Edebiyat Bilimi Bağlamında Nizami Gencevi’nin Biyografisi ve Yaratıcı Mirası Özbek

Öz

Klasik Doğu edebiyatının seçkin temsilcileri, Azerbaycan–Özbek edebî ilişkilerinin oluşumunda önemli bir rol oynamıştır. Bu bağlamda, Nizami Gencevi ile Ali Şîr Nevâî’nin yaratıcı mirasları özel bir önem taşımaktadır. Ali Şîr Nevâî, Nizami’yi manevi üstadı ve ilham kaynağı olarak görmüş, ona derin bir saygı beslemiştir. Nevâî, Nizami’yi “Pir” ve “Hızır” gibi yüce manevi niteliklerle tanımlamış; Nizami’nin Hamse’sini ise “Beş Hazine” olarak adlandırarak Doğu edebiyatındaki müstesna konumunu vurgulamıştır. Nevâî’nin Hamse’sinde yer alan her bir mesnevinin başında Nizami’ye ayrılan özel bölümler, ustasına duyduğu sevgi ve saygının sanatsal bir ifadesi niteliğindedir. Nizami Gencevi’nin edebî mirasının Özbek edebiyatı üzerindeki etkisi ve bu mirasın ilmî açıdan incelenmesi, uzun yıllardır birçok seçkin araştırmacının ilgi alanında olmuştur. Akademisyen Vahid Abdullayev, akademisyen Vahid Zahidov, Prof. Saidahon Narzullayeva, Prof. Şahmuhammed Şahmuhammedov ve diğer tanınmış Özbek bilim insanları, Nizami’nin yaratıcı mirasının ideolojik ve estetik özelliklerini, ayrıca Özbek edebiyatı ve edebiyat bilimi üzerindeki etkilerini kapsamlı biçimde ele almışlardır. Bu araştırmacılar, Nizami’nin yaratıcı mirasıyla bağlantılı teorik ve bilimsel sorunlara adanmış doktora tezlerini Bakü’de, Azerbaycan Millî İlimler Akademisi Nizami Gencevi Edebiyat Enstitüsü’nde başarıyla savunmuşlardır. Bu durum, Azerbaycan–Özbek edebî ve ilmî iş birliğinin yüksek düzeyde şekillendiğini ve güçlü geleneklere dayandığını açıkça göstermektedir. Nizami Gencevi’ye ait dünyanın en eski el yazmalarının Özbekistan’da, Ali Şîr Nevâî’ye ait kadim yazmaların ise Azerbaycan’da muhafaza edilmesi, bu edebî ilişkilerin derin tarihî köklere sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Söz konusu veriler, iki halk arasındaki edebî ve kültürel ilişkilerin yüzyıllar boyunca karşılıklı etkileşim ve manevi yakınlık temelinde süreklilik göstererek geliştiğini kanıtlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Nizami Ganjavi, life, biography, creative work, Uzbek literary studies

Anahtar Kelimeler

• Nizami Ganjavi
• life
• biography
• creative work
• Uzbek literary studies

Nizami Ganjavı’s Biography and Creative Legacy in The Context of Uzbek Literary Studies

Öz

Prominent representatives of classical Eastern literature have played an important role in the formation of Azerbaijani–Uzbek literary relations. In this respect, the creative legacies of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi are of particular significance. Alisher Navoi regarded Nizami as his spiritual mentor and source of inspiration and held him in deep reverence. He characterized Nizami with exalted spiritual values such as “Pir” and “Khizr,” and referred to Nizami’s Khamsa as the “Five Treasures,” thereby emphasizing its exceptional position in Eastern literature. The special sections devoted to Nizami at the beginning of each epic included in Navoi’s Khamsa are an artistic expression of his love and respect for his master. The influence of Nizami’s literary heritage on Uzbek literature and the scholarly study of this heritage have, for many years, been the subject of research by a number of distinguished scholars. Academic Vahid Abdullayev, academician Vahid Zahidov, Professor Saidakhon Narzullayeva, Professor Shahmuhammad Shahmuhammadov, and many other prominent Uzbek scholars have comprehensively examined the ideological and aesthetic features of Nizami’s творчество as well as its influence on Uzbek literature and literary studies. These scholars dedicated their doctoral dissertations to theoretical and scholarly problems related to Nizami’s creative legacy and successfully defended them in Baku at the Nizami Ganjavi Institute of Literature of the Azerbaijan National Academy of Sciences. This fact clearly demonstrates that Azerbaijani–Uzbek literary and scholarly cooperation has been formed at a high level and is based on strong traditions. The existence of the world’s oldest manuscripts of Nizami Ganjavi in Uzbekistan, as well as ancient manuscripts of Alisher Navoi in Azerbaijan, indicates the deep historical roots of these literary relations. These facts show that the literary and cultural relations between the two peoples have continued for centuries and have developed on the basis of mutual influence and spiritual affinity.

Anahtar Kelimeler

• Nizami Ganjavi
• life
• biography
• creative work
• Uzbek literary studies

Kaynakça

1. Araslı, Hamid. “Ön söz.” In Sirlər xəzinəsi, . Bakı: Elm, 1981.
2. Asurova, G. Müasir özbək ədəbiyyatında Əlişir Nəvai obrazı. Daşkənd 2022.
3. Binnətova, Almaz Ülvi. Əlişir Nəvainin əsri və nəsri. Bakı: Elm və Təhsil, 2020.
4. Binnətova Almaz Ülvi “Nizami ədəbi irsinin özbək ədəbiyyatında təsiri, özbək ədəbiyyatşünaslığında tədqiqi və Özbəkistanda nəşri məsələləri.” AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi 1, no. 2 (2013).
5. Binnətova Almaz Ülvi “Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı və özbək ədəbi-elmi fikri.” Xalq qəzeti, September 29, 2012.
6. Həbibbəyli, İsa. “Azərbaycan Nəvaişünaslığının yeni səhifəsi.” In Əlişir Nəvainin əsri və nəsri, by Almaz Ülvi Binnətova, Bakı: Elm və Təhsil, 2020.
7. Muxtarov, Ə. Nizami Gəncəvi obrazı bədii ədəbiyyatda. Gəncə: Elm, 2021.
8. Saladdin, Ali. “A Contribution from Uzbekistan.”

9. Zahidov, Vahid. “Nizami Gəncəvi və özbək ədəbiyyatı.” Ədəbiyyat qəzeti, July 30, 1947.