Sosyal Dışlanma Bağlamında Kırsal Bölgelerin Yeniden Canlandırılmasına Yönelik Kırsal Kalkınma Yaklaşımları: Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) ve IPARD Programı Destekleri

Öz

Bu çalışma, sosyal dışlanma olgusu bağlamında kırsal kalkınma yaklaşımlarını ve Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) tarafından yürütülen desteklerin bu süreçteki rolünü incelemektedir. Sosyal dışlanma, yalnızca ekonomik yoksunlukla sınırlı olmayıp, bireylerin toplumsal katılım, hizmetlere erişim ve vatandaşlık haklarından mahrum kalmalarını içeren çok boyutlu bir sorundur. Kırsal alanlarda bu durum, coğrafi uzaklık, altyapı eksiklikleri, genç nüfusun göçü ve küresel ekonomik dalgalanmalarla daha belirgin hale gelmektedir. Bu bağlamda kırsal kalkınma, ekonomik büyümenin ötesinde sosyal bütünleşme, yaşam kalitesinin artırılması ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerini kapsayan bütüncül bir yaklaşım olarak önem taşımaktadır. Türkiye’nin Avrupa Birliği uyum süreci kapsamında uygulamaya konulan IPARD Programı ve bu programın yürütücüsü TKDK, kırsal alanlarda istihdam, girişimcilik, çevresel sürdürülebilirlik ve sosyal içerme açısından stratejik bir araç işlevi görmektedir. Bulgular, programın girişimciliği teşvik ederek özellikle kadın ve gençlerin katılımını güçlendirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak, eğitim, kapasite geliştirme ve yerel işbirliklerini güçlendiren politikalarla desteklerin daha kapsayıcı ve sürdürülebilir hale getirilmesi, kırsal kalkınmanın başarısı açısından kritik öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal dışlanma
• Kırsal kalkınma
• IPARD programı

Rural Development Approaches for Revitalizing Rural Areas in the Context of Social Exclusion: Supports from the Agriculture and Rural Development Support Institution (ARDSI)

Öz

This study examines rural development approaches within the framework of social exclusion and explores the role of the Agriculture and Rural Development Support Institution (TKDK) in this process. Social exclusion is not limited to economic deprivation; it also encompasses individuals’ lack of access to social participation, public services, and citizenship rights, making it a multidimensional issue. In rural areas, exclusion becomes more pronounced due to geographical isolation, inadequate infrastructure, youth outmigration, and global economic fluctuations. In this context, rural development goes beyond economic growth, aiming to enhance social inclusion, improve living standards, and achieve sustainable development goals through a holistic approach. Within Turkey’s EU accession process, the IPARD Programme and its implementing body TKDK have emerged as strategic instruments for promoting employment, entrepreneurship, environmental sustainability, and social cohesion in rural regions. Findings show that the program strengthens the participation of women and youth in particular by promoting entrepreneurship. Therefore, enhancing education, capacity building, and local cooperation mechanisms is essential to ensure that these supports are more inclusive and sustainable. Strengthening such policies is critical for achieving long-term success in rural development and reducing social exclusion in rural communities.

