Osmanlı’dan Esinlenen Modern İran: 19. Yüzyıl ve 20. Yüzyıl Başlarında İstanbul’da İranlı Aydınların Kültürel Faaliyetleri

Tarih boyunca Osmanlı İmparatorluğu ve başkenti İstanbul, İranlılar dahil çoğu Müslümanlar için bir kültür ve düşünce köprüsü olmuştur. Onlar buradaki çeşitli kültürel ve düşünsel faaliyetlerde bulunarak birçok fikri ülkelerine aktararak büyük değişimlere imza atmışlar. Bu nedenle elimizdeki makale, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında İstanbul’da yaşayan İranlı aydınların kültürel, fikri ve siyasal faaliyetlerini incelemektedir. Onlar bu dönemde Osmanlı topraklarındaki "Tanzimat" gibi reformların yanı sıra İstanbul’da Türk aydınlarının dile getirdiği Avrupa merkezli yeni fikirlerinden de esinlenmişlerdir. İranlı aydınlar, Tanzimat’tan sonradan 20. yüzyılın başına kadar iki dönemde buradaki reformları ve yeni fikirleri ve kavramları ülkelerine aktarmaya çalışmışlar. Onlar burada çeşitli dernekler ve topluluklar kurup Ahter ve Şems gibi önemli gazeteler yayınlayarak yurttaşlarına meşrutiyetin ve özgürlüğün önemi konusunda daha fazla farkındalık kazandırmayı başarmışlardır. Ayrıca İttihat ve Terakki gibi önemli siyasi hareketlerle de etkileşimde olmuş ve İttihat-i İslam gibi ortak düşüncelerini de benimsemişler. Ancak Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti İstanbul, İran’ın entelektüel ve modern tarihinde çok önemli bir yere sahip olmasına rağmen, gerektiği kadar ele alınmamıştır. Bu eksiklik özellikle Türkiye’de yapılan çalışmalarda daha belirgindir. Bu makale, yeni kaynakları ve arşivleri inceleyerek bu boşluğu doldurmaya çalışmıştır. Sonuçlarına göre, İranlıların söz konusu tarihteki Meşrutiyet gibi önemli siyasi ve fikri gelişmelerinin birçoğu, etkileri halen devam eden Osmanlı İmparatorluğu’ndan doğrudan esinlenmiştir.