THE SULTAN AND THE LAW: THE LIMITS OF IMPERIAL DECREES

Öz

This article examines the relationship among fiqh (Islamic jurisprudence), imperial decrees, and custom in the early modern Ottoman period and questions the view that the ruler possessed absolute law-making authority independent of shari‘a and social processes within the Ottoman legal system. It discusses the bureaucratic organization of the Ottoman legal system, the standardization of Hanafi law, the processes of promulgating law codes, the legal status of custom, and the functions of the shari‘a courts. The ruler’s decrees were shaped not by arbitrary will but by the opinions of jurists, court procedures, local customs, the claims of the relevant parties, and considerations of the public good. This system allowed various communities a significant degree of self-regulation and facilitated the reconciliation of conflicting legal claims. However, growing centralization in the early nineteenth century weakened the role of law in balancing social interests and transformed it into a tool for preserving the state and reshaping society.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman legal system
• sultan
• imperial decrees
• fiqh
• custom
• public good.

SULTAN VE HUKUK: FERMANLARIN SINIRI

Öz

Bu makale, erken modern dönemde fıkıh, ferman ve örf arasındaki ilişkiyi inceleyerek Osmanlı hukuk düzeninde padişahın şeriattan ve toplumsal süreçlerden bağımsız, mutlak bir hukuk yapma yetkisine sahip olduğu yönündeki iddiaları sorgulamaktadır. Osmanlı hukuk düzeninin bürokratik yapısı, Hanefi fıkhının uygulanmasında geliştirilen standartlar, kanunnamelerin hazırlanma süreçleri, örfün hukuki konumu ve şer‘i mahkemelerin işlevi ele alınmaktadır. Padişahın fermanları, keyfi bir iradenin ürünü olmaktan çok hukukçuların görüşleri, mahkeme süreçleri, yerel örfler, ilgili tarafların talepleri ve amme maslahatı doğrultusunda şekillenmiştir. Bu yapı, farklı topluluklara belirli ölçülerde özyönetim imkanı tanımış ve çatışan hak taleplerinin uzlaştırılmasına hizmet etmiştir. On dokuzuncu yüzyıl başlarında güçlenen merkeziyetçilik ise hukukun toplumsal dengeleri koruyan niteliğini zayıflatmış, onu devletin bekasını ve toplumu yeniden düzenlemeyi amaçlayan bir araca dönüştürmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı hukuku
• padişah
• ferman
• fıkıh
• örf
• amme maslahatı

Kaynakça

1. Abou El Fadl, Khaled. Speaking in God’s Name: Islamic Law, Authority and Women. Oxford: Oneworld Publications, 2001.
2. Abou El Fadl, Khaled. Rebellion and Violence in Islamic Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
3. Adanır, Fikret. “The Ottoman Peasantries, c.1360–c.1860.” The Peasantries of Europe: From the Fourteenth to the Eighteenth Centuries, ed. Tom Scott, 269-312. London ve New York: Longman, 1998.
4. Akarlı, Engin Deniz. “The Ruler and Law Making in the Ottoman Empire.” Law and Empire: Ideas, Practices, Actors, ed. Jeroen Duindam, Jill Harries, Caroline Humfress ve Nimrod Hurvitz, 87-109. Leiden: Brill, 2013.
5. Akarlı, Engin Deniz. “Maslaha from ‘Common Good’ to ‘Raison d’État’ in the Experience of Istanbul Artisans, 1730–1840.” Hoca, ‘Allame, Puits de Science: Essays in Honor of Kemal H. Karpat, yay. haz. Kaan Durukan vd., 63-80. İstanbul: Isis Press, 2010.
6. Akarlı, Engin Deniz. “Gedik: A Bundle of Rights and Obligations for Istanbul Artisans and Traders, 1750-1840.” Law, Anthropology, and the Constitution of the Social: Making Persons and Things, ed. Alain Pottage ve Martha Mundy, 166-200. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
7. Akarlı, Engin Deniz. “The Tangled Ends of an Empire: Ottoman Encounters with the West and Problems of Westernization: An Overview,” Comparative Studies of South Asia, Africa, and the Middle East, 26/3 (2006): 353-366. Türkçesi: “Bir İmparatorluğun Arapsaçı Sonu,” çev. B. Uçpunar, Muhafazakar Düşünce, IV/16-17: 9-31.
8. Akarlı, Engin Deniz. “Pazaryerinde Ceza, Baskı ve Şiddet: İstanbul, 1730-1840.” Ekmek Aslanın Ağzında: Osmanlı Şehirlerinde Hayatlarını Kazanmak için Mücadele Eden Zanaatkârlar, der. Suraiya Faroqhi, çev. A. Gür, 255-274. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2017.

