ZİYA GÖKALP’IN İNTİHARA TEŞEBBÜS VAKASI: DÖRT ANLATI ÜZERİNDEN BİR ANALİZ

Yıl 2026, Cilt: 31 Sayı: 60, 241 - 277, 31.01.2026

Faruk Deniz

https://doi.org/10.20519/divan.1841230

Öz

Türkiye’nin önemli düşünürlerinden Mehmet Ziya Gökalp, henüz on sekiz yaşındayken bir intihar teşebbüsünde bulunmuştur. Bu olay, daha sonraki yıllarda hem siyasal düşünce tarihi literatüründe hem de Gökalp çalışmalarında birbirleriyle çelişen çok sayıda farklı anlatının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu makalede söz konusu anlatılar karşılaştırmalı olarak incelenmekte, aralarındaki farklılıklar sistematik biçimde ortaya konulmaktadır. Ayrıca bu farklılaşmış anlatıların, Türkiye’de çağdaş düşünce tarihinin kurucu bir figürü olarak kabul edilen Gökalp için idealize edilmiş bir biyografi inşa sürecinde nasıl işlevsel kılındığı da dikkat çekici bir biçimde gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Gökalp , intihar teşebbüsü , anlatılar , biyografi yazımı , düşünce tarihi

THE CASE OF ZIYA GOKALP’S SUICIDE ATTEMPT: AN ANALYSIS THROUGH FOUR NARRATIVES

Öz

Mehmet Ziya Gökalp, one of the leading intellectuals of modern Turkey, attempted suicide at the age of eighteen. In subsequent years, this incident gave rise to numerous and often conflicting accounts within both the history of political thought and the body of Gökalp scholarship. This article offers a comparative analysis of these divergent narratives and systematically elucidates the differences among them. Moreover, it demonstrates in a striking manner how such narratives have been employed in constructing an idealized biography of Gökalp, who is regarded as a foundational figure in the intellectual history of modern Turkey.

Anahtar Kelimeler

Suicide Attempt , Gokalp , narratives , biographical writing , intellectual history

