Türkiye’nin Akademik Literatüründe Kültürel Hegemonya ve Kültürel İktidar Kavramları

Öz

“Kültürel hegemonya” ve “kültürel iktidar” kavramları, Türkiye’de siyasal iktidar mücadeleleri, kültür politikaları ve toplumsal dönüşüm tartışmalarıyla yakından ilişkili biçimde hem kamusal söylemde hem de akademik literatürde giderek daha görünür hâle gelmiştir. Özellikle kültürel iktidar kavramının son yıllarda siyasal söylemde öne çıkması, bu kavramın akademik metinlerdeki kullanımını artırmıştır. Ancak bu kullanımın kuramsal tutarlılığı ve analitik işlevi tartışmalı bir görünüm arz etmektedir. Bu çalışma, kültürel hegemonya ve kültürel iktidar kavramlarının Türkiye akademik literatüründe nasıl dolaşıma girdiğini, hangi bağlamlarda kullanıldığını ve ne tür kavramsal işlevler üstlendiğini karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, DergiPark veri tabanında yer alan ve başlık, anahtar kelimeler ya da özet bölümlerinde bu iki kavrama yer veren makalelerin sistematik biçimde taranmasıyla oluşturulan bir veri setine dayanmaktadır. Belirlenen çalışmalar, kavramsal işlev, kuramsal referans ve tematik bağlam ölçütleri temelinde sınıflandırılmış ve nitel içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, kültürel hegemonya kavramının akademik literatürde daha yerleşik bir kuramsal zemine sahip olduğunu ve büyük ölçüde Gramsci merkezli teorik tartışmalarla ilişkilendirildiğini göstermektedir. Buna karşılık kültürel iktidar kavramının daha sınırlı bir literatüre sahip olduğu, çoğunlukla güncel siyasal tartışmalar bağlamında ele alındığı ve kuramsal derinlik bakımından zayıf kaldığı tespit edilmiştir. Tematik analiz, kültürel hegemonya odaklı çalışmaların medya, kültür endüstrisi, sinema ve kuramsal tartışmalar etrafında yoğunlaştığını; kültürel iktidar merkezli çalışmaların ise ağırlıklı olarak siyaset, kültür politikaları ve iktidar ilişkileriyle sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Hegemonya
• Kültürel İktidar
• Kültür Savaşları
• Antonio Gramsci
• Akademik Literatür

Concepts of Cultural Hegemony and Cultural Power in Turkish Academic Literature

Öz

This study aims to comparatively examine how the concepts of cultural hegemony and cultural power circulate in Turkish academic literature, in what contexts they are used, and what kinds of conceptual functions they assume. The research is based on a dataset created by systematically scanning articles in the DergiPark database that include these two concepts in their titles, keywords, or abstracts. The selected studies were classified based on the criteria of conceptual function, theoretical reference, and thematic context, and evaluated using qualitative content analysis. The findings show that the concept of cultural hegemony has a more established theoretical foundation in academic literature and is largely associated with Gramsci-centered theoretical discussions. In contrast, the concept of cultural power has a more limited literature, is mostly addressed in the context of contemporary political discussions, and remains weak in terms of theoretical depth. Thematic analysis reveals that studies focusing on cultural hegemony are concentrated around media, the culture industry, cinema, and theoretical discussions; while studies focusing on cultural power are mainly limited to politics, cultural policies, and power relations.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Hegemony
• Cultural Power
• Cultural Wars
• Antonio Gramsci
• Academic Literature

