslamcı Feminist Kim? Kavramların Gölgesinde Bir Kadın Söylemi’’, Milel ve Nihal 16/2 (2019), 393-417. https://doi.org/10.17131/milel.668476
19. Huffpost. “Iran : Ahou Daryaei, l’étudiante qui s’est dévêtue devant son université, inspire les artistes partout dans le monde’’ Erişim 29 Mart 2026. https://www.huffingtonpost.fr/life/article/ahou-daryaei-l-etudiante-iranienne-qui-s-est-devetue-devant-son-universite-inspire-les-artistes-partout-dans-le-monde_241760.html#:~:text=2024%2010%3A16-,Iran%20%3A%20Ahou%20Daryaei%2C%20l%27%C3%A9tudiante%20qui%20s%27est,d%27artistes%20lui%20rendent%20hommage
20. Karakoyunlu, Betül - Yardım, Müşerref. “Oryantalizm ve Ötekilik: Doğulu Müslüman Kadın İmgesi’’. Tezkire Dergisi 81 (2022), 145-157.
21. Karaman, Esra. “Roland Barthes ve Charles Sanders Peirce’in Göstergebilimsel Yaklaşımlarının Karşılaştırılması’’. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi 9/2 (2017), 25-36. https://doi.org/10.17932/IAU.IAUD.13091352.2017.9/34.25-36
22. Kılıç, Burhan vd., “Youtube Gezi Kanallarındaki Videoların Bireylerin Kendi Ülkelerine Dair Algılarına Etkisinin Self Oryantalizm Bağlamında İncelenmesi’’. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 24/3 (2024), 1337-1358. https://doi.org/10.18037/ausbd.1460832
23. Köse, Meryem - Küçük, Meryem. “Oryantalizm ve “Öteki’’ Algısı’’. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi 1/1 (2015), 107-127. https://izlik.org/JA63UT27TR
24. Leblebicier, Ayşe Nur. “Müslüman Kadının Kurtarılmaya İhtiyacı Var Mı?’’. Tezkire Dergisi (2020), 233-239. Le Dauphiné Libéré. “Ahou Daryaei, l’étudiante qui défie les mollahs en Iran, inspire les artistes’’ Erişim 29 Mart 2026. https://www.ledauphine.com/societe/2024/11/04/ahou-daryaei-l-etudiante-qui-defie-les-mollahs-en-iran-inspire-les-artistes
25. Özensel, Ertan. “Farklılıkların Birarada Yaşamasında Bir Sorun Alanı Olarak Ötekinin Ötekileştirilmesi’’. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 43 (2020), 369-378. https://doi.org/10.21497/sefad.756095
26. Polat, Hıdır. “Geleneksel Medyada Temsil Sorunu: Alternatif bir Mecra Olarak Yeni Medya’’. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 38 (2018), 45-60. https://doi.org/10.17498/kdeniz.383516
27. Rıfat, Mehmet. Göstergebilimin ABC’si. İstanbul: Say Yayınları, 2009.
28. Said, Edward W. Şarkiyatçılık Batı’nın Şark Anlayışları. İstanbul: Metis Yayıncılık, 2013.
29. Sheridan, Lorraine P. ‘‘Islamophobia Pre– and Post–September 11th, 2001’’. Journal of Interpersonal Violence 21/3 (2006). https://doi.org/10.1177/0886260505282885 Tandoğan, Şeyma Merve. “İran’da Kadın Hareketleri: Beyaz Çarşamba Hareketi Örneği’’, İran Çalışmaları Dergisi 5/2 (2021), 205-234. https://doi.org/10.33201/iranian.982222
30. Taşkın, Yasemin. “Oryantalizm, Postkolonyalizm ve Amerikan Barış Gönüllüleri’’. RumeliDe Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi Ö13 (2023), 771-789. https://doi.org/10.29000/rumelide.1379220
31. Temel, Mustafa. “Türkiye’de Medya ve İslamofobi Araştırmaları’’. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 2/1 (2019), 93-121. https://izlik.org/JA65XK86TX
32. Yeğenoğlu, Meyda. Sömürgeci Fantaziler: Oryantalist Söylemde Kültürel ve Cinsel Fark. İstanbul: Metis Yayınları, 2003.
33. Yeşilyurt, Segâh vd., ‘‘Dijitalleşen Karikatürlerde Oryantalist Müslüman Kadın İmajı’’, 3rd International Anatolian Congress on Scientific Research (2022), 175-186.
34. Yetiş, Yusuf. “Self Oryantalizm: Batı Mukallitliğiyle Yozlaşan Kendilik Meselesi’’. 10. Türkiye Lisansüstü Çalışmaları Kongresi. 171-189, İstanbul: İlmi Etüdler Derneği (İLEM), 2022.
35. Yılmaz, Alper. “İnsan Ticaretinin Kamu Spotu Reklamlarında Sunumu: Roland Barthes’ın Mit Olgusu Üzerinden Göstergebilimsel Analiz’’. Göç Araştırmaları Dergisi 6/1 (2020), 8-34.
36. Yüksel, Mehmet. “İslamofobinin Tarihsel Temellerine Bir Bakış: Oryantalizm ya da Batı ve Öteki’’. Journal of Istanbul University Law Faculty 72/1 (2014), 189-200.