9. Akarlı, Engin Deniz. “Law in the Marketplace: İstanbul, 1730-1840.” Dispensing Justice in Islam: Qadis and Their Judgements, ed. Muhammad Khalid Masud, Rudolph Peters ve David S. Powers, 245-270. Leiden: Brill, 2006.
10. Akarlı, Engin Deniz. “Provincial Power Magnates in Ottoman Bilad al-Sham and Egypt, 1740-1840.” La vie sociale dans les provinces arabes à l’époque ottomane, ed. Abdeljelil Temimi, c. 3: 41-56. Zaghouan, 1988.
11. Akgündüz, Hasan. Klasik Dönem Osmanlı Medrese Sistemi: Amaç, Yapı, İşleyiş. İstanbul: Ulusal Yayınları, 1997.
12. Akgündüz, Ahmet. İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
13. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukukî Tahlilleri. 9 cilt. İstanbul: FEY Vakfı Yayınları, 1990-1996.
14. Akman, Mehmet. Osmanlı Devleti’nde Ceza Yargılaması. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2004.
15. Arslantaş, Yasin. “Confiscation by the Ruler: A Study of the Ottoman Practice of Müsadere, 1700s–1839.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, London School of Economics and Political Science, 2017.
16. Atçıl, Abdurrahman. Scholars and Sultans in the Early Modern Ottoman Empire. Cambridge: Cambridge University Press, 2017.
17. Atçıl, Abdurrahman. “Political Power and Lawmaking in the Ottoman Empire: ʿUlamāʾ and Sultans vis-à-vis Sharia.” Histories of Political Thought in the Ottoman World, ed. Nedim Nomer ve Kaya Şahin, 111-140. Oxford: Oxford University Press, 2024.
18. Aydın, M. Akif. Türk Hukuk Tarihi. 3. bs. İstanbul: Beta Basım Yayım, 1999.
19. Aydın, M. Akif. “The Ottoman Legal System.” History of the Ottoman State, Society and Civilisation. 2 cilt, yay. haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, 1: 431-460. İstanbul: IRCICA, 2001.
20. Baldwin, James E. Islamic Law and Empire in Ottoman Cairo. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2017.
21. Bardakoğlu, Ali. İslam’ı Doğru Anlıyor muyuz? İstanbul: Kuramer, 2019.
22. Bedir, Murteza. “From Furū‘ to Uṣūl: The Emergence of Custom (‘Urf) as a Source of Islamic Law,” Islamic Legal Theory: Intellectual History and Uṣūl al-fiqh, içinde, ed. Murteza Bedir ve Robert Gleave (Leiden: Brill, baskıda).
23. Bilge, Mustafa. İlk Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1984.
24. Burbank, Jane, ve Frederick Cooper. Empires in World History: Power and the Politics of Difference. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2011.
25. Çakır, Azize Fatma. “Confiscation Practices, Politics of Wealth Accumulation, and the Case of Mehmed Said Halet Efendi (1761–1822).” Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi, 2020.
26. Cici, Recep. “Osmanlı Klasik Dönemi Fıkıh Kitapları.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005): 195-234.
27. Cin, Halil. Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1985.
28. Cooper, Frederick. Colonialism in Question: Theory, Knowledge, History. Berkeley: University of California Press, 2005. Çizakça, Murat. A History of Philanthropic Foundations: The Islamic World from the Seventh Century to the Present. İstanbul: Boğaziçi University Press, 2000.
29. Danişmend, İsmail Hami. Osmanlı Devlet Erkanı. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1971.
30. Fleischer, Cornell. Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire: The Historian Mustafa Âli (1541–1600). Princeton: Princeton University Press, 1986.
31. Faroqhi, Suraiya. “Political Activity among Ottoman Taxpayers, 1570–1670.” Journal of the Economic and Social History of the Orient 35/1 (1992): 1-39.
32. Faroqhi, Suraiya. Artisans of Empire: Crafts and Craftspeople under the Ottomans. London ve New York: I.B. Tauris, 2009.
