EMEĞİN GÖLGESİNDEKİ MASUMİYET: XIX. VE XX. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE İŞÇİ ÇOCUKLAR

Öz

Osmanlı Devleti’nde çocuk emeğini ekonomik, toplumsal ve hukuki boyutlarıyla ele alan bu çalışma, XIX. ve XX. yüzyıllara ait Osmanlı arşiv belgelerine dayanmakta; çocuk emeğinin sanayi fabrikaları, yol yapımı, sürücülük, dilencilik ve fuhuş gibi farklı alanlardaki varlığına dair örnekler sunmaktadır. Bulgular, çocuk emeğinin yalnızca yoksulluğun bir sonucu olmadığını; devletin üretim ve ordu ihtiyaçları gibi stratejik öncelikleri doğrultusunda yönlendirildiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca belgeler, çocuk emeğinin üretim ilişkilerinin ötesinde, toplumsal düzen, ahlaki normlar ve kamu güvenliği kaygılarıyla da şekillendiğini göstermektedir. Böylece çalışma, Osmanlı’da çocuk emeğinin devlet politikalarıyla kesişiminde nasıl tanımlandığını tartışmaya açarak literatüre özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• çocuk
• çocuk işçiliği
• hukuki düzenlemeler
• ihmal ve istismar

INNOCENCE İN THE SHADOW OF LABOR: CHİLD WORKERS İN THE OTTOMAN EMPİRE DURİNG THE 19TH AND 20TH CENTURİES

Öz

This study examines child labor in the Ottoman Empire from economic, social, and legal perspectives, drawing on nineteenth- and twentieth-century Ottoman archival documents. It presents examples of child labor in a variety of sectors, including industrial production, road construction, transport work, begging, and prostitution. The findings reveal that child labor was not merely a consequence of poverty but was also shaped by the state's strategic priorities, particularly the demands of production and the military. Furthermore, the documents demonstrate that child labor was defined not only by production relations but also by concerns related to social order, moral norms, and public security. By examining how child labor was conceptualized at the intersection of state policy and broader social concerns, this study seeks to make an original contribution to the existing literature on the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Epire
• child
• child labor
• legal regulations
• neglect and abuse

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. BOA, Dahiliye Nezareti, Şifre Kalemi [BOA.DH.ŞFR.], 55/230.
3. BOA, Dahiliye Nezareti, Darülaceze Müdüriyeti [DH.DACZ.], 4/9, 7/9.
4. BOA, Dahiliye Nezareti, Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Evrak Odası Kalemi [DH.EUM.VRK.], 28/22.
5. BOA, Dahiliye Nezareti, Sicill-i Nüfus Tahrirat Kalemi [DH.SN.THR.], 35/7, 31/39.
6. BOA, Dahiliye Nezareti, İdare [DH.İD.], 63/28.
7. BOA, Dahiliye Nezareti, Mektubi Kalemi Evrakı [DH.MKT.], 981/33.
8. BOA, Dahiliye Nezareti, Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Tahrirat Kalemi [DH.EUM.THR.],10/40.