Anahtar Kelimeler

• Social exclusion
• Rural development
• IPARD program

Kaynakça

1. Anadolu Ajansı. (2024). IPARD II Programı kapsamında verilen hibe tutarı 21,3 milyar liraya ulaştı. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/ipard-ii-programi-kapsaminda-verilen-hibe-tutari-21-3-milyar-liraya-ulasti-/3341884
2. Arslan, D. A., Arslan, G., Albayrak, İ., Çağrıcı, A., & Çakır, H. (2020). Kırsal kalkınmada Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK)’nun rolü ve işlevleri: Kahramanmaraş örneği. Dünya Multidisipliner Araştırmalar Dergisi, 2020(1), 73-95.
3. Aslan, S., Demirhan, Y., & Ertaş, M. (2016). Avrupa Birliği katılım öncesi mali yardım aracı kırsal kalkınma bileşeni (IPARD I) ve Mardin iline etkileri. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 7(1), 232-254.
4. Bahtiyar, K. (2014). Kırsal kalkınma uygulamaları üzerine bir değerlendirme: TKDK (Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu) örneği. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 14(28), 306-324.
5. Baytar, İ. (2022). Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumunun (TKDK) verdiği destekler ve bu desteklerin kırsal kalkınmaya etkisi: Muş ili örneği. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (56), 169-184.
6. Bernard, J., Contzen, S., Decker, A., & Shucksmith, M. (2019). Poverty and social exclusion in diversified rural contexts. Sociologia Ruralis, 3, 353-368.
7. Bock, B. B. (2016). Rural marginalisation and the role of social innovation; a turn towards nexogenous development and rural reconnection. Sociologia Ruralis, 56(4), 552-573.
8. Bozkoyun, M. (2022). Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumunun (TKDK) gerçekleştirdiği projeler (2011-2022) üzerine bir değerlendirme: Şanlıurfa ili örneği. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (BUSBED), 12(24), 140-155.