Kaynakça

1. AK Parti. (2017, May 28). Cumhurbaşkanı Erdoğan, İstanbul’da Ensar Vakfı genel kurulunda konuştu. Retrieved from https://www.akparti.org.tr/haberler/cumhurbaskani-erdogan-istanbul-da-ensar-vakfi-genel-kurulunda-konustu/ google scholar
2. Akbaş, A. (2023). Postkolonyal eleştirmen Homi K. Bhabha’nın Ulus ve anlatım’ı üzerine notlar. Genç Mütefekkirler Dergisi, 4(3), 732–759. google scholar
3. Akbay, Y. (2024). Imperial echoes: A postcolonial critique of Rupert Brooke’s “The soldier.” Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(4), 1939–1952. doi:10.18037/ausbd.1513625 google scholar
4. Akçakaya, N. (2022). Kültürel iktidar mücadelesinin mekânsal boyutu: Mekânı siyasallaştırmak. Mukaddime, 13(1), 1–36. doi:10.19059/mukaddime.902583 google scholar
5. Akçıl, K. (2022). Dijital karşılaşmalar: Taktiksel sanat müdahalelerinin politikası. Yedi, (27), 49–59. doi:10.17484/yedi.953179 google scholar
6. Akkol, M. L. (2019). Kitle endüstrisi ve kitle kültürü kavramlarının Frankfurt Okulu düşüncesi üzerinden analizi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 2(3), 49–64. doi:10.35235/uicd.479057 google scholar
7. Arslanbenzer, H. (2011). Türkiye’de kültürel iktidar solda mı? İstanbul: Avangard Yayınları. google scholar
8. Aşkan, H. (2021). Kültürel melezleşmenin sinemadaki görünümü: La graine et le mulet örneği. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 7(2), 131–143. doi:10.22252/ijca.1017327 google scholar

