An Unrealized Project: Istanbul-Belgrade Railway (1855)

Öz

With the emergence and development of the Industrial Revolution, the world encountered profound innovations in many fields. One of these innovations was in transportation, particularly in railways. Shortly after railways began to be constructed in Europe, the Ottoman Empire was introduced to this new mode of transportation. However, lacking the necessary knowledge, technical equipment, and infrastructure to build and develop a railway, the Ottoman state initially sought to address these deficiencies through projects proposed by foreign investors. In this regard, the Sublime Porte did not remain indifferent to the proposed projects; rather, it carefully evaluated the submitted proposals and approved those deemed suitable for implementation. However, despite government approval, some railway projects could not be realized due to various reasons. One such project was the Istanbul-Belgrade Railway Project. This article examines the details of a memorandum submitted by foreign investors to the Sublime Porte in 1855 for the construction of a railway between Istanbul and Belgrade, which was subsequently referred to the Meclis-i Âlî-i Tanzîmât. It also explores the council’s views on the construction of this railway line. This railway proposal has not been previously studied by any researcher and is revealed for the first time in this study, based on archival documents.

Anahtar Kelimeler

• Kıbrıslı Mehmed Pasha
• İstanbul-Belgrade Railway
• High Council of Reforms

Gerçekleştirilemeyen Bir Proje: İstanbul-Belgrad Demiryolu (1855)

Öz

Sanayi Devrimi’nin ortaya çıkışı ve gelişimiyle birlikte dünya, pek çok alanda köklü yeniliklerle tanışmıştır. Bu yeniliklerden biri de ulaşım alanında, özellikle demiryollarında görülmüştür. Avrupa’da demir yolları inşa edilmeye başlamasından kısa bir süre sonra Osmanlı Devleti, bu yeni ulaşım aracıyla tanışmıştır. Ancak Osmanlı, demiryolu inşa edip geliştirebilecek yeterli bilgi birikimi, teknik donanım ve altyapıya sahip olmadığından, ilk dönemlerde yabancı yatırımcıların sunduğu projelerle bu alandaki eksiklerini gidermeye çalışmıştır. Bu doğrultuda, Bâbıâli önerilen projelere kayıtsız kalmamış, sunulan teklifleri dikkatle değerlendirerek uygun gördüklerini hayata geçirmek üzere onaylamıştır. Ancak, bazı demiryolu projeleri hükümet tarafından uygun bulunmasına rağmen çeşitli sebeplerle hayata geçirilememiştir. Bu projelerden biri de İstanbul-Belgrad Demiryolu projesidir. Bu makale, yabancı yatırımcılar tarafından İstanbul ile Belgrad arasında bir demiryolu inşa etmek için 1855 yılında Bâbıâli’ye sunulan ve oradan da Meclis-i Âlî-i Tanzîmât’a havale edilen layihanın detaylarını ve meclisin bu hattın inşası hakkındaki görüşlerini incelemektedir. Bu demiryolu teklifi daha önce hiçbir araştırmacı tarafından ele alınmamış olup, arşiv vesikalarına dayalı olarak ilk kez bu çalışmada açığa çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıbrıslı Mehmed Paşa
• İstanbul-Belgrad Demiryolu
• Meclis-i Âlî-i Tanzîmât

Kaynakça

1. BOA, İ.HR., 141/7398, 24 R 1273 (20 Mart 1857).
2. BOA, HR.TO, 406/11, Lef-2, 17 R 1261 (25 Nisan 1845).
3. BOA, HR.TO. 406/41, 8 ZA 1261 (8 Aralık 1845).
4. BOA, HR.TO., 296/4, 4 N 1261 (6 Eylül 1845).
5. BOA, HR.TO., 406/4629 Z 1261 (29 Aralık 1845).
6. BOA, İ.MMS., 5/182, 17 ZA 1271 (1 Ağustos 1855).
7. Çetin, M. (2016). Kırım Savaşı (Emperyal güçlerin dünya savaşı pratiği). Almatı: Avrasya Araştırma Enstitüsü.
8. Çubuk, Uzun. (2024). Osmanlı Devleti’nin demiryolu politikasına kısa bir bakış, Bellek Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 6(2), 140-154.

9. Engin, V. (1993). Rumeli demiryolları, İstanbul: Eren Yayıncılık.
10. Esiner, A. M. (2017). Kırım Savaşı’nda İngiliz politikası, [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
11. Gülsoy, U. (2010). Kutsal proje Ortadoğu’da Osmanlı demiryolları, İstanbul: Timaş Yayınları.
12. Keleş, E. (2009). Osmanlı, İngiltere ve Fransa ilişkileri bağlamında Kırım Savaşı. Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
13. Koçu, R. E. (1994). Edouard Blacque Bey. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi içinde (C. 5, ss. 2834-2835). İstanbul.
14. Kolay, A. Anadolu’da işletmeye açılan ilk demiryolu: İzmir-Kasaba (Turgutlu) hattı ve uzantıları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Kolay, A. (2022). II. Abdülhamid döneminde gerçekleştirilemeyen bir proje: Balıkesir-Babaeski demiryolu hattı. A. Kolay ve A. Vurgun (Ed)., Tarihin engin sularında Vahdettin Engin’e armağan içinde (ss. 413-426). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
16. Kolay, A. (2023). Samsun-Sivas demiryolunun uzantısı gerçekleştirilemeyen bir proje: Turhal-Tokat demiryolu. C. Yılmaz, (Ed). 5. Tokat Sempozyumu, Bildiriler içinde (C.3, ss. 330-345). İstanbul: Tokat Gazi Osman Paşa Üniversitesi Yayınları.
17. Koloğlu, O. (1998). Osmanlı basınının doğuşu ve Blak Bey ailesi, İstanbul: Müteferrika Yayınları.
18. Tamçelik, S. (2000). Osmanlı dönemi demiryollarının tarihi gelişimi içerisinde siyasî, iktisadî ve sosyal Etkiler, AKM Erdem Dergisi, 12(35), 483-535.
19. Taşkesenlioğlu, Y. (2018). Tanzimat döneminde bir reform meclisi: Meclis-i Âlî-i Tanzîmât (1854-1861), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Tozoğlu, A. E. (2024). Demiryolu ve kent, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
21. Yazıcı, M. (2010). Mudanya-Bursa demiryolunun yapımı ve işletilmesi (1873-1908). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
22. Yılmaz, E. (2022). Whittall ve La Fontaine aileleri örneğinde Osmanlı toplumsal yapısında levantenler. E. Işıktaş ve M. N. Tunç (Ed)., Osmanlı’da Toplum Şehir ve Ticaret, içinde (C.2, ss. 77-103). Ankara: Son Çağ Yayıncılık.