The Weft of Hope, the Warp of Pain: Remembrance and Collective Memory in the Film of Sen Türkülerini Söyle

Öz

This study explores the role of filmmakers as "witnesses" in contexts where collective memory is suppressed, remembrance is restricted, and victims struggle to make their voices heard. Grounded in the theoretical framework that considers remembrance not only as an individual but also as a social act, this research examines how directors function as alternative sources of memory beyond official narratives. The study posits that when filmmakers are regarded as "witnesses" and films are understood as acts of "testimony," two key questions emerge: what is transmitted from communicative memory to collective memory, and what films remember and remind audiences of. This study addresses these questions through an analysis of Sen Türkülerini Söyle, a seminal film that depicts the 1980 Turkish military coup. A hermeneutic analysis is employed to examine the film in relation to its depiction of the social and political transformations in post4September 12 Turkey, as well as its representations of victims of torture, exiles, those who remained silent, and those who adapted to the new regime. The protagonist’s most defining memory of the coup experience is torture, his solidarity with fellow prisoners, and the informant who betrayed him. The film's central message to the audience is encapsulated in the protagonist's words to his family before going into exile: that he has done nothing to be ashamed of.

Anahtar Kelimeler

• Collective Memory
• Remembrance
• Witness
• Şerif Gören
• Sen Türkülerini Söyle
• September 12 Films

Umudun Atkısı, Acının Çözgüsü: Sen Türkülerini Söyle Filminde Hatırlama ve Toplumsal Bellek

Öz

Bu çalışma, hatırlamanın yalnızca bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bir etkinlik olduğu kuramsal çerçevesinden hareketle, toplumsal belleğin bastırıldığı, hatırlama yasaklarının konulduğu ve mağdurların sesini duyuramadığı du4 rumlarda, yönetmenlerin "tanık" olarak resmi bellekler dışındaki alternatif belleklerden biri olarak rolünü merkeze almaktadır. Yönetmen “tanık”, filmler de “tanıklık” olarak ele alındığında yönetmenlerin iletişimsel belleğinden toplumsal belleğe ne aktarılmaya çalışıldığı ve filmlerin neyi hatırladığı ve hatırlattığı sorusu, 12 Eylül dönemine ilişkin yapılan ilk filmlerden biri olan Sen Türkülerini Söyle üzerinden incelenmiştir. Hermeneutik analiz ile hatırlama kavramı çerçevesinde incelenen film, 12 Eylül sonrası Türkiye’deki değişimleri, işkence görenleri, sürgüne gidenleri, sessiz kalanları ve yeni düzene uyum sağlayanları resmetmektedir. Filmin ana karakterinin 12 Eylül deneyimiyle ilgili hatırladığı ana olgu işkencedir, kendisi gibi işkence gören mahkûm arkadaşlarıyla dayanışmasıdır, kendisini ele veren muhbirdir. Seyirciye hatırlattığı ana mesaj ise sürgüne giderken ailesine söylediği gibi utanılacak bir şey yapmadığıdır.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Bellek
• Hatırlama
• Tanık
• Şerif Gören
• Sen Türkülerini Söyle
• 12 Eylül Filmleri

Kaynakça

1. Adanır, O. (1996). Gerçeklerden kaçamayız. S. M. Dinçer (Haz.). Türk sineması üzerine düşünceler içinde (3-17). Ankara: Doruk Yayınları. google scholar
2. Andrew, D. (1984). Film in the aura of art. Princeton: Princeton University Press. google scholar
3. Aristoteles (2004). Doğa bilimleri üzerine (E. Günçe, Çev.). (2. Basım). İstanbul: Morpa Kültür Yayınları. google scholar
4. Aristoteles, (2019). Ruh üzerine (Ö. Aygün, Y.G. Sev, Çev.). (2. Basım). İstanbul: Pinhan Yayıncılık. google scholar
5. Assmann, A. (2020). Kanon ve arşiv (Z. Can, Çev.). Kolektif hafıza kitabı içinde. Ankara: Dipnot Yayınları, 283-287. google scholar
6. Assmann, J. (2001). Kültürel bellek. (A. Tekin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. google scholar
7. Barash, J. A. (2007). Belleğin kaynakları (Ş. Öztürk, Çev.). Cogito Dergisi, 11-22. google scholar
8. Bekle Beni (1986). Bekle Beni içinde [Albüm]. İstanbul: Kalan Müzik. google scholar