9. Chakravarty, S. R., & D'Ambrosio, C. (2006). The measurement of social exclusion. Review of Income And Wealth, 52(3), 377-398.
10. Çelik, H. (2016). Yoksulluk ve kırsal kalkınma politikaları: Güneydoğu anadolu projesi için bir değerlendirme. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi (İKTİSAD), 1(1), 29-48.
11. Çobanoğlu, F., Cankurt, M., Tunalıoğlu, R., Yılmaz, H. İ., & Nalbantoğlu, A. (2017). Kırsal kalkınma yatırımlarının desteklenmesi programının etkisinin değerlendirilmesi: Bursa ili örneği. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 14(1), 16-27.
12. Daly, M., & Silver, H. (2008). Social exclusion and social capital: A comparison and critique. Theory And Society, 37, 537-566.
13. Dedeoğlu, S., & Ekiz Gökmen, Ç. (2020). Göç, sosyal dışlama ve entegrasyon. F. Güllüpınar (Ed.), Göç sosyolojisi içinde (ss. 44-83). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi.
14. De Haan, A., & Maxwell, S. (2017). Poverty and social exclusion in North and South. IDS Bulletin, 48(1A), 1-9.
15. Demirbük, M., & Ayyıldız, B. (2021). Kırsal kalkınma projelerinde hibe programından yararlanmayı etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi: Karaman ili Sarıveliler örneği. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 36(1), 34-44.
16. Demirci, U., & Aydın, İ. Z. (2022). Kırsal kalkınma desteklemeleri üzerine bir değerlendirme: Artvin ili örneği. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 53-68.
17. Fakıoğlu, P. A., & Seçkin, E. (2023). Tarım ve kırsal kalkınma aracı olarak IPARD II programının Türkiye’deki uygulamaları ve desteklerin mekânsal dağılımı. Coğrafya Dergisi, 46, 81-91.
18. Fischer, A. M. (2011). Reconceiving social exclusion. Brooks World Poverty Institute Working Paper, (146).
19. Gezginç, Ö., & Günlü, A. (2025). Van ili IPARD desteklerinin hayvancılık sektörü açısından değerlendirilmesi. Van Veterinary Journal, 36(1), 23-29.
20. Green, G. P., & Zinda, J. A. (2013). Rural development theory. G. P. Green (Ed.), Handbook of rural development içinde (ss. 3-20). Edward Elgar Publishing.
21. Gülçubuk, B. (2019). Kırsal kalkınma ve tarım politikası. A. Özçelik (Ed.), Tarım ekonomisi içinde (ss. 170-192). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi.
22. Gülçubuk, B., Köksal, Ö., Ataseven, Y., Gül, U., & Kan, M. (2016). Kırsal kalkınma desteklerinin ulusal düzeyde etkileri: Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) projelerinin incelenmesi. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 2(1), 32-41.
23. Gülçubuk, B., Köksal, Ö., Ataseven, Y., Gül, U., & Kan, M. (2017). Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu tarafından desteklenen projelerin istihdam yaratma açısından değerlendirilmesi. Journal of Agricultural Faculty of Gaziosmanpaşa University (JAFAG), 34(1), 189-200.
24. Günay, Ü., Tayfun, Ç. A. Y., & Dursun, Ş. (2022). Kırsal kalkınma politikalarına ve çevresel etkilerine genel bir bakış. Ulusal Çevre Bilimleri Araştırma Dergisi, 5(1), 1-10.
25. Güven, O. (2017). Türkiye kırsal kalkınma politikalarının analizi. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 63, 209-227.
26. IPARD III Programı, (2022). Türkiye Cumhuriyeti Katılım Öncesi Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Programı 2021-2027. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı.
27. Kay, C. (2009). Development strategies and rural development: exploring synergies, eradicating poverty. The Journal of Peasant Studies, 36(1), 103-137.
28. Kayaoğlu, A. (2019). Yoksulluk ve sosyal dışlanma. A. Kayaoğlu (Ed.), İnsan davranışı ve sosyal çevre II içinde (ss. 124-145). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi.
29. Larasati, O., & Dirgahayani, P. (2018). Importance-performance matrix analysis (IPMA) of transport disadvantage variables on social exclusion in a rural context. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 158, 012015. doi: 10.1088/1755-1315/158/1/012015
30. Littlewood, D., & Holt, D. (2014). Addressing rural social exclusion in the developing world: Exploring the role of African social purpose ventures. C. Henry & G. McElwee (Ed.) Exploring rural enterprise: new perspectives on research, policy & practice içinde (ss. 105-131). Emerald Group Publishing Limited.
31. Mangır, D. Ş. (2025). Avrupa birliği IPARD programı ile desteklenen kadın girişimcilerin toplumsal yaşama katkıları ve kadın-erkek eşitliğinin sürdürülebilirliği: Konya ili ve ilçeleri örneği. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademik Araştırmalar Dergisi, 9(1), 25-49.
32. Millar, J. (2007). Social exclusion and social policy research: Defining exclusion. D. Abrams, J. Christian and D. Gordon (Ed.), Multidisciplinary handbook of social exclusion research içinde (ss. 1-16). John Wiley & Sons, Ltd.
33. Olgun, F. A., & Sevilmiş, G. (2017). AB katılım öncesi yardım aracı kırsal kalkınma programı (IPARD) ve Türkiye açısından değerlendirilmesi. Tarım Ekonomisi Dergisi, 23(1), 25-36.