9. BOA, Maarif Nezareti, Mektubi Kalemi [.MF.MKT.], 23/143.
10. BOA, Maarif Nezareti, İstanbul Maarif Müdüriyeti [MF.İBT.], 5/31.
11. BOA, Maarif Nezareti, Tedrisat-ı İbtidaiyye Kalemi [BOA.MF.İBT.], 2/139.
12. BOA, Sadaret, Mektubi Kalemi Evrakı [A.}MKT.], 90/37, 25/7, 30/45.
13. BOA, Sadaret, Divan Kalemi Evrakı Mukavelenameler [A.}DVN.MKL.], 14/20.
14. BOA, Müze-i Hümayun Müdüriyeti, Arkeoloji Müzesi Evrakı [MÜZ.ARK.], 95/46.
15. BOA, Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği), Selanik Evrakı [TFR.I.SL.], 138/13727.
16. BOA, Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği), Kosova Evrakı [TFR.I.KV.], 19/1810.
17. BOA, İrade, Dahiliye [İ.DH.], 126/6463.
18. BOA, Maliye Nezareti, Emlak-i Emiriyye Müdüriyeti [ML.EEM.], 559/22.
19. BOA, Yıldız, Perakende Evrakı Sadaret Maruzatı [Y.PRK.A.], 10/89.
20. BOA, Cevdet, Askeriye [C.AS.], 800/33918.
21. BOA, Zabtiye [ZB.], 385/136.
22. BOA, Şura-yı Devlet [ŞD.] 419/137.
23. BOA, Meclis-i Vükela Mazbataları [MV.], 111/ 96, 112/36, 52/70.
24. Araştırma Eserler
25. Aktay, Müne. “İstismar ve İhmalin Çocuk Üzerindeki Etkileri ve Tedavisi.” Gelişim ve Psikoloji Dergisi 1/2 (2020): 169-184.
26. Araz, Yahya. 16. Yüzyıldan 19. Yüzyıl Başlarına Osmanlı İstanbul’unda Çocuk Emeği Ev İçi Hizmetlerde İstihdam Edilen Çocuklar (1750-1920). İstanbul: Kitap Yayınevi, 2020.
27. Araz, Yahya. 16. Yüzyıldan 19. Yüzyıl Başlarına Osmanlı Toplumunda Çocuk Olmak. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013.
28. Araz, Yahya. Osmanlı İstanbul’unda Çocuk Emeği-Ev İçi Hizmetlerde İstihdam Edilen Çocuklar (1762-1922). İstanbul: Kitap Yayınevi: 2020.
29. Atabaki, Touraj ve Gavin D. Brockett. ed. Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Emek Tarihi. Çev. Can Cemgil. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2012.
30. Aydın, Mehmet Akif. “Çocuk,” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 8: 361-363.
31. Ayhan, Halis ve Hakkı Maviş. “Dârüşşafaka,” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 9: 7-9.
32. Barut, Ilgın. “Osmanlı Dönemi’nde Gerçekleşen Göçlerin Kurumsallaşma ve Göç Politikaları Üzerindeki Etkileri.” Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi 40/2 (2018): 161-190.
33. Bektaş, Meryem. “İslam Hukukunda Çocuk Hakları Bağlamında Koruyucu Aile.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2015.
34. Birtek, Fatih. “Dilencilik Suçu.” İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 5/2 (2014): 121-172.
35. Bostan, İdris. “Tersâne-i Âmire.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 40: 513-516.
36. Buluş, Abdülkadir. “Ann Binns’in Türkiye Günlüğü’nden Seçmeler: Dindar Bir İngiliz Kadınının Gözlemleri ve 19. Yüzyıl Osmanlı Sanayileşmesinden Manzaralar.” Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12 (2012): 49-61.
37. Cin, Halil ve Ahmet Akgündüz. Türk Hukuk Tarihi. Konya: Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1989.
38. Cora, Y. Tolga. “The Market as a Means of Post-Violence Recovery: Armenians and Oriental Carpets in the Late Ottoman Empire (c.1890’s-1910’s),” IRSH 66 (2021): 217-241.
39. Çatma, Erol. Asker İşçiler. İstanbul: Ceylan Yayıncılık, 1998.
40. Doğan, Neslihan. “Karl Marx’da Kapitalizm Eleştirisi: Makineleşme ve İnsan.” Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences 5/14 (2019): 75-83.
41. Dumrul, Cüneyt ve Yasemin Dumrul. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Kapitalist Paternde Sanayileşmesinin önündeki Engeller Üzerine Bir İnceleme.” Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 12/23 (2014): 146-170.
42. Ekin, Ümit. “Klasik Dönemde Osmanlı İmparatorluğu’ndan Karayolu Ulaşımını ve nakliyatı Etkileyen Faktörler (1500-1800).” Belleten 81/291 (2017): 387-418.
43. Göktepe, Kaya. “Osmanlı Madencilik Sektöründe İşgücü Yetersizliğine Bir Çözüm: Mahkûm Emeği (1839-1918).” History Studies 10/5 (2018): 55-82.
44. Gurbetoğlu, Ali. “II. Mahmut’un Temel Eğitimin Zorunluluğuna İlişkin 1824 Tarihli Talim-i Sıbyan Fermanının Çocuk Hakları Açısından İncelenmesi.” Journal of Turkish Studies 15/5 (2020): 2333-2356.
45. Güçlü, Sevinç. “Çocukluk ve Çocukluğun Sosyolojisi Bağlamında Çocuk Hakları.” Sosyoloji Dergisi 1/22 (2016): 1-22.
46. Gülmez, Mesut. “Tanzimat’tan Sonra İşçi Örgütlenmesi ve Çalışma Koşulları (1839-1919).” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi 3: 792-802.