Kaynakça

• Alkan, Mehmet Ö. “II. Meşrutiyet’te Doğa Felsefesi ya da Subhi Edhem Üzerine Notlar.” Felsefe Dergisi, sy 29 (1989): 50-58.
• Altuğ, M. Hikmet. “Ziya Gökalp ve Türk Düşüncesi.” 60. Ölüm Yıldönümünde Ziya Gökalp. İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları, 1985.
• Alvis-Miranda, Hernado Raphael, Andres M. Rubiano, ve Amit Agrawal. “Craniocerebral Gunshot Injuries; A Review of the Current Literature.” Bull Emerg Trauma, sy 4 (2) (2016): 65-74.
• Asena, Ahmed Cemil. “Arkadaşım Ziya Gökalp.” Ziya Gökalp 2, sy 6 (1977): 157-62.
• Baydar, Mustafa. “Ziya Gökalp’ı, Kardeşi Nihat Gökalp anlatıyor.” Cumhuriyet, 27 Ekim 1974.
• Beysanoğlu, Şevket. Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. C. 3. Diyarbakırı Tanıtma ve Turizm Derneği Yayını, 1978.
• Beysanoğlu, Şevket. Yeni Türkiye’nin Manevî Mimarı Ziya Gökalp. C. 1. Ziya Gökalp Derneği Yayınları, 2002.
• Beysanoğlu, Şevket, ed. Ziya Gökalp İçin Yazılanlar- Söylenenler. C. 2. Diyarbakırı Tanıtma ve Turizm Derneği Yayınları, 1975.
• Binark, İsmet, ve Nejat Sefercioğlu. Doǧumunun 95. Yıldönümü Münasebetiyle Ziya Gökalp Bibliyografyası. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971.
• Damasio, Antonio R. Descartes’in Yanılgısı: Duygu, Akıl ve İnsan Beyni. 3. bs., çev. Bahar Atlamaz. Varlık, 2006. Duru, Kâzım Nami. Ziya Gökalp. Millî Eğitim Basımevi, 1949.
• Duru, Kâzım Nami. Ziya Gökalp. 3. bs., ed. Mübeccel N. Duru. Millı̂ Eğitim Basımevi, 1975.
• Duru, Kâzım Nami. Ziya Gökalpten Seçme Yazılar. Yeni Kültür Neşriyatı, 1940.
• Ercan, Özlem. “Prof. Dr. Âkil Muhtar Özden’in Kaleminden Ziya Gökalp’ın Hastalığı ve Ölümü.” Ölümünün 100. Yılında Ziya Gökalp, ed. Alev Sınar Uğurlu ve Selçuk Kırlı. Türk Ocakları Derneği Bursa Şubesi, 2024.
• Erişirgil, M. Emin. Bir Fikir Adamının Romanı Ziya Gökalp. İnkilap, 1951.
• [Es], Hikmet Feridun. “Bizde edebiyat var mı, yok mu? A. Cevdet bey, Ziya Gök Alp için delidir!.. diyor.” Akşam, 14 Haziran 1931.
• Gökalp. “Kızıl Elma.” Türk Yurdu 3, sy 7 (31) (1328): 193-203.
• Gökalp, M. Nihat. “Ağabeyim Ziya Gökalp’in Hayatı.” Ziya Gökalp 2, sy 6 (1977): 163-77.
• Gökalp, Ziya. “Çınaraltı: Roman.” Cumhuriyet, 28 Eylül 1340.
• Gökalp, Ziya. “Çınaraltı: Tebessüm.” Cumhuriyet, 09 Mayıs 1340.
• Gökalp, Ziya. “Çınaraltı: Ümit.” Cumhuriyet, 23 Ağustos 1340.
• Gökalp, Ziya. “Felsefe: Refah mı Saadet mi?” Küçük Mecmua 1, sy 1 (1338): 3-6.
• Gökalp, Ziya. “Felsefi Vasiyetler: -2- Hocamın Vasiyeti.” Küçük Mecmua 1, sy 18 (1338): 1-5.
• Gökalp, Ziya. “Kadınla Erkeğin Müsaviliği.” Yeni Türkiye Gazetesi, 3 Temmuz 1923.
• Gökalp, Ziya. Kızılelma. Ziya Gökalp yayınları. Kültür Bakanlığı, 1976.
• Gökalp, Ziya. Kızılelma. Akkurum-Hayriyye Matbaası ve Ortakları, 1330.
• Gökalp, Ziya. “Musahabe: Mefkûrenin Harikaları.” Küçük Mecmua 1, sy 12 (1338): 1-5.
• Gökalp, Ziya. Ziya Gökalp Külliyatı II Limni ve Malta Mektupları. 2. bs., ed. Fevziye Abdullah Tansel. Türk Tarih Kurumu Yayınları II. Dizi. Türk Tarih Kurumu, 1989.
• [Göksel], Ali Nüzhet. Olup Biten Şeyler. Matbaa-i Vilayet, 1340.
• Göksel, Ali Nüzhet, ed. Ölümünün 25 inci Yıldönümü Münasebetiyle Ziya Gökalp Hayatı-Eserleri. Ahmet Halit Kitabevi, 1949.
