Selim Refik Refioğlu’s “An Analysis and Comparative Study of Azerbaijani and Anatolian Folk Tales”

Öz

Folklore, as one of the fundamental components of the rich spiritual and cultural heritage of the Azerbaijani people, has, over centuries, reflected the worldview, way of life, aesthetic sensibilities, and system of moral values of the nation. In this respect, folklore emerges not only as a product of artistic creativity but also as an expression of historical memory, national identity, and collective consciousness. The study of folklore heritage plays a significant role in the reconstruction of the historical memory of a people. In the development of this field, a special role and notable contributions belong to Selim Refik Refioğlu (1905–1980), one of the leading representatives of Azerbaijani émigré literary scholarship and a Doctor of Philological Sciences. His multifaceted activities in the field of folklore studies, along with his scientific and methodological approaches and creative legacy, hold great importance in the formation and advancement of the humanities in Azerbaijan. His work entitled “An Analysis and Comparative Study of Azerbaijani and Anatolian Folk Tales” stands out as his first and highly valuable contribution to folklore research. Through this work, the author demonstrates that the oral literatures of the Azerbaijani and Anatolian Turks are manifestations of a common cultural origin expressed across different geographical regions. In this study, Azerbaijani and Anatolian folk narratives are comparatively examined and analyzed in terms of subject matter, plot structure, religious elements, characters, motifs, ideology, ethnographic aspects, form, genre, and origin. The classification of folk tales proposed by Selim Refik Refioğlu in this work, as well as his identification of religious influences and elements within these texts, continues to retain its relevance in contemporary folklore studies. The author systematizes folk narratives into six thematic groups, a classification that remains significant for modern folkloristics. One of the most remarkable features of the work is that it systematically addresses, for the first time, the religious elements present in folklore samples—specifically, traces of shamanism alongside the influence of Islam. This work by Selim Refik Refioğlu constitutes one of the cornerstones of Azerbaijani émigré folklore research and simultaneously serves as a methodological guide for future generations of scholars. The classifications he established and the comparative analyses he conducted continue to maintain their value as reliable scientific references and exemplary models today.

Anahtar Kelimeler

• Selim Refik Refioğlu
• folklor
• masal
• destan
• motif
• olay örgüsü

SƏLİM RƏFİQ RƏFİOĞLUNUN “AZƏRBAYCAN VƏ ANADOLU XALQ HEKAYƏLƏRİNİN TƏHLİLİ VƏ MÜQAYİSƏSİ” ƏSƏRİ

Öz

Azərbaycan xalqının zəngin mənəvi-mədəni irsinin əsas tərkib hissələrindən biri olan folklor nümunələri əsrlər boyu xalqın dünyagörüşünü, həyat tərzini, estetik zövqünü və mənəvi dəyərlər sistemini özündə əks etdirmisdir. Bu baxımdan folklor yalnız bədii yaradıcılıq məhsulu deyil, həm də tarixi yaddaşın, milli kimliyin və kollektiv şüurun ifadəsi kimi çıxış edir. Folklor irsinin öyrənilməsi xalqın tarixi yaddaşının bərpasında mühüm rol oynayır. Bu sahənin inkişafında Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatşünaslığının tanınmış nümayəndəsi, filologiya elmləri doktoru Səlim Rəfiq Rəfioğlunun (1905-1980) xüsusi rolu və xidmətləri vardır. Onun folklorşünaslıq sahəsindəki çoxşaxəli fəaliyyəti, elmi-metodoloji yanaşmaları və yaradıcılıq irsi Azərbaycan humanitar elminin formalaşması və inkişafında mühüm əhəmiyyətə malikdir. “Azərbaycan və Anadolu xalq hekayələrinin təhlili və müqayisəsi” adlı əsər Səlim Rəfiq Rəfioğlunun folklorşünaslıq sahəsində ilk və dəyərli tədqiqat işi kimi diqqəti cəlb edir. Müəllif bu əsəri ilə sübut etdi ki. Azərbaycan və Anadolu türklərinin şifahi yaradıcılığı eyni mədəni kökün müxtəlif coğrafi təzahürləridir. Alimin bu əsərində Azərbaycan və Anadolu xalq hekayələri mövzu, süjet, dini ünsür, obraz, motiv, ideologiya, etnoqrafik məqamlar, forma, janr və mənşə baxımdan müqayisəli şəkildə tədqiq və təhlil edilmişdir. Müəllifin bu əsərdə həm xalq nağılları ilə bağlı təqdim etdiyi təsnifat, həm də onlarda üzə çıxarmış olduğu dini təsir və ünsürlər folklor¬şünas¬lığımız üçün bu gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Müəllif xalq hekayələrini mövzu baxımından altı qrupda sistemləşdirmişdir ki, bu bölgü müasir folklorşünaslıq üçün də öz əhəmiyyətini qorumaqdadır. Əsərin ən mühüm özəlliklərindən biri folklor nümunələrindəki dini ünsürlərin – şamanizmin izləri və İslamiyyət təsirinin ilk dəfə sistemli şəkildə təhlil edilməsidir. Səlim Rəfiq Rəfioğlunun bu əsəri Azərbaycan mühacirət folklorşünaslığının təməl daşlarından biri olmaqla yanaşı, həm də gələcək nəsil tədqiqatçılar üçün metodoloji bir yol xəritəsidir. Onun verdiyi təsnifatlar və apardığı müqayisəli təhlillər bu gün də etibarlı bir elmi mənbə və nümunə olaraq qalmaqdadır.