9. Aydın, İ., & Tunç, Z. E. (2023). Kültürel iktidar ve sinema: Vizontele filmi serisinde kültürel iktidar fragmanları. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 244–257. doi:10.33437/ksusbd.1142269 google scholar
10. Aymaz, G. (2024). Kültürün iktidarı: Dindar muhafazakârlık ve kültürel egemenlik. İnsan ve İnsan, 11(38), 11–28. doi:10.29224/insanveinsan.1459771 google scholar
11. Bakıcı, A. (2024). İmparatorluk mirasından cumhuriyete Türkiye’de kültürel hegemonya ve Türk milliyetçiliği. Düşünce Dünyasında Türkiz, 15(3), 357–387. doi:10.59281/turkiz.1522264 google scholar
12. Bars, M. E. (2018). Ziya Gökalp’ın masalları fakelore örnekleri olarak kabul edilebilir mi? Journal of Turkish Research Institute, (61), 145–157. doi:10.14222/Turkiyat3758 google scholar
13. Başkan, B. (2017). Uncovering Western efforts for cultural hegemony over Turkey’s July 15 coup attempt. Liberal Düşünce Dergisi, (87), 107–116. google scholar
14. Baydar Çavdar, G. (2024). Populist styles and meanings in Acun Medya reality shows. Connectist: Istanbul University Journal of Communication Sciences, (67), 61–86. doi:10.26650/CONNECTIST2024-1505745 google scholar
15. Belge, M. (2019, May 2). Türkiye’nin kültür savaşı. K24 Kitap. Retrieved from https://www.k24kitap.org/turkiyenin-kultur-savasi-2143 google scholar
16. Bilgin, O. (2024). Türkiye markasının dinamikleri: Tarih, toplum, kültürel kimlik ve dış politika. Akademik Hassasiyetler, 11(26), 448–466. doi:10.58884/akademik-hassasiyetler.1578269 google scholar
17. Bilgin, O., & Sarıköse, M. (2025). Batı medyasının Türkiye karşıtı söylemi ve “Türkiye’de yaşanmaz, gidin kendinizi kurtarın!” propagandası. Recent Period Turkish Studies, (47), 29–49. doi:10.26650/YTA2025-1657838 google scholar
18. Bora, T. (2018). Zamanın kelimeleri: Yeni Türkiye’nin siyasi dili. İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
19. Colpani, G. (2022). Two theories of hegemony: Stuart Hall and Ernesto Laclau in conversation. Political Theory, 50(2), 221–246. doi:10.1177/00905917211019392 google scholar
20. Çakıl Dinçer, G. (2024). Kültürel hegemonya ve İslamcı kadın dernekleri: Hazar ve KADEM örneği. Mülkiye Dergisi, (1), 77–103. google scholar
21. Çakırca, B. (2020). Bir egemenlik meselesi olarak kültürel iktidar. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 16(58), 189–203. google scholar Çetinkaya, E. (2014). Küresel medya formatlarının temel aktörleri. Kültür ve İletişim, 17(2), 100–124. google scholar
22. Çil, H. (2022). Türkiye’de kültürel alan ve sembolik mücadele: Tematik bir analiz. Journal of Media and Religion Studies, 5(1), 129–158. doi:10.47951/mediad.1117840 google scholar
23. Dalkılıç, I. (2024). Kültürel hegemonya’nın Hollywood sinema filmleri üzerinden inşası. Erciyes İletişim Dergisi, 11(2), 693–713. doi:10.17680/erciyesiletisim.1443079 google scholar
24. Dellaloğlu, B. (2020). Poetik ve politik: Bir kültürel çalışmalar ansiklopedisi. İstanbul: Timaş Yayınları. google scholar
25. Elmacıoğlu, G. (2024). Medya antropolojisi: Antropoloji ve kültürel çalışmalar ekseninde tanımı, kavramları ve yöntemi. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 6(1), 43–61. doi:10.55055/mekcad.1415336 google scholar
26. Erdoğan, E., & Uyan-Semerci, P. (2021). Toplumsal araştırma yöntemleri için bir rehber: Gereklilikler, sınırlılıklar ve incelikler. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. google scholar
27. Erman, A. (2019). 19. yüzyıl Orta Asya Türk şehirleri hakkında izlenimler. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 3(2), 15–39. google scholar
28. Eruygur, A. (2024). Doğu Türkistan’daki köy adlarının değiştirilmesinin toplumdilbilim açısından incelenmesi. Dil Araştırmaları, 18(35), 221–241. doi:10.54316/dilarastirmalari.1507981 google scholar
29. Fırat, B. Ö. (2024). Bizim bir sanatımız var!: Yeditepe Bienali ve estetik bir cemaat olarak halk. Mülkiye Dergisi, (1), 169–177. google scholar
30. Fırıncı, Y. (2018). Cultural resilience within the era of globalization. Resilience, 2(2), 69–84. doi:10.32569/resilience.446970 google scholar
31. Fontana, B. (2013). Hegemonya ve iktidar: Gramsci ve Machiavelli arasındaki ilişki üzerine. İstanbul: Kalkedon Yayıncılık google scholar
32. Gramsci, A. (2014). Hapishane defterleri (A. Cemgil, Çev.). İstanbul: Belge Yayınları. google scholar