34. Oruç, S., & Kara, M. (2022). Avrupa birliği katılım öncesi mali yardım aracı fonlarının Türkiye kırsalının kalkındırılmasındaki rolü: Çanakkale ili örneği. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Yönetim Bilimleri Dergisi, 20(44), 357-488.
35. O'Shea, E., Walsh, K., & Scharf, T. (2012). Exploring community perceptions of the relationship between age and social exclusion in rural areas. Quality in Ageing and Older Adults, 13(1), 16-26.
36. On İkinci Kalkınma Planı, (2023), T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı.
37. Özkul, G., & Bozkurt, A. A. (2019). Kırsal kalkınmada TKDK’nın rolü: Ipard I programına ilişkin Isparta ilinde bir inceleme. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 10(25), 536-554.
38. Öztürkci, Y. (2019). Türkiye’nin 2007-2013 dönemi Avrupa Birliği kırsal kalkınma (IPARD) fonlarını kullanımı üzerine bir araştırma. ISPEC Journal of Agricultural Sciences, 3(1), 49-64.
39. Popay, J., Escorel, S., Hernández, M., Johnston, H., Mathieson, J., & Rispel, L. (2008). Understanding and tackling social exclusion: Final report to the WHO commission on social determinants of health. Social Exclusion Knowledge Network (SEKN), World Health Organization.
40. Rawal, N. (2022). Social inclusion and exclusion: A review. A. A. C. Trindade & C. Barros (Ed.) Leal the human rights of the vulnerable, marginalized and excluded içinde (ss.193-208). Fortaleza.
41. Shucksmith, M. (2012a). Class, power and inequality in rural areas: beyond social exclusion?. Sociologia ruralis, 52(4), 377-397.
42. Shucksmith, M. (2012b). Future directions in rural development?. Carnegie UK Trust. https://www.researchgate.net/profile/Mark-Shucksmith/publication/264488686_Future_Directions_in_Rural_Development/links/53e103530cf2235f35271edf/Future-Directions-in-Rural-Development.pdf
43. Shucksmith, M., & Chapman, P. (1998). Rural development and social exclusion. Sociologia ruralis, 38(2), 225-242.
44. Silver, H. (2007). The process of social exclusion: The dynamics of an evolving concept (CPRC Working Paper 95). Chronic Poverty Research Centre.
45. Silver, H. (2022). Social exclusion.. A. A. C. Trindade and C. Barros (Ed.) Leal the human rights of the vulnerable, marginalized and excluded içinde (ss.159-164), Fortaleza.
46. Suryanarayana, N. V. S. (2015). Social exclusion in rural areas: An appraisal. Sucharitha: A Journal of Philosophy & Religion, 3(2), 19-37.
47. Tan, S., Hasdemir, M., & Everest, B. (2015). Türkiye’de tarımsal destekleme politikaları, International conference on eurasian economies 2015. 266-270.
48. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2022). 2021 2027 yıllarını kapsayan IPARD III Programı Avrupa Komisyonu tarafından onaylandı. https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/5205/2021-2027-Yillarini-Kapsayan-Ipard-Iii-Programi-Avrupa-Komisyonu-Tarafindan-Onaylandi
49. Tarım ve Orman Bakanlığı (2025). IPARD III Programı 2025 Yılı Çağrı Takvimi yayımlandı. https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/6547/Ipard-Iii-Programi-2025-Yili-Cagri-Takvimi-Yayimlandi
50. TKDK. (2024a). IPARD III Programı 2. İzleme Komitesi Toplantısı. https://www.tkdk.gov.tr/Duyuru/ipard-iii-2-izleme-komitesi-toplantisi-11392
51. TKDK. (2024b). TKDK 2024’te 1 282 girişimciye 2,8 milyar TL hibe ödedi. https://www.tkdk.gov.tr/Haber/tkdk-2024-te-1282-girisimciye-2-8-milyar-tl-hibe-odedi-11711
52. TKDK. (2025a). TKDK Resmî Ana Sayfa. https://www.tkdk.gov.tr/
53. TKDK. (2025b). Misyon ve vizyon. https://www.tkdk.gov.tr/Kurumsal/MisyonVizyon
54. Tokol, A. (2018). Sosyal Dışlanma-Ayrımcılık. A.İ. Oral & Y. Şişman (Ed.), Sosyal Politika içinde (ss. 150-173). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi.
55. Tolunay, A., & Akyol, A. (2006). Kalkınma ve kırsal kalkınma: Temel kavramlar ve tanımlar. Turkish Journal of Forestry, 7(2), 116-127.
56. Uca, S. (2020). Kırsal kalkınma. G. Yüksek & P. G. Çakır (Ed.), Kırsal Turizm ve Kalkınma içinde (ss. 2-27). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi.
57. Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi Belgesi. (2021). https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Belgeler/UKKS-Strateji-Belgesi.pdf
58. Uslu, Ö. S., & Kaya, A. R. (2015). Kırsal turizm alanında tarım ve kırsal kalkınmayı destekleme kurumu (TKDK) destekleri: Kahramanmaraş Örneği. International Journal of Social and Economic Sciences, 5(2), 17-24.
59. Van der Ploeg, J. D., Renting, H., Brunori, G., Knickel, K., Mannion, J., Marsden, T., De Roest, K., Sevilla-Guzmán, E., & Ventura, F. (2000). Rural development: From practices and policies towards theory. Sociologia Ruralis, 40(4), 391-408.
60. Yenigül, S. B. (2017). Kırsal kalkınma politikalarında yeni yaklaşımlar ve bu yaklaşımların Türkiye’nin kırsal kalkınma politikalarına etkisi. Planlama Dergisi, 27(1), 16-25.
61. Zengin, B., & Savgın, E. C. (2016). Katılım öncesi ab kırsal kalkınma fonları IPARD kırsal turizm desteklerinin incelemesi. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (57), 84-100.