Anahtar Kelimeler

• Səlim Rəfiq Rəfioğlu
• folklor
• nağıl
• dastan
• motiv
• süjet

Selim Refik Refioğluʼnun “Azerbaycan ve Anadolu Halk Hikâyelerinin Tahlili ve Mukayesesi”

Öz

Azerbaycan halkının zengin manevi-kültürel mirasının temel unsurlerinden biri olan folklor örnekleri, yüzyıllar boyunca halkın dünya görüşünü, yaşam tarzını, estetik zevkini ve manevi değerler sistemini yansıtmıştır. Bu bakımdan folklor, yalnızca sanatsal yaratıcılığın bir ürünü değil, aynı zamanda tarihsel hafızanın, ulusal kimliğin ve kolektif bilincin bir ifadesi olarak da ortaya çıkmaktadır. Folklor mirasının incelenmesi, halkın tarihsel hafızasının yeniden inşasında önemli bir rol oynamaktadır. Bu alanın gelişiminde Azerbaycan muhaceret edebiyat araştırmacılığının önde gelen temsilcilerinden, filoloji bilimleri doktoru Selim Refik Refioğluʼnun (1905–1980) özel rolü ve hizmetleri bulunmaktadır. Onun folklor bilimi alanındaki çok yönlü faaliyetleri, bilimsel-metodolojik yaklaşımları ve yaratıcı mirası, Azerbaycan beşerî bilimlerinin oluşumu ve gelişiminde büyük önem taşımaktadır. “Azerbaycan ve Anadolu halk hikâyelerinin tahlili ve mukayesesi” adlı eser, Selim Refik Refioğluʼnun folklor araştırmaları alanındaki ilk ve değerli çalışması olarak dikkat çekmektedir. Müellif bu eseriyle, Azerbaycan ve Anadolu Türklerinin sözlü edebiyatının aynı kültürel kökün farklı coğrafyalardaki tezahürleri olduğunu ortaya koymuştur. Bilim insanının bu çalışmasında Azerbaycan ve Anadolu halk hikâyeleri konu, olay örgüsü, dinî unsurlar, karakterler, motifler, ideoloji, etnografik yönler, biçim, tür ve köken açısından karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve analiz edilmiştir. Selim Refik Refioğluʼnun bu eserde hem halk masallarıyla ilgili sunduğu tasnif hem de bu metinlerde tespit ettiği dinî etkiler ve unsurlar, folklor araştırmaları açısından günümüzde de güncelliğini korumaktadır. Müellif, halk hikâyelerini konu bakımından altı grupta sistemleştirmiştir ki, bu sınıflandırma modern folklor bilimi için de önemini sürdürmektedir. Eserin en dikkat çekici özelliklerinden biri, folklor örneklerindeki dinî unsurların – şamanizm izleri ile İslamiyet etkisinin – ilk kez sistemmatik bir biçimde ele alınmış olmasıdır. Selim Refik Refioğluʼnun bu eseri, Azerbaycan muhaceret folklor araştırmalarının temel taşlarından biri olmakla birlikte, aynı zamanda gelecek nesil araştırmacılar için metodolojik bir yol haritası niteliği taşımaktadır. Onun ortaya koyduğu tasnifler ve gerçekleştirdiği karşılaştırmalı analizler, günümüzde de güvenilir bir bilimsel kaynak ve örnek olarak değerini korumaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Selim Refik Refioğlu
• folklor
• masal
• destan
• motif
• olay örgüsü

Etik Beyan

önceden teşekkürler

Teşekkür

önceden teşekkürler

Kaynakça

1. Ataş, Hayri. Səlim Rəfiq Rəfioğlunun ədəbi-elmi irsi. Bakı: Nurlar, 2018.
2. Mirzəyeva, Xanım. Səlim Rəfiqin folklorşünaslıq irsində dini motivli Azərbaycan nağılları. Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı: reallıqlar, problemlər, vəzifələr”. II Beynəlxalq elmi konfransın materialları (s. 323-333). Bakı: Elm, 2016.
3. Özcan, Ömer. Səlim Rəfiq Rəfioğlu. Bakı: Elm və Təhsil. 2013.
4. Refi᾽oğlu, Selim Refik. Azerbaycan ve Anadolu Halk Hikayelerinin Tahlili ve Mukayisesi. Basılmamış bitirme tezi, İstanbul Universitesi Edebiyat Fakültesi, İstanbul, 1934.
5. Refi᾽oğlu, Selim Refik. Azerbeycan Edebiaytı – Seçilmiş Mısralar. Bursa: Emek Basımevi, 1941.