47. Güzel, Şehmus. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Toplumsal Değişim ve Kadın.” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi 3-4: 858-874.
48. İnal, Kemal. Türkiye’de Çocuk Emeği. İstanbul: Ütopya Yayınevi, 2010.
49. İnalcık, Halil. Doğu Batı Makaleleri-I. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2018.
50. İpşirli, Mehmet. “II. Mahmud Dönemi Ulema ve Vakıflar.” II. Mahmud: Yeniden Yapılanma Sürecinde İstanbul. Editör Coşkun Yılmaz. İstanbul: İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti, 2010.
51. Kabadayı, Mustafa Erdem. “Geç 19. Yüzyılda İstanbul’da Bir Fes Fabrikasında Çalışmak.” Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Emek Tarihi, ed. Touraj Atabaki, Gavin D. Brockett. Çev. Can Cemgil. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2012: 75-96
52. Kahya, Hayrullah. “Mümeyyiz Çocuk Dergisi’nde (1869-1870) İdeal ve Gerçek Çocuk.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 23 (2024): 1-20.
53. Karakışla, Yavuz Selim. Osmanlı Hanımları ve Hizmetçi Kadınları (1869-1927). İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2014.
54. Karakışla, Yavuz Selim. Osmanlı Kadın Telefon Memureleri (1913-1923). İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2014.
55. Karataş, Kasım ve Hakan Acar, Özlem Cankurtaran, Yüksel Baykara Acar, Elif Gökçearsan. “Türkiye’de Çocuğun Korunması: Osmanlıdan Günümüze Çocuk Refahına Yönelik Düzenlemeler.” Toplum ve Sosyal Hizmet 15/1(2004): 15-25.
56. Karataş, Kasım. “Çocuk İş Gücü Sorunu: Nedenleri, Sonuçları ve Çözüm Önerileri.” Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksekokulu Dergisi 11/1-2-3 (1993): 85-102.
57. Keyder, Çağlar. Türkiye’de Devlet ve Sınıf. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
58. Kokdaş, İrfan ve Yahya Araz,. “İstanbul’da Ev İçi Hizmetlerinde İstihdâm Edilen Kuzeybatı Anadolulu Kız Çocuklarını Göç Ağları Üzerine Bir Değerlendirme (1845-1911).” Tarih İncelemeleri Dergisi 33/1 (2018): 41-68.
59. Kurt, Mustafa ve Kemalettin Kuzucu, Baki Çakır, Kemal Demir. “19. Yüzyılda Osmanlı Sanayileşme Sürecinde Kurulan Devlet Fabrikaları: Bir Envanter Çalışması.” OTAM 40 (2016): 245-277.
60. Kuyumcu, Nihal. “Tarihten Günümüze Çocuk ve Çocukluk Algısı Üzerine Birkaç Söz, Çocuk Tiyatrosu ve Çocuklarla Tiyatro.” Türk Dili 756 (2014): 709-713.
61. Makal, Ahmet. Ameleden İşçiye: Erken Cumhuriyet Dönemi Emek Tarihi Çalışmaları. İstanbul: İletişim Yayınları: 2007.
62. Maksudyan, Nazan. “Hearing The Voiceless – Seeing the Invisible: Orphans and Destitute Children as Actors of Social, Economic, and Political History in the Late Ottoman Empire.” Doktora Tezi, Sabancı Üniversitesi, 2008.
63. Maksudyan, Nazan. “Orphans, Cities, and the State: Vocational Orphanages (Islahhanes) and Reform in the Late Ottoman Urban Space.” International Journal of Middle East Studies 43 (2011): 493-511.
64. Maksudyan, Nazan. “Evli Evine, Köylü Köyüne, Evi Olmayan? Osmanlı Kent Reformu ve Şehirlerde İstenmeyen Çocuklar.” Kebikeç 34 (2012): 159-184.
65. Maksudyan, Nazan. Orphans and Destitute Children in the Late Ottoman Empire. Syracuse: Syracuse University Press, 2014.
66. Nacar, Can. Osmanlı İmparatorluğu’nda Emek ve İktidar. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2022.
67. Nelson Keleş, Elif C. “Bir Metropol Gerçeği: İplikhane-i Amire’de Çalıştırılan İşçi Çocuklar.” Geçmişten Günümüze Şehir ve Çocuk II, ed. Osman Köse. Pdf: Canik Belediyesi Kültür Yayınlar, No:12: 865-871.
68. Nuhoğlu, Hidayet Yavuz. “Dârüleytam.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 8: 521.
69. Nuhoğlu, Hidayet Yavuz. “Dârülaceze.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 8: 512-514.
70. Okay, Cüneyd. “Eski Harfli Çocuk Dergileri.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 4/7 (2006): 511-518.
71. Ongan, Nilgün Tunçcan. “Kapitalizm ve Çocuk Emeği.” TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi 16/62 (2017): 4-10.
72. Ortaylı, İlber. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2014.
73. Ortaylı, İlber. “Galata.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 13: 303-307.
74. Örki, Hülya ve Hayrettin Pulat. “Dilenciliği Yönetmek: 19. Yüzyıl Osmanlı Merkezinde Suç, Sapma ve sosyal Kontrol Kavramları Bağlamında Dilencilik.” Gazi Akademik Bakış Dergisi 18/35 (2024): 307-328.