33. Faroqhi, Suraiya. “Artisans and Guilds: Practices, Negotiations, and Conflicts.” A Companion to Early Modern Istanbul, ed. Shirine Hamadeh ve Çiğdem Kafesçioğlu, 256-278. Leiden ve Boston: Brill, 2022.
34. Gerber, Haim. State, Society and Law in Islam: Ottoman Law in Comparative Perspective. Albany, NY: State University of New York Press, 1994.
35. Gerber, Haim. Islamic Law and Culture, 1600-1840. Leiden: Brill, 1999.
36. Ghazzal, Zouhair. The Grammars of Adjudication: The Economics of Judicial Decision Making in Fin-de-Siècle Ottoman Beirut and Damascus. Beyrut: Institut Français du Proche-Orient, 2007.
37. Hallaq, Wael B. A History of Islamic Legal Theories: An Introduction to Sunni Usul al-Fiqh. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
38. Hallaq, Wael B. Radical Separation of Powers: A History of Islamic Constitutionalism. London: Oneworld, 2026.
39. Hezarfen Hüseyin Efendi. 1998. Telhîsü’l-beyân fî kavânîn-i Âl-i Osmân, haz. Sevim İlgürel. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Heyd, Uriel. Studies in Old Ottoman Criminal Law, ed. V. L. Ménage. Oxford: Clarendon Press, 1973.
41. Hurvitz, Nimrod. “The Contribution of Early Islamic Rulers to Adjudication and Legislation: The Case of the Mazalim Tribunals.” Law and Empire: Ideas, Practices, Actors, ed. Jeroen Duindam, Jill Harries, Caroline Humfress ve Nimrod Hurvitz, 133-156. Leiden: Brill, 2013.
42. Jennings, Ronald C. Studies on Ottoman Social History in the Sixteenth and Seventeenth Centuries: Women, Zimmis and Sharia Courts in Kayseri, Cyprus and Trabzon. İstanbul: Isis Press, 1999.
43. Johansen, Baber. Contingency in a Sacred Law: Legal and Ethical Norms in the Muslim Fiqh. Leiden, Boston ve Cologne: Brill, 1999.
44. Itzkowitz, Norman. The Ottoman Empire and the Imperial Tradition. New York: Alfred A. Knopf, 1972.
45. İlmiyye Sâlnâmesi: Osmanlı İlmiyye Teşkilâtı ve Şeyhülislamlar, yay. haz. Seyit Ali Kahraman, Ahmed Nezih Galitekin ve Cevdet Dadaş. İstanbul: İşaret Yayınları, 1998.
46. Imber, Colin. Ebu’s-su‘ud: The Islamic Legal Tradition. Stanford: Stanford University Press, 1997.
47. İnalcık, Halil. “Mahkama: 2. The Ottoman Empire.” The Encyclopaedia of Islam. Yeni Edisyon, c. 6: 3-10. Leiden: E. J. Brill, 1991
48. İnalcık, Halil. Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Eren Yayıncılık, 2000.
49. İnalcık, Halil. The Ottoman Empire: Conquest, Organization and Economy: Collected Studies. London: Variorum Reprints, 1978.
50. İpşirli, Mehmet. “The Ottoman State Organization.” History of the Ottoman State, Society and Civilisation. 2 cilt, yay. haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, 1: 135-285. İstanbul: IRCICA, 2001.
51. İpşirli, Mehmet. “Osmanlı Devleti’nde Kazaskerlik.” Belleten 61/232 (1997): 597–699.
52. Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. Berkeley: University of California Press, 1995.
53. Karaman, Hayrettin. “The Sectarian Preference in Ottoman Jurisprudence.” The Great Ottoman-Turkish Civilisation, c. 3: Philosophy, Science and Institutions, ed. Kemal Çiçek, 666-675. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2000.
54. Kâtib Çelebi. Mîzânü’l-hakk fî ihtiyâri’l-ahakk: En Doğruyu Se[ç]mek İçin Hak Terazisi, haz. Orhan Şaik Gökyay. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1972.
55. Kaya, Eyyüp Said. “Türkiye Cumhuriyeti’nde Fıkıh Literatürü: Bir Hasıla.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/24 (2014): 9-126.
56. Kaya, Süleyman. “Mahkeme Kayıtlarının Kılavuzu: Sakk Mecmuaları.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005): 415-436.
57. Kuran, Timur. The Long Divergence: How Islamic Law Held Back the Middle East. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2012.
58. Libson, Gideon. “On the Development of Custom as a Source of Law in Islamic Law.” Islamic Law and Society 4/2 (1997): 131-155.