9. Belge, M. (1990). 12 Eylül filmi henüz yapılmadı, Beyazperde Dergisi (8), 3-8. google scholar
10. Belge, M. (1993). 12 yıl sonra 12 Eylül (3. Baskı). İstanbul: Birikim Yayınları. google scholar
11. Benjamin, W. (1993). Proust imgesi (O. Koçak, Çev.). Son bakışta aşk içinde, 217-248. google scholar
12. Benjamin, W. (2004). Tarih kavramı üzerine (A. Cemal, Çev). (5. Baskı). Pasajlar içinde, 37-49. google scholar
13. Benjamin, W. (2020). Hikaye anlatıcısı: NikoLey Leskov’un eseri üzerine gözlemler (T. Turan, Çev.). Kolektif hafıza kitabı içinde, 127-133. google scholar
14. Bergson, H. (2007). Madde ve beLLek (I. Ergüder, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi YayınLarı. google scholar
15. BirincioğLu, Y. D. (2010). Darbenin sinemadaki izdüşümleri: hatırlama kültüründen unutma kültürüne. (Yüksek Lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. google scholar
16. BodweLL, D. (1989). Making meaning: Inference and rhetoric in the interpretation of cinema. Cambridge: Harvard University Press. google scholar
17. Connerton, P. (1999). Toplumlar nasıL anımsar? (Ö. Arıkan, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. google scholar
18. Çalışkan, M. (2006, 7 Haziran). YeşiLçam 12 Eylül ile yüzleşiyor”, Haber7. Erişim adresi: https://www.haber7.com/kultur/haber/161998-yesilcam-12-eyLuLLe-yuzlesiyor. google scholar
19. Çayırlı, K. (2006/2007). Peliküle düşen siyaset: 12 Eylül sineması var mı?. Yeni İnsan Yeni Sinema Dergisi, (18/19), 147-149. google scholar
20. Elsaesser, T. (2014). German cinema - terror and trauma: Cultural memory since 1945, New York: Routledge. google scholar
21. Esen, Ş. (2019). 80’ler Türkiyesi’nde sinema. (3. Baskı). İstanbul: Su Yayınları. google scholar
22. Friedlander, S. (2016). Nazi Almanyası ve yahudiler Cilt 1 (A. Selman, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
23. Gadamer, H. G. (2009). Hakikat ve yöntem Cilt 2 (H. Arslan, İ. Yavuzcan, Çev.). İstanbul: Paradigma Yayınları. google scholar
24. Görücü, B. (2007). 12 Eylül’ü anlamak. Yeni Film Dergisi, (13), 27-25. google scholar
25. Grainge, P. (2003). Memory and popular film, Manchester: Manchester University Press. google scholar
26. Gürbilek, N. (2007). Vitrinde yaşamak (4. Baskı). İstanbul: Metis Yayınları. google scholar
27. Halbwach, M. (2017). Kolektif hafıza (B. Barış, Çev.). Ankara: Heretik Yayınları google scholar
28. Halbwach, M. (2022). Hafızanın toplumsal çerçeveleri (3. Baskı). (B. Uçar, Çev.). Ankara: Heretik. google scholar
29. Halbwachs, M. (2007). Kolektif bellek ve zaman (Ş. Demirkol, Çev.). Cogito Dergisi, (50), 55-76. google scholar
30. Hirsch, M. (1997). Family frames: Photography, narrative, and postmemory. Cambridge: Harvard University Press. google scholar
31. Hirsch, M. (2012). The generation of postmemory: Writing and visual culture after the holocaust, New York: Columbia University Press. google scholar
32. Huyssen, A. (1999). Alacakaranlık anıları. (K. Atakay, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları. google scholar
33. Huyssen, A. (2003). Present past. Stanford: Stanford University Press. google scholar
34. Kaplan, E. A. (2005). Trauma culture: The politics of terror and loss in media and literatüre. NJ: Rutgers University Press. google scholar
35. Kara, M. (2012). Sinema ve 12 Eylül. Ankara: Klaros Yayınları. google scholar
36. Karadağ, N. (2008). Toplumsal belleğin sinematografik sunumu: 2000 yılı sonrası Türk sinemasında 12 Eylül filmleri. (Yüksek Lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
37. Karadoğan, A (2005). Film çeviriyorum abi. Ankara: Phoenix Yayınevi. google scholar
38. Kayalı, K. (2005). Önsöz: gecikmiş bir Şerif Gören kitabı. Film çeviriyorum abi içinde (A. Karadoğan). Ankara: Phoenix Yayınevi, 1-7. google scholar
