Nêvîzâde Atâyî'nin "Heft Han" Mesnevisinde Atasözleri ve Deyimlerin Kullanımı

Öz

Sunulan çalışmada, XVII. Yüzyıl Osmanlı şairi Nêvizâde Atâyî`nin 1627 yılında Nizâmi Gencevi`nin “Heft Peyker” mesnevisine nazire olarak tamamladığı “Heft Han” mesnevisinde kullanılan atasözleri ve deyimler Türk kültürü ve tarihi bağlamı çerçevesinde incelenmiş, bunların anlamsal katmanları, işlevsel özellikleri ve kültürel binçteki yeri belirlenmiştir. Araştırma sonucunda, Atâyî`nin gerek müellif anlatıyıla gerekse eserindeki şahısların dili aracılığıyla sık sık öğüt verici düşüncelere yer verdiği, böylece eserin didaktik yönünü güçlendirdiği tespit edilmiştir. Bu doğrulutuda atasözleri ve deyimler, şiirsel metnin düşünsel ve içeriksel yapısının oluşturulmasında önemli bir edebi unsur olarak değerlendirilmiştir. Araştırma kapsamında eserde yer alan atasözleri ve deyimler, şairin yaşadığı dönemin sosyo-kültürel ortamı, yaşam biçimi, tarihî ve toplumsal koşulları, etnografik özellikleri ile gelenek ve görenekleri bağlamında değerlendirilmiştir. Bununla birlikte, aradan geçen yüzyıllara rağmen bu hikmetli ifadelerin önemli bir bölümünün günümüz Türk halklarının dilinde ve kolektif hafızasında kullanılmaya devam etmesi, onların sürekliliğini ve kültürel mirasın taşıyıcı unsurları olarak önemini bir kez daha ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nevizade Atayi
• Heft han
• atasözü
• deyimler

Destekleyen Kurum

Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi

Teşekkür

önceden teşekkür ederim

The Use of Proverbs and Idioms in Navizade Atayi’s Heft Khan Matnawi

Öz

In this study, the proverbs and idiomatic expressions used in the “Haft Khan” matnawi , completed in 1627 by the seventeenth-century Ottoman poet Navizade Atayî as a nazire to Nizami Ganjavi’s “Haft Paykar” matnawi, are examined within the context of Turkish culture and history. Their semantic layers, functional characteristics, and position within cultural consciousness are analyzed. The study demonstrates that Atayî frequently conveys didactic ideas both through the authorial voice and through the speech of the characters in the work, thereby strengthening the didactic dimension of the matnawi. In this regard, proverbs and idiomatic expressions are evaluated as significant literary elements contributing to the formation of the intellectual and thematic structure of the poetic text. In this study, the proverbs and idiomatic expressions used in the “Haft Khan” matnawi, completed in 1627 by the seventeenth-century Ottoman poet Navizade Atayî as a nazire to Nizami Ganjavi’s “Haft Payker” matnawi, are examined within the context of Turkish culture and history. Their semantic layers, functional characteristics, and position within cultural consciousness are analyzed. The study demonstrates that Atayî frequently conveys didactic ideas both through the authorial voice and through the speech of the characters in the work, thereby strengthening the didactic dimension of the matnawi. In this regard, proverbs and idiomatic expressions are evaluated as significant literary elements contributing to the formation of the intellectual and thematic structure of the poetic text.

Anahtar Kelimeler

• Navizade Atayi
• Heft khan
• proverbs
• idioms

Destekleyen Kurum

Azerbaijan National Academy of Sciences

Teşekkür

I would like to thank you in advance

Kaynakça

1. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Folklor İnstitutu. Atalar Sözü. Bakı: Nurlan, 2013.
2. Aydın, B., and R. Arı. “İpliğe Bağlı Hayaller: Klasik Türk Şiirinde Rişte.” HİKMET: Akademik Edebiyat Dergisi 9 (2023): 233–280.
3. Dündar, C. “Su Deyimleri İçin Bir İçerik Analizi: Dildeki Su Yansımaları.” Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi 77, no. 1 (2020): 3–10.
4. Erdemir, A., and M. Özdemir. “Divan Şiirinde Bir İrsâl-i Mesel Örneği: Ârife Bir Gül Yeter.” Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi 10, no. 1 (2024): 83–104.
5. Gün, M., L. Tanrıkulu, and A. Türk. “Yabancılara Türkçe Öğretimi Alanında Ek Çalışma Kâğıtları ile Deyim Öğretimi.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, no. 24 (2021): 29–64.
6. Hayal, Z. “Ahmed Paşa Dîvânı’nda Anadili Zevki.” Külliyat: Osmanlı Araştırmaları Dergisi, no. 17 (2022): 119–134.
7. Karacan, T. Nevîzâde Atâyî: Heft-Hvân Mesnevisi: İnceleme-Metin. Ankara: Sevinç Matbaası, 1974.
8. Kılıç, F. “Aşık Çelebi Divanı’nda Atasözü ve Deyimler.” Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, no. 1 (1996): 24–30.

9. Pala, İ. İki Dirhem Bir Çekirdek. İstanbul: Kapı Yayınları, 2023.
10. Sarıkaya, M. E. “Türk Atasözlerindeki Sosyo-Dini Motifler: Divanu Lügati’t-Türk Örneği.” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19, no. 2 (2019): 744–757.
11. Tatlı, E. Karaca Ahmet Sultan ve Karaca Ahmet Dergâhı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2008.
12. Uzun, Ş. Türk İslam Edebiyatında Hac ve Kurban Motifleri (Şair Sultanlar Örneği). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Konya, 2007.
13. Yılmaz, O. “Klasik Türk Edebiyatı’nda Bir Deyim: Ter Düşmek.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, no. 21 (2009): 155–170.
14. Ganjur. “Leyli ve Mecnun.” Erişim tarihi [tarih eklenmeli]. https://ganjoor.net/nezami/5ganj/leyli-majnoon.
15. Ganjur. “Hüsrev ve Şirin.” Erişim tarihi [tarih eklenmeli]. https://ganjoor.net/nezami/5ganj/khosro-shirin.