75. Özbay, Rahmi Deniz. “19. Yüzyılda Osmanlıda Devletin Emek İstihdamı.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2003.
76. Özbek, Nadir. “Osmanlı İmparatorluğu’nda ‘Sosyal Yardım’ Uygulamaları.” Tanzimat Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, ed. Halil İnalcık ve Mehmet Seyitdanlıoğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018: 575-601.
77. Özbek, Nadir. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Dilencilere Yönelik Devlet Politikaları ve Kamusal Söylemin Değişimi.” Bir Kent Sorunu Dilencilik: Sorunlar ve Çözüm Yolları. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Zabıta Daire Başkanlığı, 2009: 17-44.
78. Özbek, Nadir. Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet: Siyaset, İktidar ve Meşruiyet (1876-1914). İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
79. Özgür, Cihan. “Osmanlı Devleti’nin Son Zamanlarında Çocuk Dilenci Sorunu.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 16/33 (2016): 25-60.
80. Özhazinedar, Tuba. “İşçiler, Osmanlı’nın İşçileri ve Yasal Kısıtlamaları.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi 75 (2024): 337-360.
81. Özpolat, Ali Osman. “Çocuk İhmal ve İstismarının Politikalarla İlişkisi.” Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 28/1 (2023): 141-153.
82. Öztan, Güven Gürkan. Türkiye’de Çocukluğun Politik İnşası. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2011.
83. Öztürk, Rahime Hülya. “19. Yüzyıl Osmanlı Kalkınma Politikasında Sanayi Mekteplerinin İktisadi Fonksiyonu.” History Studies 15/3 (2023): 615-636.
84. Parlatır, İsmail. “Mümeyyiz.” Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınları, 2012.
85. Quataert, Donald. Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü. Çev. Tansel Güney. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
86. Quataert, Donald. Osmanlı İmparatorluğu’nda Madenciler ve Devlet 1822-1920. Çev. Azat Zana Gündoğan, Nilay Özak Gündoğan. İstanbul: Boğaziçi Hisar Eğitim ve Ticaret A.Ş, 2009.
87. Reyhan, Cenk. Osmanlı’da Kapitalizmin Kökenleri Kent-Kapitalizm İlişkisi Üzerine Tarihsel-Sosyolojik Bir Çözümleme. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2008.
88. Salim, Muammer. “II. Abdülhamid Döneminde Korunmaya Muhtaç Çocuklara Yönelik Kurum Bakımı Hizmetleri.” 4. Uluslararası Felsefe, Eğitim, Sanat ve Bilim Tarihi Sempozyumu. 2021: 822-837.
89. Şimşek, Hüseyin. “19. Yüzyılda Osmanlı Toplumunda Çocukluk Anlayışı ve Çocuk Hakları Üzerine.” Prof. Dr. Yahya Akyüz’e Armağan: Türk Eğitim Tarihi Araştırmaları, Eğitim ve Kültür Yazıları, ed. Cemil Öztürk ve İlhami Fındıkçı, 1159-1182. Ankara: Pegem Akademisi, 2011.
90. Telci Özbek, Müge. “Haneyle Sokağın Sınırında: 1900’ler Başı İstanbul’unda Hizmetçi Kadınlar, Emek ve Cinsellik.” Toplumsal Tarih 269 (2016): 52-56.
91. Telci Özbek, Müge. “The Regulation of Prostitution in Beyoğlu (1875-1915).” Middle Eastern Studies 46/4 (2010): 555-568.
92. Temel, Mustafa. “Sinemanın Osmanlı’da Yaygınlaşmasında Sinema Dergilerinin Rolü.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/40 (2015): 777-792.
93. Toksarı, Ali. “Dilencilik.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 9: 298-300.
94. Toprak, Zafer. “Osmanlı Devleti ve Sanayileşme Sorunu.” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi 5: 1340-1344.
95. Tozlu, Selahattin. “Osmanlı Yol Düzenlemeleri (1839-1908).” Osmanlı 3: 644-662.
96. Tunçcan, Nilgün. “Çocuk İşçiliği: Nedenleri, Boyutları ve Küreselleşen Dünyadaki Konumu.” Journal of Social Policy Conferences 43-44 (2012): 143-159.
97. Varlık, M. Bülent. “Osmanlı Devleti’nde Madenlerde Çalışma Koşulları.” Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi 4: 919-920.
98. Yıldırım, Kadir. “Osmanlı Çalışma Hayatında İşçi Örgütlenmesi ve İşçi Hareketlerinin Gelişimi (1870-1922).” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011.
99. Yıldırım, Kadir. Osmanlı’da İşçiler (1870-1922) Çalışma Hayatı, Örgütler, Grevler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
100. Yıldırım, Nuran. “Miskinler Tekkesi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 30: 185-186.
101. Yılmaz, İbrahim. “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Trafik ve Trafik Kazaları.” Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 20/36 (2018): 341-368.