59. Masud, Muhammad Khalid, Rudolph Peters ve David S. Powers. “Introduction.” Dispensing Justice in Islam: Qadis and Their Judgments, 1-32. Leiden ve Boston: Brill, 2006. Masud, Muhammad Khalid, Brinkley Messick ve David S. Powers (ed.) Islamic Legal Interpretation: Muftis and Their Fatwas. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1996.
60. Midilli, Muharrem. Klasik Osmanlı Ceza Hukukunda Şeriat-Kanun Ayrımı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
61. Mikhail, Hanna. Politics and Revelation: Mawardi and After. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1995.
62. Miller, Ruth A. Fıkıhtan Faşizme: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Günah ve Suç. Çev. H. Çilingir. İstanbul: Ekin Yayınları, 2018.
63. Mumcu, Ahmet. Divan-ı Hümayun. 2. bs. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1986.
64. Mumcu, Ahmet. Osmanlı Devleti’nde Siyaseten Katl. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1973.
65. Mumcu, Ahmet. Osmanlı Hukukunda Zulüm Kavramı. 2. bs. Ankara: Birey ve Toplum Yayını, 1985.
66. Mundy, Martha, ve Richard S. Smith. Governing Property, Making the Modern State: Law, Administration and Production in Ottoman Syria. London ve New York: I.B. Tauris, 2007.
67. Neyzi, Ali Daniş. “Putting Taxes to Good Use: The Emergence of Ottoman Imperial Vakfs (1300–1500).” Doktora Tezi, University of California, Davis, 2026
68. Nişancı Abdurrahmân Avni Paşa Kanunnâmesi, haz. H. Ahmet Arslantürk. İstanbul: Okur Kitaplığı, 2012.
69. Özen, Şükrü. “Osmanlı Dönemi Fetva Literatürü.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005): 235-396.
70. Özcan, Tahsin. Osmanlı Para Vakıfları: Kanuni Dönemi Üsküdar Örneği. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
71. Repp, Richard. “Qanun and Shari‘a in the Ottoman Context.” Islamic Law: Social and Historical Contexts, ed. Aziz Al-Azmeh, 124-145. London ve New York: Routledge, 1988.
72. Peters, Rudolph. “What Does It Mean to Be an Official Madhhab: Hanafism and the Ottoman Empire.” The Islamic School of Law: Evolution, Devolution, and Progress, ed. Peri Bearman, Rudolph Peters ve Frank E. Vogel, 147-158. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2005.
73. Peters, Rudolph. Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-first Century. Cambridge ve New York: Cambridge University Press, 2005.
74. Repp, Richard C. The Müftü of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy. London: Ithaca Press, 1986.
75. Şahin, Kaya. Empire and Power in the Reign of Süleyman: Narrating the Sixteenth-Century Ottoman World. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
76. Şentop, Mustafa. Osmanlı Yargı Sistemi ve Kazaskerlik. İstanbul: Klasik Yayınları, 2005.
77. Tezcan, Baki. The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern World. Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
78. Vogel, Frank E. Islamic Law and Legal System: Studies of Saudi Arabia. Leiden ve Boston: Brill, 2000.
79. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
80. Yaycıoğlu, Ali. “Wealth, Power and Death: Capital Accumulation and Imperial Seizures in the Ottoman Empire (1453–1839).” Çalışma metni, Yale Üniversitesi Ekonomik Büyüme Merkezi, 2012. http://www.econ.yale.edu/~egcenter/Yaycioglu%20-%20Wealth%20Death%20and%20Power%20-%20November%202012.pdf. (eriş. tar. 21 Temmuz 2026)
81. Yi, Eunjeong. Guild Dynamics in Seventeenth-Century Istanbul: Fluidity and Leverage. Leiden ve Boston: Brill, 2004.
82. Yücel, Yaşar, yay. haz. Osmanlı Devlet Teşkilâtına Dair Kaynaklar: Kitâb-i Müstetâb - Kitabu Mesâlihi'l Müslimîn ve Menafi'i'l-Mü'mimîn - Hirzü'l-Mülûk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.