39. Kilbourn, R. (2010). Cinema, memory, modernity: The representation of memory from the art film to transnational cinema, New York: Routledge. google scholar
40. King, N. (2000). Hermeneutics, reception aesthetics, and film interpretation, in Film Studies (J. Hill and P. C. Gibson, eds.), (M. İri, çev.). Oxford: Oxford University Press. google scholar
41. Kocabıyık, İ. (2007). 12 Eylül filmlerinde mazi kalbimde bir yaradır. Yeni Film Dergisi, (13), 36-42. google scholar
42. Kuhn, A. (2002). An everyday magic: Cinema and cultural memory, London: I. B. Tauris. google scholar
43. Landsberg, A. (2004). Prosthetic memory: The transformation of American remembrance in the age of mass culture, New York: Columbia University Press. google scholar Maktav, H. (2000). Türkiye Sinemasında tarih ve siyaset. İstanbul: Agora Kitaplığı. google scholar
44. Nora, P. (2006). Hafıza mekanları (M.E. Özcan, Çev.). Ankara: Dost Yayınevi. google scholar
45. Olick, J. K., Vinitzky- Seroussi, V., Levy, D. (2020). Kolektif hafıza kitabı (A. Can, Ü. Keskin, T. Özbek, Çev.). Ankara: Dipnot Yayınları. google scholar
46. Özen, S. Ç. (2010). Bellek mekanı olarak televizyon: Bu Kalp Seni Unutur mu?, Mülkiye Dergisi, 34 (269), 171-194. google scholar
47. Özgüç, A. (bty). Türk filmleri sözlüğü 2. Cilt. İstanbul: Sesam Yayınları. google scholar
48. Radstone, S. (2010). Cinema and memory, in Memory: Histories, theories, debates (S. Radstone and B. Schwarz, Eds.), New York: Fordham University Press. google scholar
49. Ricouer, P. (2020). Hafıza, tarih, unutuş (M. E. Özcan, çev.). (3. Baskı). İstanbul: Metis Yayınları. google scholar
50. Sancar, M. (2010). Geçmişle hesaplaşma (3. Baskı). İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
51. Sarlo, B. (2022). Geçmiş zaman. (P.B. Charum, D. Ekinci, Çev.). (2. Baskı). İstanbul: Metis Yayınları. google scholar
52. Gören, Ş. (1986). (Yönetmen). Sen Türkülerini Söyle [Film]. İstanbul: Uzman Filmcilik google scholar
53. Scognamillo, G., Atam, Z., SöyLemez N. (2006/2007). 12 Eylül’den Günümüz Sinemasına: Giovanni google scholar
54. Scognamillo ile söyleşi, Yeni İnsan Yeni İnsan Dergisi, (18-19), 150-157. google scholar
55. Sinha, A. and McSweeney T. (2009). Millennial cinema: Memory in global film, London: Wallflower Press. google scholar
56. Sönmez, S. (2012). TopLumsaL bellek ve sinema: Türkiye sinemasında travmatik temsiller. (Doktora tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir. google scholar
57. Staiger, J. (1992). Interpreting fiLm: Studies in the historicaL receptin of American cinema, Princeton: Princeton University Press. google scholar
58. Sturken, M. (1997). TangLed memories: The vietnam war, the aids epidemic, and the poLitics of remembering, BerkeLey: University of CaLifornia Press. google scholar
59. Suner, A. (2016). Hayalet ev. İstanbul: Metis Yayınları. google scholar
60. Susam, A. (2021). Toplumsal bellek ve sinema (2. Basım). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. google scholar
61. Sutton, D. (2009). Photography, cinema, memory: The crystal image of time, Minneapolis: University of Minnesota Press. google scholar
62. Traverso, E. (2020). Geçmişi kullanma kılavuzu (I. Ergüden, Çev.). (2. Baskı). İstanbul: İLetişim Yayınları. google scholar
63. Turim, M. (1989). FLashbacks in fiLm: Memory and history, New York: RoutLedge. google scholar
64. Uğur, G. (2016). 12 EyLüL sineması ve parçaLanmış kişiLikLer: Sen Türkülerini Söyle fiLminin travma teorisi çerçevesinden anaLizi, 1(2), SineFilozofi Dergisi, 23-46. google scholar
65. WaLker, J. (2005). Trauma cinema: Documenting incest and the hoLocaust, BerkeLey: University of CaLifornia. google scholar
66. White, H. (2013). Tarihsel olay (S. Peker, Çev.), Cogito dergisi (73), 61- 86. google scholar
67. Yaylagül, L. (2018). Sinema toplum siyaset. Ankara: Dipnot Yayınları. google scholar