33. Gültekin, M. (2019). Sosyal medya ya da anlık iletişimin sosyolojisi. Fırat University Journal of Social Sciences, 29(2), 345–359. doi:10.18069/firatsbed.559345 google scholar
34. Güneş, Ö. (2022). Şüphecilik, düzenleme, uzlaşı: Batı muhafazakâr düşüncesinde çevresel meselelere yaklaşımlar ve eko-muhafazakârlığın görünümleri. Mülkiye Dergisi, 46(1), 100–136. google scholar
35. Gürel, S., & Okur, M. A. (2023). Eleştirel kuram bağlamında yeniden yorumlanan hegemonya: Sivil toplum, iktidar ve kültür ilişkisi. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2). doi:10.52122/nisantasisbd.1204029 google scholar
36. İnsel, A. (2017, June 5). Zor gücüne dayanan bir kültür savaşı. Birikim. Retrieved from https://birikimdergisi.com/haftalik/8348/zor- gucune-dayanan-bir-kultur-savasi google scholar
37. Koselleck, R. (2009). Kavramlar tarihi: Politik ve sosyal dilin semantiği ve pragmatiği üzerine araştırmalar. İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
38. Kuloğlu, C., & Güngör, F. S. (2025). Cıstak’tan öteye: Spotify Wrapped ve popüler kültürde ataerkilliğin yankıları. Sanat ve Tasarım Dergisi, (35, 20. Yıl Armağan Sayısı), 731–748. doi:10.18603/sanatvetasarim.1642907 google scholar
39. Kurubacak, M. S. (2024). İstanbul’da yaşayan Musevilerin defin ve matem süreçlerinin etnografik analizi. KÜN Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 4(1), 40–59. doi:10.54281/kundergisi.2024.44 google scholar
40. Laclau, E., & Mouffe, C. (2012). Hegemonya ve sosyalist strateji: Radikal demokratik bir politikaya doğru. İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
41. Mencet, M. (2018). Türkiye ve Azerbaycan’da mizah yayıncılığı geleneği: Benzerlik ve farklılıklar. Şarkiyat, 10(1), 12–24. google scholar
42. Neuman, W. L. (2014). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar (Vol. 2). İstanbul: Yayınodası Yayıncılık. google scholar
43. Oktay, G. (2024). Bir çalışmanın sanat eseri olarak değerlendirilme sürecine eleştirel bakış. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 9(16), 203–221. doi:10.55004/tykhe.1447626 google scholar
44. Öztan, G. G. (2021). 1960’lı yıllarda İslamcılığın zihin haritası: “Milli olanı” revize etme çabası. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 21(42), 397–433. google scholar
45. Pısdıl, E. (2022). Kültürel iktidar tartışmalarında dini meşruiyet. Din Sosyolojisi Araştırmaları, 2(3), 102–116. google scholar
46. Posos Devrani, A. E. (2017). Medyada “öteki”nin temsili: Etnik komediler. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 5(2), 926–949. doi:10.19145/e-gifder.321649 google scholar
47. Rakipoğlu, M. (2024). Zionism and academic hegemony: The intersection of power, knowledge, and suppression in the United States universities. Milel ve Nihal, 21(The Critique of Zionism), 25–46. doi:10.17131/milel.1556769 google scholar
48. Sala, B. (2022). Politics and culture relationship in Turkey: The cultural policies of the Justice and Development Party. İçtimaiyat, 6(1), 104–114. doi:10.33709/ictimaiyat.1004334 google scholar
49. Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2021). Gramsci’nin hegemonya kavramı bağlamında kültürel öğelerin çevirisi. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 2021(31), 251–274. doi:10.37599/ceviri.1020046 google scholar
50. Savut, E. (2023). Türkiye’de kültürel iktidar kodlarının değişimi: Merkez–çevre dikotomisini yeniden düşünmek. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(1), 246–275. doi:10.16953/deusosbil.1197708 google scholar
51. Şahiner, A. E. (2024). Kültürel diplomasi ve Türk halk bilimi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12(39), 66–76. doi:10.33692/avrasyad.1390858 google scholar
52. Şerbetçioğlu, N. (2025). Görkemli tabağın ardındaki yoksulluk: Hunger filminde iktidar, gösteri ve etik direniş. Tirebolu İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, 2(2), 179–201. google scholar
53. Tunç Subaşı, S. (2018). Stuart Hall ve Gramsci etkisi. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (25), 487–502. google scholar
54. Yandır, G., & Çakı, F. (2023). Çeçenlerin göç deneyimleri ve gönüllü özdeşlik inşaları. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (SKAD), 9(19), 30–51. doi:10.25306/skad.1281541 google scholar
55. Yenigün Altın, Ş., & Demirci, K. (2024). Kültürel hegemonya tartışmaları çerçevesinde Netflix Türkiye yerli dizileri incelemesi ve izleyici deneyimi. TRT Akademi, 9(22), 724–751. doi:10.37679/trta.1519715 google scholar