• [Göksel], Ali Nüzhet. Ziya Gök Alpın hayatı ve Malta mektupları. İkbal Kütüphanesi, 1931.
• Göksel, Ali Nüzhet. Ziya Gökalp ve Çınaraltı. İkbal Kitabevi Sahibi Hüseyin Kitabcı, 1939.
• [Gövsa], İbrahim Alâettin vd. Ziya Gökalp. Büyük Adamlar Serisi. Resimli Gazete, 1927.
• Hanioğlu, M. Şükrü. Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi. Üçdal Neşriyat, t.y. “Hilal-i Ahdar Kongresi.” Sebîlürreşad 24, sy 623 (1340): 391-97.
• [İleri], Celal Nuri. “Gök Alp.” Ati (İstanbul), 2 Şubat 1919.
• Kaplan, Mehmed. “Ziya Gökalp ve saadet perisi.” Türkiyat Mecmuası 14 (1964): 37-64.
• Kaplan, Mehmet. Ziya Gökalp ve Saadet Perisi. İstanbul Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1965.
• Karakoyunlu, F. “Ziya Gökalp Etrafında Hatıralar XII: Ziya Gökalp’ın Diyarbekirdeki Hayatı.” İş 10, sy 39-40 (1944): 18-24.
• [Karlıdağ], Abdullah Cevdet. Dimağ ve Melekât-ı Akliyyenin Fizyolocya ve Hıfzısıhhası. 2. bs. İstanbul, 1333.
• [Karlıdağ], Abdullah Cevdet. Fizyolocya ve Hıfzısıhha Dimağ ve Melekât-ı Akliyye. Mahmut Bey Matbaası, 1312.
• [Karlıdağ], Abdullah Cevdet. “Ziya.” Milli Mecmua 1, sy 24 (1340): 375-76.
• [Karlıdağ], Abdullah Cevdet. “Ziya’nın Ziyaı.” Son Telgraf, Teşrinievvel 1924.
• Kudret, C. [evdet]. Ziya Gökalp. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1963.
• [Orhon], Seyfi Orhan. Ziya Gökalp. Cumhuriyet Kitaphanesi, 1937.
• R. Necdet. Ziya Gökalp ve Bazı Yazıları. Birlik Matbaası, 1932.
• Somel, Selçuk Akşin. “Melekler, vatanperverler ve ajan provokatörler: Mutlakiyet Devri Diyarbakır Okul Gençliği, Bürokrasi ve Ziya Gökalp’in İdadi Öğrenciliği’ne İlişkin Soruşturma Kayıtları (1894-1895).” Yakın Türkiye Tarihinden Sayfalar: Sina Akşin’e Armağan, ed. Mehmet Ö. Alkan. İş Bankası Kültür Yayınları, 2014.
• Şapolyo, Enver Behnan. Ziya Gökalp İttihadı Terakki ve Meşrutiyet Tarihi. İ. Berkalp Kitabevi, 1943.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi. Edebiyat Üzerine Makaleler. Ed. Zeynep Kerman. Dergâh Yayınları, 1969.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi. “Türk Edebiyatında Cereyanlar.” Yeni Türkiye. Nebioğlu, 1959.
• Tanyol, Cahit. “Ziya Gökalp’in ahlâki şahsiyeti.” Yeni Sabah, 24 Ekim 1952.
• Tanyu, Hikmet. Ziya Gökalpʾin Kronolojisi. Ziya Gökalp Dizisi. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1981.
• Tütengil, Cavit Orhan. Ziya Gökalp Üzerine Notlar. Türk Sosyoloji Cemiyeti Yayınları, 1956.
• Tütengil, Cavit Orhan. “Ziya Gökalp’ı Anarken: Yayımlanan ilk yazısı.” Cumhuriyet, 26 Ekim 1964.
• Ürgüplü, Ali Suat. “Der Nachlass des Mustafa Hayri Efendi.” Doktora tezi, Bamberg Üniversitesi, 2014.
• https://fis.uni-bamberg.de/handle/uniba/2660 (eriş. tar. 24.12.2025).
• [Ürgüplü], Mustafa Hayri Efendi. Meşrutiyet, Büyük Harp ve Mütareke Günlükleri (1909-1922). Ed. Ali Suat Ürgüplü. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
• Vakit. “Dr. Abdullah Cevdet’in Bir Açıklaması.” 26 Ekim 1924.
• Vatan. “Elim bir haber: Ziya Bey irtihal etti.” Teşrinievvel 1924.
• Yalçın, Hüseyin Cahit. “Tanıdıklarım: Ziya Gökalp.” Yedigün 6, sy 155 (1936): 10.
• [Yalman], Ahmed Emin. Turkey in The World War. Yale University Press, 1930.