POST-SEKÜLER DÖNEMDE DİN VE SİYASETİN DÖNÜŞÜMÜ VE TÜRKİYE’DE LAİKLİK OLGUSU

Öz

Bu makale din–siyaset ilişkisinin modern dönemde ortadan kalkmadığını, bilakis biçim değiştirerek yeniden üretildiğini savunur. Kuramsal çerçevede Weber, Durkheim, Berger, Casanova, Schmitt, Arendt, Habermas, Taylor ve Asad’dan yararlanılarak meşruiyet, kamusal alan, sekülerleşme/laiklik ve post-seküler toplum gibi kavramlar ele alınmıştır. Türkiye’de laiklik ilkesi bağlamında devlet ve din ilişkisini incelemektedir. Çalışmada Türkiye Cumhuriyeti siyasetinde din ve devlet arasında kendine has gerilimli bir ilişkinin bulunduğu ve din politikalarının devletin kontrolündeki Diyanet gibi resmî kurumlar tarafından yönlendirildiği iddia edilmiştir. Ayrıca laiklik söylemi ile dinsel politikalar arasında oluşan uyum ve karşıtlık belli bir dinamik üzerinde varlığını sürdürmektedir. Türkiye’de devletin dine dair yaptığı düzenlemeler merkeziyetçi karakter göstermekle birlikte bireysel ve toplumsal düzeyde dinsel özgürlüğü tamamen sınırlandırdığı da söylenemez. Buna rağmen Türkiye’de laikliğin bir devlet politikası olmasının ötesinde sosyal bir fenomen olarak algılandığı ve toplumsal pratiklere yansıdığı iddia edilmiştir. Nihayetinde Türkiye’de laiklik ilkesinin eşitlikçi ve özgürleştirici söylemi ile fiili uygulamalar arasında boşluklar ortaya çıktığı ve bu çerçevede dini çoğulculuk, bireysel özgürlükler üzerinde sınırlandırıcı sonuçlar doğurduğu ifade edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Laiklik
• post-seküler toplum
• Türkiye.

THE TRANSFORMATION OF RELIGION AND POLITICS IN THE POST-SECULAR ERA AND THE PHENOMENON OF LAICISM IN TÜRKİYE

Öz

This article argues that the relationship between religion and politics has not disappeared in the modern era but rather has been reproduced in a different form. Within the theoretical framework, concepts such as legitimacy, public sphere, secularization/secularism, and post-secular society are examined with reference to Weber, Durkheim, Berger, Casanova, Schmitt, Arendt, Habermas, Taylor, and Asad. It examines the relationship between the state and religion in the context of the principle of secularism in Türkiye. The study argues that there is a unique tension between religion and the state in the politics of the Republic of Türkiye and that religious policies are directed by official institutions under state control, such as the Directorate of Religious Affairs (Diyanet). Furthermore, the harmony and conflict between the discourse of secularism and religious policies continues to exist within a certain dynamic. Although the state's regulations on religion in Türkiye are centralized in nature, it cannot be said that they completely restrict religious freedom at the individual and societal levels. Nevertheless, it is argued that secularism in Türkiye is perceived as a social phenomenon beyond being a state policy and is reflected in social practices. Ultimately, it has been stated that gaps have emerged between the egalitarian and liberating discourse of the principle of secularism in Türkiye and its actual implementation, and that within this framework, religious pluralism has had restrictive consequences on individual freedoms.

Anahtar Kelimeler

• Secularism
• post-secular society
• Türkiye.

Kaynakça

1. Abrahamian, E. (2008). A history of modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press.
2. Adam, Z. ve Bozoki, A. (2016). State and faith: Right-wing populism and nationalized religion in Hungary. Intersections: East European Journal of Society and Politics, 2(1), 98-122.
3. Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. London: Routledge.
4. Arendt, H. (1958). The human condition. Chicago: University of Chicago Press.
5. Aron, R. (2007). Sosyolojik düşüncenin evreleri. Korkmaz Alemdar (Çev.). İstanbul: Kırmızı Yayınları.
6. Asad, T. (2003). Formations of the secular. California: Stanford University Press.
7. Başgil, A. F. (1962). Din ve laiklik. İstanbul: Yağmur Yayınevi.
8. Bellah, R. (1988). Civil religion in America. Daedalus, 117(3), 91-118.

9. Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. New York: Doubleday. Berger, P. L. (1996). Secularism in retreat. National Interest, Winter 1996-1997, 3-12.
10. Berger, P. L. (1999). The desecularization of the world: A global overview. Peter L. Berger (Ed.), The desecularization of the world: Resurgent religion and world politics (ss.1-18). Washington: Ethics and Public Policy Center.
11. Berkes, N. (1964). The development of secularism in Turkey. Montreal: McGill University Press.
12. Bowen, J. R. (2007). Why the French don’t like headscarves: Islam, the state, and public sphere. New Jersey: Princeton University Press.
13. Bozan, İ. (2007). Devlet ile toplum arasında bir okul: İmam Hatip Liseleri. İstanbul: TESEV Yayınevi.
14. Casanova, J. (1994). Public religions in the modern world. Chicago: University of Chicago Press.
15. Durkheim, E. (1915/1995). The elementary forms of religious life. New York: Free Press.
16. Erbakan, N. (1991). Adil ekonomik düzen. Ankara: DMP Yayınları.
17. Findley, C. V. (2010). Turkey, Islam, nationalism, and modernity: A history, 1789–2007. New Haven: Yale University Press.
18. Fujishiro, K. (2025). The evangelicals behing Trump’s politics: Their values and impact on policy. Mitsui & Co. Global Strategic Studies Institute Monthly Report (September).
19. Gunn, T. J. (2014). Din özgürlüğü ve laisite: ABD ile Fransa arasında bir karşılaştırma. Ö. F. Altıntaş & H. Bal (Çev.). Ankara: Liberte Yayınları.
20. Gözaydın, İ. (2008). Diyanet and politics. The Muslim World, 98(2-3), 216-227.
21. Habermas, J. (2006). Religion in the public sphere. European Journal of Philosophy, 14(1), 1–25.
22. Habermas, J., Blair, T. ve Debray, R. (2008). Secularism’s crisis of faith. New Perspectives Quarterly. 5(4), 17-29.
23. Hanioğlu, M. Ş. (2008). A brief history of the late Ottoman Empire. Princeton: Princeton University Press.
24. Haynes, J. (Ed.) (2009). Routledge handbook of religion and politics. New York: Routledge.
25. Huntington, S. P. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order. New York: Simon & Schuster.
26. İnalcık, H. (1973). The Ottoman Empire: The classical age, 1300–1600. London: Phoenix Press.
27. Jaffrelot, C. (2021). Modi’s India: Hindu nationalism and the rise of ethnic democracy. Cynthia Schoch (Çev.). Princeton: Princeton University Press.
28. Keyman, E. F. ve Öniş, Z. (2007). Turkish politics in a changing world: Global dynamics and domestic transformations. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
29. Kuru, A. (2009). Secularism and state policies toward religion. Cambridge: Cambridge University Press. Locke, J. (1689). A letter concerning toleration. London: Awnsham Churchill.
30. Mardin, Ş. (1973). Center–periphery relations: A key to Turkish politics?. Daedalus, 102(1), 169-190.
31. Mardin, Ş. (2021). Türkiye, İslam ve sekülarizm. İstanbul: İletişim.
32. McClay, W.F. (2001). Two concepts of secularism. Journal of Policy History, 13(1), 47-72.
33. Mudde, C., ve Kaltwasser, C. R. (2017). Populism: A very short introduction. UK: Oxford University Press.
34. Odarchenko, K. (2025, October 27). How the Russian Orthodox Church became a weapon of political warfare. Foreign Policy Research Institute. https://www.fpri.org/article/2025/10/how-the-russian-orthodox-church-became-a-weapon-of-political-warfare/ (Foreign Policy Research Institute)
35. Özler, H. (2018). Mahlaslar deryası/fikir sahrası: Türk/İslam Sentezi ya da Antinomisi. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 15(54), 245-269.
36. Özler, H. (2023). Post-İslamcı ve post-seküler bir politik teoloji muhakemesi. Bengül Güngörmez Akosman (Ed.), Politik teoloji yazıları (ss. 283-309). Bursa: Sentez Yayıncılık.
37. Öztürk, A. E. (2021). Islam and foreign policy: Turkey’s ambivalent religious soft power in the authoritarian turn. Religions, 12(38), 1-16.
38. Schmitt, C. (1985). Political theology. Cambridge: MIT Press.
39. Schmitt, C. (2005) Political theology: Four Chapters on the concept of sovereignty. George Schwab (Trans.). Chicago: The University of Chicago Press.
40. Taylor, C. (2007). A secular age. Cambridge: Harvard University Press.
41. Weber, M. (1978). Economy and society. California: University of California Press.
42. Weber, M. (2011). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu. Milay Köktürk (Çev.). Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
43. Yakar, E. E. ve Yakar, S. (2017). The transformational process of the presidency of religious affairs in Turkey. Dirasat, No.24. Riyadh: King Faisal Center for Research and Islamic Studies.
44. Yavuz, M. H. (2009). Secularism and muslim democracy in Turkey. Cambridge: Cambridge University Press.
45. Yılmaz, A. (2015). Kant: Aklın sınırları, dinin sınırları. Cevat Özyurt ve İbrahim Mazman (Ed.), Sosyal teoride din (ss.15-36). Ankara: Hece Yayınları.
46. Yılmaz, İ., ve Bashirov, G. (2018). The AKP after 15 years: Emergence of Erdoganism in Turkey. Third World Quarterly, 39(9), 1812–1830.
47. Zürcher, E. J. (2019). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (4rd ed.). İstanbul: İletişim.